De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum Deus praevia motione liberum arbitrium vere efficienter, sive ad modum causae physicae praemoveat ad actum peccati, inquantum actus, et ut ens est.

I. EST prima sententia cuiusdam Doctoris ex recentioribus, qui non solum negat Deum praemovere, vel praedeterminare voluntatem creatam ad actum peccati, inquantum est ens, sed etiam negat, materiale peccati, cui semper, vel hic, et nunc, et necessario est annexa malitia, causari simpliciter a Deo, sed secundum quid. Et assignat rationem, quia licet Deus sit eius causa per se, tamen est causa tantum permissiva, seu per voluntatem permissivam, a qua necessario pendet talis actus. et addit, Deum simpliciter non esse causam motus mali, etiam ut motus quidam est, seu ratione positivi: et tribuit hanc sententiam Augustino 2. de lib. arbitr. cap. 20. et lib. 3. cap. 1. Et lib. 5. de Civit. Dei cap. 8. et lib. 1. retract. c. 9. Sed tamen S. Augustinus in eisdem locis aperte docet contrariam, ut infra patebit. Imo et alii auctores, qui motionem Dei physice praedeterminantem voluntatem nostram ad liberos actus etiam bonos non admittunt; fatentur Deum absolute, et simpliciter influxu simultaneo efficere cum voluntate creata quemcunque actum peccati, inquantum ens est, absque eo quod ad illius malitiam concurrat. Unde haec prima sententia tamquam improbabilis reiicienda est, idque rationibus pro 1. et 2. conclusione adducendis: praesertim nam sequeretur ex illa, Deum non esse primam causam efficientem cuiuscunque entis positivi, inquantum est ens, et consequenter essent admittenda duo prima rerum principia.

Secunda sententia est aliorum Theologorum, qui, cum censeant, Deum absque praeiudicio nostrae libertatis non posse voluntatem creatam physice praedeterminare ad actus bonos etiam supernaturales; a fortiori id asserunt de actibus peccaminosis, etiam inquantum actus sunt. Eamdem sententiam defendunt alii nonnulli doctores etiam ex illis, qui in actibus bonis, praesertim supernaturalibus praeviam Dei praedeterminationem efficacem admittunt: quam probant

Primo auctoritatibus sacrae Scripturae: dicitur enim Iacob. 1. Deus intentator malorum est, ipse autem neminem tentat: sed tentatio non fit alio modo, quam inclinando, et movendo hominem ad actum malum; hac enim ratione dicitur Diabolus hominem tentare: ergo Deus non inclinat voluntatem, nec eam movet, aut praedeterminat ad actum malum, praesertim quando est intrinsece peccatum, sicut odium Dei, aut blasphemia.

Confirmatur. Si Deus moraliter moveret voluntatem hominis, suadendo, ut consentiret in actum blasphemiae, vel odii Dei, diceretur illum tentare: ergo a fortiori dicetur tentare illum, si physice movet, et praedeterminat voluntatem eius ad consensum, sive ad actum odii Dei, vel blasphemiae. Patet consequentia: nam efficacior causa malitiae est, quae movet physice voluntatem ad actum malum, quam, quae solum morali modo movet.

Idem probatur ex illo Ecclesiast. 15. Ne dixeris: Per Deum abest; quae enim odit, ne feceris. non dicas: Ille me implanavit; non enim necessarii sunt illi homines impii. Si autem Deus efficaciter praedeterminat hominis voluntatem ad actum peccati, implanat illum: et quemadmodum de actibus bonis dicitur Ioan. 6. Nemo potest venire ad me, nisi Pater meus traxerit eum. et ad Philip. 2. Deus est enim, qui operatur in nobis et velle, et perficere. et Ezech. 36. Faciam, ut faciatis. et similia; ita posset dici de actibus peccaminosis, quod nullus possit praebere consensum in actum peccati, nisi Pater coelestis traxerit eum ad tale consensum, et quod Deus operetur in nobis velle, et perficere actum peccati, et quod faciat, ut faciamus; et operetur, ut operemur actus intrinsece malos; hoc autem nihil aliud est, quam hominem implanare: ergo.

II. Et augetur difficultas huius argumenti: si constituamus hominem gravi quadam tentatione libidinis vexatum, qui antequam consentiat per iudicium rationis consideret, quid turpe, quidve delectabile sit: ex vi cuius considerationis potest pro libertate sua consentire, vel cum divina gratia dissentire: tunc enim consideremus etiam Deum, adiungentem efficaciam suam, et ea praevenientem consensum huius hominis, et determinantem voluntatem eius, ut consentiat, et velit actum illum libidinosum, ut sibi delectabilem. Certe talis homo poterit iuste excusari, et conqueri dicens: Per Deum abfuit; ipse enim potuisset meam voluntatem ad dissentiendum determinare; et noluit, non mea culpa, sed sua voluntate. nam, antequam ego quidquam peccarem, ipse ita decrevit, et fecit. Vere etiam dicere posset: Ipse me implanavit nam ipse voluntatem meam determinavit, et fecit, me facere actum peccati: et nisi ipse talem voluntatem in me inchoasset, ego non potuissem incipere, nec postquam ipse me determinavit, vitare ego potui malitiam, quam cum tali actu coniunctam habui. Item Oseae 13. dicitur: Perditio tua ex te, tantummodo in me auxilium tuum. Si ergo a Deo tantummodo est auxilium; ergo non est ab illo praedeterminatio ad actum peccati, alias magis esset perditio nostra ex Deo, quam ex nobis. Praeterea ad Rom. 9. cum de reprobis dixisset Apostolus: Sustinuit Deus in multa patientia vasa irae, apta in interitum; postea de praedestinatis loquens, ait: Ut ostenderet divitias gloriae suae in vasa misericordiae, quae praeparavit in gloriam. de electis, inquit, praeparavit in gloriam: de reprobis vero solum, sustinuit. Quomodo autem solum sustineret, et non praepararet, si efficaciter praedeterminaret ad medium condemnationis, scilicet ad actus, qui sunt intrinsece peccata?

