De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum praescindendo omnem praedeterminationem Divinae voluntatis, et existentiam in aeternitate, possit assignari alia ratio certitudinis scientiae divinae, ex parte videlicet veritatis obiecti.

I. EST prima sententia quorundam recentiorum, asserentium, Deum cognoscere haec futura solum per simplicem intuitum veritatis rei, quae futura est: unde secundum istam sententiam, ideo Deus certo cognoscit futura contingentia; quia ipsum futurum habet veritatem determinatam, quam subinde Deus certo cognovit. Alii moderni ex veritate futurorum contingentium, et ex infinitate intellectus Dei, colligunt certitudinem scientiae ipsius, qua ab aeterno cognoscit futura contingentia. Potissima huius sententiae argumenta sunt, quae sequuntur.

Argumentatur primo. In illo priori signo rationis; antequam intelligatur aliquod decretum divinae voluntatis, et antequam futura existant in aeternitate, haec propositio de futuro contingenti: Antichristus erit, est determinate vera, vel determinate falsa; ergo in illo priori cognoscit Deus determinate: utrum Antichristus sit futurus; vel non sit futurus, in ipsa veritate obiecti. patet consequentia: nam Deus in quolibet signo rationis cognoscit omnem veritatem determinatam, alias in illo signo eius cognitio non esset infinita. Antecedens probatur: nam etiam in illo signo rationis istae duae propositiones sunt contradictoriae: Antichristus erit: Antichristus non erit. ergo altera illarum est determinate vera, et altera est determinate falsa. de ratione enim contradictoriarum est, quod altera sit vera, altera falsa. ergo in illo signo cognoscit Deus contradictoriam, quae est vera.

Confirmatur idem antecedens. Haec disiunctiva est vera, et necessaria: Petrus peccabit, vel non peccabit; ut docet Arist. 1. de interpraet. c. 8. ergo altera pars eius est determinate vera; ad veritatem enim disiunctivae requiritur, quod altera pars sit vera. ergo illa cognoscitur a Deo ante actum suae voluntatis.

Confirmatur secundo. Verum, et falsum sunt passiones propositionis, sicut par, et impar sunt passiones numeri; sed impossibile est, quod in aliquo signo rationis detur numerus, qui non sit par, vel impar: ergo impossibile est, quod in aliquo signo rationis detur propositio de futuro contingenti, quae non sit determinate vera, vel falsa.

Confirmatur tertio. Ut docet Arist. 6. metaph. verum, et falsum respectu propositionis sunt contraria immediata, sicut sanum, et aegrum respectu animalis. sed inter contraria immediata non datur medium: ergo in quocunque signo rationis quaelibet propositio de futuro contingenti vel est vera, vel falsa, ac per consequens a Deo certo cognita.

Arguitur secundo. Deus in Scriptura sacra revelavit multa futura contingentia, antequam fiant, sicut Isaiae 7. Ecce virgo concipiet, et pariet filium. et quod resurrectio mortuorum sit futura; et Petro Apostolo dixit Christus Dominus: Antequam gallus cantet, ter me negabis.¹ ergo antequam fierent, erant determinate vera, et consequenter Deo certo cognita.

Arguitur tertio. Omnis propositio de futuro contingenti habet suam de inesse determinate veram, vel determinate falsam; ergo est vera, vel falsa. patet consequentia: nam veritas, vel falsitas propositionis de futuro debet regulari, et probari per propositionem de inesse. unde illa propositio de futuro est vera, quae aliquando habebit unam de inesse veram; falsa autem, si nunquam sit habitura unam de inesse veram. Antecedens autem probatur: nam haec propositio, Antichristus est; vera erit, nato Antichristo: haec autem propositio: Mons aureus est; nunquam erit vera. et ideo propositio illa de futuro: Mons aureus erit, est determinate falsa. et idem contingit in omnibus aliis consimilibus propositionibus; ergo.

Confirmatur. Aliquando ita erit, sicut significatur per propositionem de futuro contingenti: ergo talis propositio erit vera. patet consequentia. Nam ab eo, quod res est, vel non est secundum exigentiam copulae, propositio dicitur vera, vel falsa.

Arguitur quarto. Hoc complexum: Antichristus erit, est volitum a Deo, ut futurum: ergo ante actum divinae voluntatis fuit cognitum a Deo, ut futurum. patet consequentia; quia nihil est volitum sub quacunque ratione, quin sub eadem ratione sit praecognitum.