III. Secundo arguitur auctoritate Conciliorum, nam in Conc. Araus. 2. can. 23. dicitur: Suam voluntatem homines faciunt non Dei, quando id agunt, quod Deo displicet. Et can. 25. Aliquos vero ad malum divina potestate praedestinatos esse, non solum non credimus, sed etiam si sunt, qui tantum malum credere velint, cum omni detestatione in illos anathema dicimus. Ubi clare definitur, Deum non inchoare actum malum, nec potestate sua praedeterminare voluntatem hominis ad illum. Praedestinare enim, ut supra dictum est, idem significat, quod praedeterminare:¹ et statim subdit Conc. differentiam inter mala opera, et bona: Hoc, inquiens, salubriter profitemur, et credimus, quod in omni opere bono nos non incipimus, et postea per Dei misericordiam adiuvamur, sed ipse nobis, nullis praecedentibus bonis meritis, et fidem, et amorem sui prius inspirat. sentit ergo, quod in quocunque opere malo nos primo incipimus, et non Deus, alias quantum ad hoc nulla prorsus esset differentia inter bona opera, et mala.

Item in eodem Conc. Trident. sess. 6. de Iustificat. can. 6.² sic definitur: Siquis dixerit, non esse in potestate hominis, vias suas malas facere, sed mala opera ita, ut bona, Deum operari, non permissive solum, sed etiam proprie, et per se; adeo ut sit proprium eius opus non minus proditio Iudae, quam vocatio Pauli; anathema sit. Et can. 17. anathematizatur, qui dixerit, non praedestinatos vocari quidem, sed gratiam non accipere, utpote divina potestate praedestinatos ad malum. In quo decreto expendenda sunt illa verba, esse in potestate hominis vias suas malas facere. quod utique non esset verum, si ad actum peccati necessario requireretur praevia motio, et efficax Dei humanam praedeterminans voluntatem, cum haec motio non sit in potestate hominis, sed in sola potestate Dei; ac per consequens opera mala ita, ut bona, essent in potestate Dei.

IIII. Si dicatur, Concilium loqui de malitia peccati, non autem de actu peccati, inquantum actus, et ens est, contra: nam Concilium definit, Deum non operari mala opera proprie, et per se: ergo non tantum loquitur de malitia operum, sed etiam de ipsis malis operibus, quae proprie non dicuntur, nisi actus ipsi reales, qui a voluntate fiunt contra legem.

Confirmatur: nam alias Concilium nihil determinasset contra huius temporis haereticos; illi enim non asserunt, Deum esse auctorem peccati, vel instigare ad peccatum, sed inquiunt, Deum esse auctorem illius voluntatis, qua homo consentit, dum peccat, et tentationi succumbit, et ad illam vel instigari a Deo, vel determinari: ita loquitur Beza in responsione ad Sebastianum Castilionem in refutatione secundae calumniae, explicans sententiam Calvini in aphoris. 22. ubi ait; non tantum a Deo sini liberum arbitrium in opere peccati, sed etiam ad illud impelli, excitari, moveri, regi. Neque vero dicit, Deum esse auctorem peccati, quatenus malum, et deforme est: nam hac ratione in solam voluntatem creatam peccatum refert, in aphoris. 31. sed dicit, ad opus ipsum peccati voluntatem nostram a Deo impelli, excitari, moveri, et regi. Eodem modo loquuntur Calvinus lib. 3. instit. c. 22. §. 9. et lib. 3. c. 23. §. 2. et 4. Zuinglius in serm. de provid. cap. 6. quorum verba disp. 3. nu. 14. retulimus. Nec potuerunt haeretici dicere, quod Deus causet, aut velit peccatum, ut peccatum est, cum etiam voluntas creata illud sub hac ratione velle non possit; quia, ut dicit Dionys. Nemo intendens ad malum operatur.³

V. Tertio probatur auctoritate SS. Patrum, praesertim August. de spiritu, et littera, c. 31. ubi ait:⁴ Nusquam legimus in sanctis scripturis, non est voluntas, nisi a Deo, et recte non scriptum est, quia verum non est. alioquin etiam peccatorum (quod absit) auctor est Deus si non est voluntas, nisi ab illo; quoniam mala voluntas iam sola peccatum est, etiam si desit effectus. Item lib. de articulis falso sibi impositis, art. 10. Detestanda, et abominanda, inquit, opinio est, quae Deum cuiusque malae voluntatis, aut malae actionis credit auctorem, cuius praedestinatio nunquam extra bonitatem, nunquam extra iustitiam est: universae enim viae Domini misericordia, et veritas. Adulteria etiam matronarum, et corruptelas virginum non instituere novit sancta Divinitas, sed damnare; nec disponere, sed punire. Et in eodem art. paucis interiectis, sic loquitur: Non ergo casus ruentium, nec malignitatem iniquorum, nec cupiditates peccantium praedestinatio Dei aut excitavit, aut suasit, aut impulit. Ecce non sola entia rationis, formaliave peccatorum negat Augustinus esse a Deo, sed etiam volitiones ipsas, et actiones, quibus transgressio fit mandatorum, nempe adulteria matronarum, corruptelas virginum, etc. et art. 6. inquit: Sicut praevaricatoribus Angelis Deus non indidit illam, qua in veritate non steterunt, voluntatem; nec etiam hominibus pari ratione hunc affectum, quo Diabolum imitantur, inseruit. Et art. 11. loquens de quibusdam actibus criminosis, inquit: Si Diabolo obiiceretur, quod talium facinorum ipse auctor, ipse esset inventor, hac se posset exonerare invidia, et talium scelerum patratorem de ipsorum voluntate vinceret; quia, et si delectatus sit de furore peccantium; probaret tamen non intulisse vim criminum. Qua ergo insipientia, quave dementia definiatur, ad Dei referendum esse consilium, quod nec Diabolo in toto adscribi potest? Item lib. 5. de Civit. Dei cap. 9. inquit: Voluntates malae ab illo non sunt, quia contra naturam sunt. Et lib. 2. de peccatorum meritis, et remissione cap. 18. tractans illud Pauli: Quid habes, quod non accepisti?⁵ refert expositionem asserentium, id dictum esse, quia Deus dedit nobis liberum arbitrium, et bene operandi facultatem. Ipse autem hoc impugnat, dicens, non ideo dictum esse, sed quia non tantum facultatem, verum etiam ipsum velle bonum nobis donat Deus; quia alias, inquit, etiam illud dici potest, malam quoque voluntatem Deo auctori esse tribuendam; quia neque ipsa esse posset in homine, nisi homo esset, in quo esset: ut autem homo sit, Deus auctor est; ita et quidquid est malae voluntatis, quae nisi hominem haberet, in quo esset, esse omnino non posset, ad auctorem Deum esset referendum, quod nefas est dicere. Et inferius eodem modo tractat illud ad Philipp. 2. Deus operatur in nobis velle, et perficere: quod negat ullo modo dici posse de malo velle. ait enim: Quocirca, quoniam, quod a Deo nos avertimus, nostrum est; et haec est voluntas mala, ubi clare loquitur de ipsa reali actione peccati.

VI. Leo Nonus in epist. ad Petrum Antiochenum in sua fidei professione ait, Deum praedestinasse solummodo bona; praescivisse autem bona, malaque⁶ S. Prosper ad obiecta Vincent. in 4. et 11. obiectione saepius repetit, detestandam, et abominandam esse opinionem, quae Deum cuiusque malae voluntatis, aut malae actionis credit auctorem.⁷ Damasc. lib. 2. fid. orthodox. c. 30. dicit, Deum non praedefinire omnia, quia non praedefinit peccata.⁸ Fulgent. lib. 2. de praed. ex professo ostendit, impossibile esse, Deum praedeterminare mala opera.⁹ et Sanctus Thomas prima secundae, quaest. 9. art. 6. ad tertium, idipsum videtur docere,¹⁰ et alii quamplurimi Patres, quorum testimonia pene innumera pro eadem sententia referuntur ab Auctoribus eiusdem sententiae. Sed quoniam nullam habent novam difficultatem, praeter illam, quae in verbis Sanctorum supra allegatis tangitur, consulto omittuntur.

Quarto. Si Deus praedeterminaret voluntatem ad actum peccati, sequeretur, eum esse auctorem peccati. Probatur: nam esset prima radix, et causa, quod homo hic, et nunc, cum tali advertentia rationis, velit hoc obiectum contrarium rationi; sed homo non peccat, nisi hoc volendo: ergo Deus est illi causa, ut peccet, ac per consequens erit auctor peccati.

Confirmatur. Quia, ut fatentur auctores oppositae sententiae, Deus non solum voluit permittere, ut Iudas venderet Christum, sed etiam id definire voluit; imo praevoluit, et praeordinavit priusquam praesciret, Iudam id voliturum; ideo enim id voluit Iudas, quia Deus voluit, ut id vellet, et fecit etiam, ut vellet: ergo illa sententia vere facit Deum auctorem peccati.

VII. Quinto. Sequeretur ex eadem sententia, quod, ut Deus cognoscat peccatum hominis futurum, et ut peccatum illud sit, nulla requiratur necessario permissio divina: consequens est contra Conc. Trid. loco cit. ubi habetur, Deum permissive solum mala opera operari: ergo. Sequela probatur; nam quidquid necessaria consequutione, et concomitantia sequitur ad actum praedeterminatum, potest praesciri in praedeterminatione eiusdem actus, seclusa alia permissione, sed deformitas necessario concomitatur actum intrinsece malum, a Deo praedeterminatum, prout determinatus est: nam iuxta oppositam sententiam Deus efficaci motione praedeterminat voluntatem, et facit illam consentire libere in actum blasphemiae cum omnibus suis circumstantiis; quod sine peccato a creata voluntate fieri non potest: ergo in sola illa praedeterminatione, seclusa quacunque permissione, potest Deus infallibiliter cognoscere peccatum futurum.

Sexto. Si Deus praedeterminat voluntatem ad actum mentiendi, sequitur, quod, ut quis mentiatur, indigeat auxilio efficaci praevio; ac per consequens, qui mentitur habeat maius auxilium Dei, quam qui non mentitur, et ita per illud auxilium Deus discerneret mentientem a non mentiente, sicut per auxilium efficax supernaturale discernit illum, qui convertitur ab eo, qui persistit in peccato.

Septimo. Deus ab aeterno voluit, et sua lege praecepit, ut nullus committeret opus malum contra rationem; sed cum hac voluntate non stat simul voluntas efficax, praedeterminans liberum arbitrium ad actum, quem necesse est esse peccatum, et malum contra rationem: ergo.

VIII. Octavo. Motio, vel praedeterminatio physica voluntatis ad aliquem actum, fieri non potest absque motione morali, se tenente ex parte obiecti; sed eam necessario praesupponit, cum nihil sit volitum, quin praecognitum; alias enim voluntas non operaretur libero, et humano modo. Sed Deus non potest movere moraliter voluntatem, suadendo, aut consulendo actum peccati, aut etiam praecipiendo, cum potius suadeat, et praecipiat, ut ille actus non fiat: ergo non potest ad illum actum voluntatem creatam efficienter praedeterminare.