Arguitur quinto. Ante omnem actum suae voluntatis cognoscit Deus certo, quid sit ipse voliturus, et ad quas creaturas producendas sit determinanda eius voluntas: ergo ante omnem actum suae voluntatis cognoscit certo, quae res sint determinate futurae, quae vero non sint futurae. Antecedens patet: nam Verbum divinum procedit ex cognitione omnium veritatum,cum producatur per actum perfectissimum intellectus.ergo procedit ex cognitione huius veritatis: Antichristus nascetur,et ex cognitione omnium aliorum futurorum contingentium.ergo ante omnem actum voluntatis divinae erat verum hoc complexum: Antichristus nascetur. Verbum enim divinum procedit ante omnem actum divinae voluntatis,ac per consequens veritas illius futuri,antecedit omnem actum divinae voluntatis. vel dicendum erit, quod Verbum divinum non procedit ex cognitione omnium veritatum.

Arguitur sexto.Ideae creaturarum,quae sunt in Deo, repraesentant ante omnem actum divinae voluntatis omnia futura, ut futura sunt. nam ut docet S.Thom.1. p.q.15. ideae,proprie loquendo, repraesentant futura,ut futura sunt,cum sint rationes rerum,quas Deus est operaturus. sed huiusmodi ideae ante omnem actum divinae voluntatis habent actualiter repraesentare, alias idea non esset attributum divinum. quia nullum attributum, praesertim si pertineat ad intellectum, supponit in Deo liberum actum suae voluntatis; ergo per huiusmodi ideas certo cognoscit Deus in illo priori signo rationis, quae sint determinate futura, et quae non sint futura.

Confirmatur haec ratio auctoritate S. Thomae 1. p. q. 14. art. 13.c. ubi ait: Deus non tantum cognoscit futura, quia habet rationes rerum apud se praesentes; sed etiam quia eius intuitus fertur ab aeterno super omnia, prout sunt in sua praesentialitate. Quibus verbis docere videtur,quod etiam per ideas,quae sunt rationes rerum, Deus certo cognoscat omnia futura contingentia. cum ergo ideae ante actum divinae voluntatis repraesentent futura contingentia, relinquitur,quod ante praedictum actum possit Deus illa cognoscere, ut futura.

II. Secunda sententia, inter Thomistas communis, asserit, Deum ante omnem actum suae voluntatis non cognoscere certo et infallibiliter, quid sit determinate futurum, nec propositionem de futuro contingenti habere determinatam veritatem: quae sententia certa est,atque ad mentem S.Thomae, pro cuius explicatione

Notandum est, quod in praesenti loquimur de prioritate tantum secundum diversa signa rationis. etenim quicquid Deus decrevit producere in tempore, ab aeterno decrevit, nec potest reperiri aliquis actus in Deo etiam liber, qui ab aeterno in illo non fuerit:alias enim esset mutabilis.

Notandum secundo,quod sicut actualis creatio rerum ad extra, et actualis volitio creandi,vel iustificandi hominem,nullam perfectionem addit in Deo supra potentiam creandi,aut iustificandi, sed solum importat eandem perfectionem realem, cum novo respectu rationis ad creaturam: ita cognitio futurorum nihil perfectionis addit in Deo supra cognitionem possibilium, sed dicit eandem perfectionem, cum novo respectu rationis ad eadem futura, ut sunt in suis causis determinatis;² alias enim in Deo esset aliqua realis perfectio dependens ex actu libero suae voluntatis, ac per consequens, si Deus voluisset creare alium mundum, esset magis perfectus in seipso, quam de facto sit. nam cognosceret plura futura,ut futura sunt; hoc autem nullatenus est dicendum; ergo.

Notandum tertio, quod quando aliqua duo opponuntur contradictorie,vel sunt contraria immediate opposita, necesse est, quod pro quolibet instanti temporis,alterum illorum conveniat proprio subiecto; non tamen requiritur, quod alterum eorum conveniat eidem subiecto pro quolibet signo rationis.³ Est exemplum manifestum. nam gratia et peccatum in homine ordinato ad vitam aeternam sunt opposita immediate, atque adeo necesse est, quod in quolibet instanti temporis,homo, vel habeat gratiam, vel habeat peccatum;sed tamen id non est necessarium, in quolibet priori signo rationis,vel naturae. etenim in illo priori naturae, in quo contritio antecedit gratiam in genere causae materialis, non intelligitur homo habere peccatum mortale; quia cum contritione non compatitur peccatum mortale;et tamen in illo priori nondum intelligitur gratia habitualis. at vero si sermo sit de instanti temporis, in illo instanti habet gratiam habitualem. Sit ergo

III. PRima Conclusio. Si loquamur de instanti temporis, omnis propositio de futuro contingenti est determinate vera, vel falsa, antequam futura ponantur in esse. Hanc conclusionem probant efficaciter aliqua argumenta ex factis a principio: praesertim argumentum secundum,et tertium.