Nono. Quidquid Deus operatur, pertinet ad iustitiam, vel misericordiam, iuxta illud Psal. 24. Universae viae Domini misericordia, et veritas. Sed inclinare, et praedeterminare voluntatem hominis ad actum peccati, non pertinet ad iustitiam, saltem in primo peccato; quia nullum praecessit aliud peccatum, in cuius poenam Deus inclinet, et praedeterminet voluntatem ad alium actum peccati: nec etiam id pertinet ad misericordiam, cum homo operando actum peccati, in maximam potius incidat miseriam, quam sublevetur ab illa: ergo Deus ad talem actum non praedeterminat voluntatem creatam.

Decimo. Deus, quia est summa bonitas, et prima veritas, non potest infundere habitum per se inclinantem voluntatem ad actum intrinsece malum, vel ad falsum: ergo nec potest infundere auxilium praedeterminans voluntatem ad actum malum.

Undecimo. Sequeretur ex opposita sententia, indurationem peccatoris, vel eius excaecationem consistere in collatione alicuius auxilii positivi praedeterminantis efficaciter voluntatem ad actus malos: consequens est contra communem sententiam Sanctorum, qui docent, Deum indurare, et excaecare peccatores non positive, sed negative: quia videlicet eos non emollit, neque illuminat, sed suum ab eis subtrahit auxilium. Ita enim docet S. August. lib. de praed. et gratia, c. 34. et lib. 1. ad Simplicianum q. 2. et lib. 20. de Civit. Dei c. 19. Eutim. super Psal. 78. et super cap. 15. Ioannis Chrysost. hom. 6. in Ioan. Hieron. q. 10. ad Edibiam. et Damasc. lib. 4. de fid. orthodox. cap. 20. ergo, etc.

IX. Duodecimo arguitur argumento communi: Qui est causa efficax alicuius actus, est consequenter causa eius, quod per se, et intrinsece sequitur ad talem actum: ergo, si Deus est prima causa praemovens, et praedeterminans voluntatem creatam ad actum intrinsece malum, scilicet ad actum blasphemiae; erit consequenter causa malitiae moralis, quae per se consequitur ad talem actum, et sic erit causa peccati pro formali, et in quantum est peccatum; quod tamen concedere impium est, et blasphemum.

Confirmatur. Peccatum pro formali est quid positivum, ut fatentur auctores oppositae sententiae: ergo, si Deus praedeterminat voluntatem ad actum peccati, secundum omnem rationem entis positivi, quam habet; sequitur, quod praedeterminet ad actum peccati, ut peccatum est.

X. Oppositam sententiam tenent omnes Doctores, qui defendunt, ad omne opus bonum esse necessarium auxilium efficax, liberum arbitrium praedeterminans, quantum ad exercitium actus. Hi enim consequenter dicunt, Deum ad modum causae physicae praemovere, et praedeterminare voluntatem ad actum peccati, inquantum actus, et ut ens est: et nostro iudicio haec est expressa sententia S. Augustini, et S. Thomae, ut inferius ostendemus.

Igitur pro resolutione huius difficultatis supponendum est, actus peccaminosos esse in duplici differentia; quidam sunt boni ex obiecto, vel saltem ex obiecto non sunt moraliter mali; habent tamen malitiam adiunctam ex aliqua circumstantia, ut, si quis det eleemosynam propter vanam gloriam, vel exeat in agrum, ut occidat inimicum. Alii vero ita sunt intrinsece mali, ut a creata voluntate sine peccato fieri non possint, si libere producantur: huiusmodi sunt actus blasphemiae, vel odii Dei, mendacium, et alii consimiles actus, qui habent intrinsece annexam malitiam moralem.

XI. Notandum secundo; quod, ut docet S. Tho. in 2. sent. d. 37. q. 2. ar. 2. in fin. corp. omnes loquutiones, in quibus significatur, Deum esse causam peccati, vel mali moralis, absolute loquendo, cavendae sunt, et negandae.¹¹ Et ideo, ait: Quodcunque nomen deformitatem simul cum actu significat, sive in generali, sive in speciali non potest dici, quod hoc a Deo sit simpliciter: unde non potest dici absolute, quod peccatum sit a Deo, ut homicidium, aut aliquid huiusmodi, nisi cum hac additione, inquantum est actus, et inquantum est ens: Illae igitur loquutiones, in quibus significatur, quod Deus sit primus auctor, et prima causa cuiuscunque entitatis, inquantum est actus, et ens, etiam si talis actus alias habeat moralem malitiam adiunctam ex creata voluntate deficiente; sunt concedendae: nam omne ens per participationem, in quantum huiusmodi, reduci debet, tamquam in primam causam, in ens per essentiam, quod est Deus.

XII. Tertio supponenda sunt, quae diximus disputatione 18. de concursu Dei generali, et disputatione 7. de scientia media, et quae in duabus praecedentibus disputationibus adnotavimus, circa praedeterminationem tam extrinsecam per absolutum, et efficax Dei decretum, quam intrinsecam per motionem voluntati creatae inhaerentem, qua Deus eandem voluntatem efficienter praedeterminat ad omnes actus bonos in particulari, secundum omnes suas circumstantias. Ex his enim, quae ibi dicta sunt, perspicuum fiet, quid circa actum peccati, in quantum actus est, sit dicendum. Sed pro maiori explicatione, et brevi solutione huius disputat. ut a clarioribus incipiamus, sit

XIII. Prima Conclusio. Deus efficaci voluntate praedeterminavit omnes actus bonos ex obiecto, qui sunt in tempore, et eos, qui ex obiecto non sunt mali; in quantum actus sunt, quamvis alias in individuo sint peccata ex mala circumstantia.¹² Hanc conclusionem probat efficaciter locus ille Isa. 10. Assur virga furoris mei et baculus ipse est; ad gentem fallacem mittam eum, et contra populum furoris mei mandabo illi. Et post pauca: Nunquid gloriabitur securis contra eum, qui secat in ea? aut exaltabitur serra contra eum, a quo trahitur? quomodo si elevetur virga contra elevantem se, et exaltetur baculus, qui utique lignum est? Ex quo testimonio desumitur argumentum. Assur peccavit ex mala circumstantia finis, gentes debellando; et tamen Deus praedeterminavit, quod gentes devastaret, et ad id eum misit, et movit; propter quod, ut notavit S. Tho. virgae assimilatur, baculo, et serrae; quia ex motione Dei victorias obtinuit, quas tamen sibi superbe arrogavit, ut ex discursu eiusdem cap. constat: ergo etc.¹³ Item etiam Isai. 14. dicitur: Hoc consilium, quod cogitavi super omnem terram, et haec est manus extenta super omnes gentes: Dominus enim exercituum decrevit: et quis poterit infirmare? et manus eius extenta, et quis avertet eam? ex quo testimonio habetur, aeterno decreto praedeterminatam esse poenam, quam iusto iudicio infert Deus peccatoribus in hoc saeculo, sive per se immediate, sive ministerio Angelorum, vel hominum eam inferat; et tamen multoties homines, quorum ministerio utitur, peccant, ex mala circumstantia: ergo, etc.

Confirmatur ex illo Matth. 10. Nonne duo passeres asse vaeneunt, et unus ex illis non cadet super terram sine Patre vestro? hoc est sine providentia, et voluntate patris vestri, ut explicant communiter sancti Patres super eundem locum. Sed contingit multoties, quod homo, cuius ministerio, et industria unus ex duobus passeribus cadit super terram, peccet venialiter, passerem occidendo, ut si ex vana gloria id faciat; et aliquando mortaliter, ut si occidat passerem intendens inimicum interficere: ergo.

XIV. Praeterea probatur. Consecratio sacerdotis existentis in peccato mortali, et similiter absolutio confessarii, qui existens in affectu peccati mortalis, poenitentem absolvit; est mala actio, et peccatum mortale in individuo propter malam circumstantiam, quamvis ex obiecto sit bona; et tamen Deus efficaci decreto suae voluntatis movet, et applicat sacerdotem, et confessarium ad illam actionem in quantum est consecratio, vel absolutio:¹⁴ nam sacerdos consecrans, et confessarius absolvens habent se, tanquam causae instrumentales Dei; non enim id efficiunt, ut causae principales: de ratione autem instrumenti est praemoveri, et applicari a principali agente: ergo Deus praemovet, et praedeterminat voluntatem ad actionem bonam ex obiecto, inquantum est actio, quamvis alias ex mala circumstantia sit peccatum.

XV. Secunda Conclusio. Quidquid entitatis reperitur in quocunque actu peccati, etiam si alias sit intrinsece malus, debet reduci in Deum, tanquam in primam causam praemoventem, et praedeterminantem actuali motione voluntatem creatam ad talem actum, inquantum actus est, et secundum quod est ens.¹⁵ Haec conclusio est contra auctores primae sententiae, defenditur tamen ab auctoribus secundae, et illam docet Capreolus in 2. sent. d. 37. art. 3. ad 2. principale, ubi loquens de motione, qua Deus determinat voluntatem creatam ad actum peccati, inquantum actus est, inquit: Quantum ad omne positivum, quod est in actu voluntatis, actio voluntatis creatae est posterior actione Dei in producendo quodlibet tale; quia nulla creatura agit, nisi mota a Deo.¹⁶ Et subdit: Motio Dei non determinat voluntatem creatam ad aliquid, quod sit secundum se malum, sed ad illud, quod est secundum se bonum ex natura sua, licet sit malum, quoad deformitatem, quam habet, relatum ad causam secundam. Neque est ad mentem Capreoli explicatio, quam illi tribuunt nonnulli, quod scilicet loquatur, non de praevia determinatione, sed de determinatione, quae fit per ipsummet actum: haec enim explicatio similis est illi, quam tribuunt verbis S. Thomae dicentis, quod voluntas creata debet determinari a Deo, ut producat actum determinatum: quia ex se indifferenter se habet ad multas operationes: dicunt enim, S. Thomam esse intelligendum non de praevia motione, sed de illa, quae fit per ipsummet actum. Quam explicationem, tanquam menti S. Thomae contrariam, superius reiecimus, et inferius etiam impugnabimus.¹⁷ Eodem modo reiicienda est haec explicatio Capreoli; nam ex argumento secundo, ad quod respondet, evidenter constat, illum loqui de praevia determinatione, et motione; nam secundum argumentum illius erat eiusmodi: Si Deus cogit actus voluntatis, aut hoc est, quia sequitur determinationem voluntatis in illo actu sic, quod voluntas prius natura determinet se ad actum illum; et ex hoc coagit Deus voluntati determinatae; aut e contra, prius Deus determinat se ad agendum, et voluntas nostra sequitur determinationem eius; aut veniunt ad istam actionem ex aequo. Sed nullo istorum modo: non primo, quia tunc Deus voluntarie coageret ad peccatum; et etiam habetur propositum, cum in illo determinare non coagat sibi Deus, et sic non est causa omnis actus positivi. Nec potest dari secundus modus; quia tunc voluntas determinaretur a Deo ad peccatum; ideo non ageret a se, sed ab alio; et ita voluntas non peccaret; quia de se non haberet, unde esset causa peccati; quia non libere: determinaretur enim ab extrinseco. Nec est possibilis tertius modus, tum quia iste modus esset casualis, tum quia Deus voluntarie coageret ad peccatum. Et ad hoc argumentum respondet per verba superius allegata, et statim subdit: Item negatur alia consequentia ibi facta, scilicet voluntas non agit a se, sed ab alio, igitur non a se, sed ab alio habet, quod sit causa mali; et per consequens non peccat: cuius ratio est, quia voluntas creata non ideo peccat, quia illum actum agit; sed quia illum taliter agit. Primum habet a Deo, non autem secundum. Loquitur ergo Capreolus de praevia determinatione, et non de illa dumtaxat, quae fit per ipsum actum, seu operationem creatae voluntatis.