Praeterea probatur.Deus iam ab aeterno decrevit, quid sit futurum, et quid non sit futurum: ergo pro quolibet instanti temporis,antequam futura ponantur in esse, verum erit dicere, quod erit futurum id, quod revera futurum est; et quod non erit futurum id,quod revera futurum non est;ergo id cognoscitur a Deo ab aeterno, antequam in tempore fiat, vel non fiat.

Confirmatur. Ex illo instanti temporis,in quo futura ponentur in esse, propositio de futuro incipit esse falsa; etenim tunc res iam non est futura, sed praesens, vel praeterita: ergo antequam ponantur in esse, propositiones de futuro sunt determinate verae, vel determinate falsae pro quolibet instanti temporis praecedentis.

Secunda conclusio. Ante omne decretum divinae voluntatis, sive in illo priori signo rationis,antequam intelligatur in Deo huiusmodi decretum determinans, quid sit futurum, quid non sit futurum; nulla propositio de futuro contingenti habet determinatam veritatem, ac per consequens in illo priori signo non est cognoscibile etiam a Deo ex ipsa veritate obiecti, quid sit determinate futurum.⁴ Haec conclusio est directe contra auctores primae sententiae; videtur tamen esse de mente S. Thomae locis citatis disputatione praecedenti. Etenim Sanctus Doctor ex dupplici cap. ostendit, Deum certo cognoscere futura contingentia, videlicet,quia actualiter existunt in aeternitate,antequam fiant in propria mensura, et in determinatione causarum; quae quidem esse non potest ante decretum divinae voluntatis, per quod omnes causae secundae determinantur ad producendos suos effectus: ergo etc.

Praeterea probatur ratione.In illo priori signo rationis futura non habent determinatam entitatem,neque in seipsis,quia non intelliguntur existere etiam in aeternitate. nam talis existentia intrinsece dependet ex decreto divinae voluntatis, ut patet ex illo Apocalyp. 4. Propter voluntatem tuam erant, et creata sunt: Et iterum dicit Scriptura: Quomodo aliquid esset⁵, nisi tu voluisses? nec habent determinatum esse in suis causis. nam in illo priori nondum intelligitur determinata prima causa ad productionem alicuius futuri: ergo in illo priori nullam habent determinatam veritatem, si considerentur, ut futura; quia quod non habet determinatam entitatem, non habet determinatam veritatem.

Probatur secundo.Ante decretum divinae voluntatis haec propositio: Antichristus erit, non est determinate vera ex natura subiecti. nam actualis existentia solum Deo competit ex natura rei, nec est determinate vera ex aliqua causa efficiente. nam in illo priori nondum intelligitur decretum divinae voluntatis, sine quo esse non potest, nec intelligi causalitas alicuius causae secundae, cum essentialiter dependeat a causalitate primae causae,ergo in illo priori signo rationis non intelligitur illud praedicatum competere subiecto, atque adeo in obiecto significato per illam propositionem nulla reperitur determinata veritas.

Probatur tertio auctoritate Arist. lib. 1.de interpret. cap.8.quem locum adduximus, et expendimus disputatione 7. praesertim in secundo argumento facto pro nostra sententia.⁶ docet enim,quod tolleretur contingentia rerum, et consequenter libertas arbitrii, si propositiones de futuro contingenti essent secundum se determinate verae, vel determinate falsae. Quod etiam videtur sequi, si ponantur determinate verae in illo priori signo rationis.quod sic ostenditur: nam si ante decretum divinae voluntatis, haec propositio: Antichristus erit, vel Antichristus loquetur,est determinate vera;ergo praedicatum illud ex natura rei, et per se, competit illi subiecto. patet consequentia: nam in illo priori signo rationis non potest illi competere ex aliqua causa efficiente, ut ostensum est; ergo competeret illi per se, et ab intrinseco: atque adeo non poterit postea in tempore praedicari de illo contingenter et libere; quia quod competit alicui per naturam,non competit ei libere.

Confirmatur haec ratio argumento illo tertio, quo eadem disp.7. nu. 16.scientia media impugnata est.