XVI. Eamdem sententiam defendit Ferrara 3. contra Gent. c. 71. circa finem; ubi docet, quod ex mente S. Thom. agens primum vere movet causam secundam ad agendum entitatem actionis peccati, inquantum actio est, absque eo, quod agat ad eius deformitatem: Eius verba adduximus disput. 18. num. 22. Idem docet M. Soto lib. 1. de natura, et gratia, c. 18. circa finem, ubi dicit: Theologos confiteri, entitatis, quae est peccatum, Deum esse causam, eo efficientiae genere, quo cuncta, et animantia, et inanima ad suas naturales actiones praemovet. Idem sentiunt M. Cano, lib. 2. de locis c. 4. ad 7. M. Medin. p. 2. q. 79. art. 2. et q. 109. art. 2. M. Bañes 1. p. q. 19. art. 10, dub. 1. post tertium fundam. et q. 49. art. 2. Favet eidem sententiae Caiet. in commentar. super lib. 2. Regum c. ult. et ientaculo 6. q. 2. Denique omnes fere Thomistae, uno, aut altero excepto, docent, hanc conclusionem, quae plane est de mente S. Augustini, et S. Tho. et probatur:

Primo: nam S. Augustinus, lib. 2. de lib. arb. c. 19. proponit hanc nostram quaestionem sub his verbis: Sed tu fortassis quaesiturus es: quoniam movetur voluntas, cum se avertit ab incorruptibili bono ad mutabile bonum, unde ei iste motus existit? qui profecto malus est. Et statim c. 20. ad quaestionem respondens, inquit: Omne bonum ex Deo: nulla ergo natura est, quae non sit ex Deo: motus ergo ille aversionis, quem fatemur esse peccatum, quoniam defectivus motus est: omnis autem defectus ex nihilo est; vide quo pertineat: et ad Deum pertinere non dubites, qui tamen defectus, quoniam est voluntarius, in nostra positus est potestate. Ubi S. August. distinguit manifeste, in actu peccati motum realem, et physicum voluntatis, inquantum motus est, et istum docet ex Deo esse, et ad Deum pertinere. Alterum est defectus a recta ratione, quem ad solam voluntatem creatam deficientem reducit; quae quidem ex eo habet, quod sit defectibilis; quia processit ex nihilo. Et lib. 5. contra Iulian. c. 3. inquit: Ita esse in Dei potestate non solum bonas hominum voluntates, quas ipse facit ex malis; sed etiam illas, quae conservant saeculi creaturam, ut eas, quo voluerit, et quando voluerit, faciat inclinari. Et iterum: Operatur, inquit, Deus in cordibus hominum ad inclinandas eorum voluntates quocumque voluerit; sive ad bona pro sua misericordia; sive ad mala pro meritis eorum: ubi intelligendus est de actu malo, ut actus est. Et contra Iulianum disputans, multa adducit testimonia sacrae Scripturae ad probandum, quod Deus movet, vel inclinat voluntates ad actus malos, quatenus videlicet actus sunt; praesertim illud Isai. 19. Dominus miscuit illis spiritum erroris. Et Isai. 63. Quid errare fecisti nos Domine a via tua? indurasti corda nostra, ut non timeremus te. Et ad Rom. 1. Propterea tradidit illos Deus in reprobum sensum, etc.

XVII. Respondent quidam, phrasim consuetam Scripturae sacrae esse: quae Deus permittit, maxime si in poenam vel eiusdem, vel alterius peccati, ea permittat, aut in aliquem peculiarem finem, ac bonum Deo quasi effectori tribui, non quidem positive, et proprie, quasi in effectum influat, sed negative, quia id non impedit, cum possit, sed permittit: et sic dicunt, esse intelligenda verba Augustini. Sed haec explicatio manifeste pugnat cum contextu S. August. nam eodem c. 3. impugnans Iulianum, qui hanc eamdem explicationem verbis adductis sacrae Scripturae tribuerat, sic ait: Quid est autem, quod dicis, cum desideriis suis traditi dicuntur; relicti per divinam patientiam intelligendi sunt, non per potentiam in peccata compulsi? quasi non simul posuerit haec duo idem Apostolus: et patientiam, et potentiam; ubi ait: Sic autem volens Deus ostendere iram, et demonstrare potentiam suam.¹⁸

Secundo probatur manifestissimis testimoniis S. Thom. et praesertim in secundo sentent. dist. 37. quaest. 2. art. 2. ubi clarissime docet nostram sententiam, quod, ut appareat, verba sancti Doctoris referamus.¹⁹ In titulo articuli quaerit; Utrum actio peccati, inquantum actio, sit a Deo; et respondens, ait: Circa hanc quaestionem tanguntur a magistro duae opiniones, quarum una dicebat, omnes actus, inquantum actus sunt, ex Deo esse: sed, inquantum deformitatem habent, a Deo non sunt; sed ab homine, vel a Diabolo: et horum rationes supra 31. distinctione prosequutus est. Alia opinio dicebat, actus peccatorum nullo modo, nec etiam inquantum actus sunt, a Deo esse: et haec opinio tangitur in praesenti distinctione, quam ad praesens nulli vel pauci tenent; quia propinquissima est errori duplici. Primo, quia ex ea videtur sequi, quod sint plura prima principia: hoc enim est de ratione primi principii, ut agere possit, sine auxilio prioris agentis, et influentia eius. Unde, si voluntas humana actionem aliquam posset producere, cuius auctor Deus non esset; voluntas humana rationem primi principii haberet. Quamvis hoc solvere nitantur dicentes, quod voluntas, et si per se possit actionem producere sine influentia prioris agentis; non tamen habet a se esse, sed ab alio, quod etiam exigetur ad rationem primi principii. Sed hoc videtur inconveniens, ut, quod a se esse non habet, a se agere possit, cum etiam per se durare non possit, quod a se non est. Omnis etiam virtus ab essentia procedit; et operatio a virtute. Unde, cuius essentia ab alio est, oportet, quod virtus, et operatio ab alio sit. Et praeterea, quamvis per hanc responsionem evitaretur, quod non esset primum simpliciter; non tamen posset vitari, quin esset primum agens, si eius actio in aliquod prius agens non reduceretur, sicut in causam. Secundo, quia, cum actio etiam peccati sit ens quoddam, non secundum quod privationes, et negationes entia dicuntur: sed etiam, secundum quod res in genere existentes entia sunt, eo quod et ipsae actiones in genere ordinantur: sequeretur, quod si actiones peccati a Deo non sunt, aliquod ens, essentiam habens, a Deo non esset; et ita Deus non esset universalis causa omnium entium: quod est contra perfectionem primi entis. Primum enim in quolibet genere est causa eorum, quae sunt post, ut in secundo Metaph. dicitur.²⁰ Et ideo cum prima opinione dicendum est, quod actus, inquantum actus, a Deo est, et ut sic, non habet aliquid, quod deformitatem habeat: quod qualiter sit, ita considerari potest. In omnibus enim, in quibus incidit defectus ex causa secunda, et non ex causa prima, oportet, quod quidquid est in effectu deficiente essentiae, et bonitatis, totum a prima procedat: quod autem defectus, reducatur in causam secundam deficientem, ut patet in claudicatione, quae est a virtute gressiva, mediante tibia: per cuius scilicet tibiae curvitatem obliquitas in gressu claudicantis relinquitur: Unde quidquid est ibi de gressus totius est a virtute gressiva: sed defectus, vel obliquitas gressus non est a virtute gressiva; sed a tibia tantum. Similiter etiam est ordo Dei ad voluntatem creatam, sicut causae primae ad causam secundam: ideo ex parte Dei nullus defectus incidere potest. Voluntas autem causata ad defectum possibilis est; et ideo quidquid est in actu deficiente, scilicet peccato, de ratione actus, et entis, et boni, totum hoc a primo agente, scilicet Deo, procedit, mediante voluntate: sed ipse defectus, qui est in actu hoc modo est a voluntate: quod a Deo non procedit. Et ideo quodcunque nomen deformitatem simul cum actu significat, sive in generali, sive in speciali, non potest dici, quod hoc a Deo sit simpliciter. Unde non potest dici absolute, quod peccatum sit a Deo, ut homicidium, aut aliquid huiusmodi, nisi cum hac additione, inquantum est actus, et in quantum est ens. Quibus verbis clarissime docet, quod actus peccati, inquantum actus, a Deo est, tamquam a causa priori efficiente.

XVIII. Nec potest S. Thomas explicari de solo concursu simultaneo, quo Deus cum voluntate se determinante simul concurrit ad actum peccati, ut actus est. Nam per huiusmodi concursum non producit Deus actum peccati, mediante voluntate, idest influendo in ipsam voluntatem, ut in causam, sed immediate cum voluntate. At S. Thomas dicit, quod quidquid est in actu peccati de ratione entis, et boni; totum hoc a primo agente, scilicet a Deo procedit, mediante voluntate. sentit ergo, quod praemovet eamdem voluntatem ad productionem actus peccati, inquantum actus est. Id ipsum constat apertius ex solutione ad 2. Ubi solvens argumentum, quod est potissimum fundamentum oppositae sententiae; (nam, si Deus esset causa actionis, in qua malum, seu peccatum inseparabiliter consistit, esset revera causa peccati, vel cooperaretur ad peccatum) respondet, quod illud dicitur ad malum cooperari, quod inclinat ad actionem, secundum quod actio deformitati substat; unde mala est: hoc autem Deo non convenit, et ideo non oportet, ut ad malum cooperari dicatur, quamvis actionis illius causa sit, in qua malum consistit; secundum quod influit agenti esse, posse, et agere, et quidquid perfectionis in agente est. Ergo loquitur de influxu praevio. Etenim per concursum simultaneum, Deus non influit agenti ipsum agere, sed immediate influit in actionem cum libero arbitrio se determinante. At S. Thomas aperte dicit, Deum esse causam illius actionis, in qua malum consistit, secundum quod influit agenti esse, posse, et agere. Et obiicientibus: nam sequeretur, quod Deus eodem modo dicendus esset actor malarum actionum, sicut est actor bonarum, respondet in solutione ad tertium eiusdem articuli, quod, Deus dicitur causa bonarum operationum, non solum quantum ad essentiam actus, sed etiam quantum ad perfectionem, secundum quam bonae dicuntur; utrumque enim agenti influit, et ut agat, et ut bene agat: sed in malis actionibus, quamvis sit causa earum, quantum ad essentiam, non tamen est causa quantum ad defectum; et ideo absolute dicendus est causa bonorum operum, non autem peccatorum. Placuit haec omnia verba S. Thomae referre, ut constet, sententiam, quam defendimus, esse revera expressam illius, praesertim cum omnia fere argumenta, quae contra nostram a modernis Theologis obiiciuntur, prius sibi obiecerit S. Thomas, et ea dissolverit eisdem prorsus solutionibus, quas nos ex eodem S. Doctore acceptas eisdem argumentis adhibemus. Eamdem doctrinam confirmat 1. 2. q. 79. art. 2. et q. 3. de malo, art. 2. praesertim in 2. ratione. ubi expresse loquitur de causalitate actus peccati per influxum praevium, in libero arbitrio immediate receptum: et idem colligitur ex solutione ad quartum. Praeterea q. 3. de potentia, art. 7. in corp. et ad 7. et 3. cont. Gent. c. 70. et 1. p. q. 105. art. 4. praesertim in solutione ad tertium, et alibi saepe docet, quod Deus movet, et applicat omnes causas secundas ad operandum suas operationes, sicut artifex movet, et applicat instrumenta ad opus artis: sentit ergo, quod Deus, tamquam prima causa efficienter moveat, applicet, ac praedeterminet voluntatem creatam ad actum peccati, inquantum actus est: nam respectu illius, inquantum est actus, voluntas creata est vere causa secunda efficiens, non prima; alias essent admittenda duo prima principia; quod esset in errorem Manichaeorum incidere. Praeterea quodlib. 12. q. 4. ar. 4. inquit, quod a providentia Dei omnia sunt praedeterminata, et ordinata; quod etiam asserit aliis pluribus in locis in duabus praeced. disp. adductis: ergo actus peccati, inquantum est actus, vere procedit ex providentia, et praedeterminatione divinae voluntatis. Nec potest explicari S. Thom. de motione, vel determinatione simultanea: nam verbum, praedeterminat, praecedentem praedeterminationem significat.