Ex hac conclusione sequitur, quod propositiones de futuro contingenti etiam non sunt determinate falsae in illo priori signo rationis, antequam intelligatur decretum divinae voluntatis. probatur iisdem argumentis:nam in illo priori causae non sunt determinatae ad non producendum hoc,vel illud contingens;ergo in illo priori signo non est determinate falsum asserere,quod hoc,vel illud sit futurum.

Confirmatur.Si in illo priori essent determinate falsae propositiones de futuro contingenti, sequeretur, quod essent determinate falsae ex natura rei,ac per consequens Deus non posset per decretum suum illas reddere veras: sicut Deus non potest efficere,quod haec propositio: Homo non est rationalis, sit determinate vera; quia ex natura rei antecedenter ad omne decretum voluntatis Dei est determinate falsa.

Confirmatur secundo id ipsum in conditionatis propositionibus disparatis contra illos,qui sentiunt, omnia haec conditionata habere ante omne decretum divinae voluntatis determinatam veritatem,vel determinatam falsitatem. Hoc conditionatum, si equus est animal, Antichristus nascetur, ante decretum divinae voluntatis non est secundum se determinate verum,alias Deus non potuisset determinare seipsum ad non producendum Antichristum,sed ex necessitate absoluta produceret illum suo tempore. Nec etiam est ante illud decretum determinate falsum propter eandem rationem: quia sequeretur, quod Deus non posset producere Antichristum, quia non potest mutare veritatem,aut falsitatem propositionum, quae antecedenter ad eius decretum sunt determinate verae secundum se, aut determinate falsae. Idem argumentum fieri potest proportionabiliter de quocunque alio futuro conditionato disparato, cuius consequens nullam habet connexionem cum antecedenti, nec infertur ex illo, etiamsi antecedens ponatur in esse, ut in hac assertione: Si tali die pluat in Hispania, Petrus disputabit in Italia, et similibus. Etenim si dicatur,hoc conditionatum ante omne decretum divinae voluntatis esse determinate verum, sequitur, quod posito in esse antecedenti,Deus non posset facere, ut consequens non ponatur in esse,quod nullatenus est dicendum. Si autem e contrario asseratur, conditionatum illud ante omne decretum divinum esse determinate falsum, sequeretur aliud inconveniens, quod scilicet posito in esse antecedenti, Deus non posset facere, ut Petrus disputet⁷ Romae, quod tamen dici non potest.

AD primum argumentum respondetur, quod, ut constat ex dictis, praesertim in tertio fundamento,haec propositio:Antichristus erit, nec est determinate vera, nec determinate falsa in illo priori signo rationis,in quo consideratur ante omne decretum divinae voluntatis: et ad probationem respondetur, quod ex duabus contradictoriis, etiam de futuro contingenti, oportet quod altera sit determinate vera, altera determinate falsa pro quolibet instanti temporis; non tamen oportet,quod altera sit determinate vera, altera determinate falsa pro quolibet signo rationis. Si dicatur: nam etiam in illo priori signo rationis, illae duae propositiones sunt contradictoriae: ergo etiam pro eodem signo altera est determinate vera, et altera falsa; respondetur negando consequentiam. nam ad essentiam contradictoriarum id non requiritur pro quolibet signo rationis, sed sufficit, quod repugnet, ambas simul esse veras, vel falsas; et quod si una est vera,altera sit falsa. quod quidem competit illis propositionibus etiam pro illo priori signo: vel dicendum, quod vera contradictio attenditur secundum instans temporis, non autem secundum instans naturae, quia instans naturae non est instans, in quo, sed a quo.

IIII. Ad primam confirmationem respondetur, quod sicut illa disiunctiva: Petrus peccabit, vel non peccabit est necessaria, quamvis neutra pars illius sit necessaria: ita etiam eadem disiunctiva est determinate vera, eo quod ambae partes sunt incompossibiles in falsitate, quamvis neutra pars sit determinate vera in illo primo signo rationis; ad veritatem quippe disiunctivae non requiritur, quod altera pars sit determinate vera, sed sufficit,quod repugnet,utramque partem esse simul falsam.

Ad secundam confirmationem respondetur primo, quod par, vel impar sunt passiones,seu proprietates,quae consequuntur numerum ex natura rei, sicut risibile consequitur ad naturam hominis:⁸ unde signato quocunque numero,oportet etiam in illo priori signo rationis, quod sit par, vel impar. Veritas autem determinata, vel falsitas in futuris contingentibus non consequitur propositionem de futuro contingenti ex natura rei;quia futurum contingens ex natura sua non habet esse determinatum, nec etiam non esse; sed id consequitur ex decreto divinae voluntatis; unde non est simile.

Secundo respondetur,solum concludere argumentum, quod pro quolibet instanti temporis omnis propositio de futuro contingenti,est determinate vera, vel determinate falsa; non autem pro quolibet signo rationis, et hoc etiam reperitur in numero: nam in illo priori signo rationis, in quo a nobis consideratur numerus secundum suam praecisam quidditatem, non attribuimus illi,quod sit par, vel impar determinate; sed hoc competit numero in secundo signo rationis, in quo consideratur etiam secundum passiones, quae consequuntur ad eius naturam, praescindendo ab actuali existentia. si tamen par, vel impar accipiantur,secundum quod in exercitio actualis existentiae competunt numero; neutrum praedicatur determinate de numero, ante decretum divinae voluntatis; quoniam ante illud nullus datur numerus a parte rei, ac per consequens etiam non dabitur numerus par, vel impar. et per haec patet ad tertiam confirmationem.

Ad secundum,et tertium argumentum cum sua confirmatione respondetur, quod tantum probant primam conclusionem. videatur S. Thom. quaest.6. de verit.ar.3. ad sextum, ubi explicat dictum Arist. supra inductum,videlicet: Propositiones de futuro contingenti non habent certam, et determinatam veritatem, antequam ponantur in esse.

Ad quartum argumentum respondetur,quod, ut Deus velit illud futurum esse, sufficit quantum ex parte intellectus, quod per scientiam simplicis intelligentiae illud cognoscatur ut possibile, vel ut futurum secundum suam quidditatem; non autem requiritur, ut praecognoscat illud, ut futurum est in actu exercito; quia rationem futuritionis habet a determinatione divinae voluntatis. Obiectum enim potentiae activae non praecedit, sed consequitur operationem eiusdem potentiae.

Ad quintum argumentum negatur antecedens, ut constat ex dictis disput.7.de scientia media, ubi ostendimus, Deum ante actualem determinationem suae voluntatis, non posse certo cognoscere, quid in particulari sit voliturus, vel facturus, etiam ex hypothesi, quod crearet alium mundum, vel constitueret hominem in talibus circumstantiis. Et ad probationem respondetur,quod Verbum divinum procedit ex cognitione necessaria omnium veritatum; quam habet Pater per scientiam simplicis intelligentiae; non autem ex cognitione libera.⁹ haec enim non addit novam perfectionem in Deo supra scientiam simplicis intelligentiae, ut in secundo fundamento ostensum est. Unde etiam si Verbum non procedat ex cognitione futurorum contingentium, ut futura sunt in actu exercito, adhuc procedit ex cognitione infinite perfecta. Pro maiori explicatione huius solutionis notandum,futura contingentia,et eorum existentiam posse dupliciter considerari. Primo,quantum ad exercitium actuale ipsius existentiae: et secundum hanc rationem cognoscuntur a Deo per solam scientiam liberam, et non per scientiam simplicis intelligentiae. et in hoc sensu loquitur Sanctus Thomas quaest. 8. de verit. art.4.et in 3. sent.dist.14.quaest.1. ar. 2. quaestiunc. 2. cum ait, Deum non cognoscere scientia simplicis intelligentiae, res quandoque existentes,sed solum eas, quae nunquam existent.unde Verbum divinum non procedit ex cognitione futurorum contingentium, secundum quod exercent actum existentiae. Secundo modo possunt considerari futura contingentia, et eorum existentia secundum quidditatem, et sub hac ratione cognoscuntur a Deo per scientiam simplicis intelligentiae,¹⁰ ut expresse docet S.Tho.in 3. sent. ad Annibaldum dist.14. q.un. art.2.in corp. ubi ait: In Verbo,sive in Deo distinguitur duplex cognitio, una quae dicitur visionis, per quam videt Deus quasi praesentia omnia, quae sunt, erunt,et fuerunt. Alia dicitur simplicis intelligentiae, per quam non solum illa scit, sed etiam omnia,quae potest facere. Et ratio est: nam quidditas talis existentiae non dependet ex decreto divinae voluntatis,cum essentiae rerum sint perpetuae. Et sub hac ratione verbum divinum non solum procedit ex cognitione creaturarum possibilium, sed etiam existentium in quacunque differentia temporis, si talis existentia consideretur secundum quidditatem, et non ut exercet actualiter actum existentiae.

Ad sextum argumentum patebit ex his,quae in disput. seq. dicenda erunt.