XIX. Tertio, probatur ratione S. Thom. in 2. sent. supra cit. Omne ens per participationem debet reduci in ens per essentiam, tamquam in primum agens simpliciter, sed actus peccati, inquantum actus, est ens per participationem: ergo sub hac ratione debet reduci in ens, per essentiam, scilicet in Deum, tamquam in primum agens simpliciter: sed Deus per decretum suae voluntatis absolutum, et efficax, operatur omnia, quae producit in tempore, ut supra diximus ex S. Augustino, et S. Thom. 1. p. q. 25. art. 5. ad 1. ergo Deus, absoluto, et efficaci decreto determinavit, quod voluntas creata produceret actum peccati, inquantum actus est.

Confirmatur: nam sequeretur ex opposita sententia, esse plura prima principia; hoc enim est de ratione primi principii, ut agere possit sine auxilio prioris agentis, et influentia eius: ergo, si voluntas creata actionem aliquam posset producere, cuius auctor Deus non esset, voluntas creata respectu talis actionis haberet rationem primi principii, et ita essent plura principia prima.

Si dicatur, quod voluntas creata non habet rationem primi principii simpliciter, quia non habet a se esse, sed ab alio: unde, quamvis per se possit actionem peccati producere sine influentia prioris agentis, non sequitur quod sint plura prima principia:²¹ contra hanc solutionem insurgit S. Tho. art. 2. citato, eam impugnans duplici ratione, ut patet ex verbis Sancti Doctoris supra inductis. Unde in 2. sent. ad Annib. d. 37. q. unic. art. 1. in corp. disputans quaestionem: Utrum oporteat ponere omne ens esse a Deo, his verbis respondet: Haereticum est dicere aliquod ens, inquantum ens, non esse a Deo, nec solum fidei contrarium est, sed etiam rationi. Et loquitur etiam de entitate actus peccati, ut patet ex solutione ad tertium eiusdem articuli.

XX. Quarto probatur, destruendo fundamentum potissimum contrariae sententiae: ex eo enim probat, Deum praevia motione²² non praedeterminare ad modum causae physicae voluntatem creatam ad actum peccati, inquantum actus est; quia sequeretur, Deum esse causam peccati: sed hoc non sequitur: ergo. Minor probatur: nam, ut disput. 18. num. 21. dicebamus, et fatentur auctores oppositae sententiae; Deus auxilio simultaneo concurrit effective ad entitatem cuiuscumque actus peccati, ut actus est in particulari, absque eo, quod concurrat ad eius deformitatem:²³ ergo etiam influxu praevio praedeterminante voluntatem ad eumdem actum, ut actus est. Probatur consequentia: nam malitia moralis, et deformitas peccati non est minus annexa actui odii Dei in exercitio, quam applicationi, et determinationi voluntatis ad talem actum: ergo si Deus simul cum voluntate immediate producit effective actum odii Dei, inquantum actus est, absque eo quod concurrat ad eius deformitatem; etiam poterit praemovere, et praedeterminare voluntatem efficienter ad eumdem actum, inquantum actus est, absque eo quod illam moveat, ac praedeterminet ad peccatum, vel concurrat ad malitiam moralem, quae consequitur ad talem actum, ut est a voluntate deficiente.

Confirmatur. Per concursum simultaneum magis immediate attingit Deus actum peccati, ut actus est, quam per motionem praeviam: ergo, si per influxum simultaneum attingit actum peccati, absque eo quod operetur ad eius deformitatem, a fortiori poterit id efficere per concursum praevium.

XXI. Respondent, negando consequentiam, et assignant rationem discriminis: nam concursus Dei generalis, quo immediate influit cum voluntate creata in actum peccati, est secundum se indifferens; homo vero, dum peccat, abutitur sua malitia eodem influxu ad actum peccati: et propterea malitia moralis, quae reperitur in tali actu, solum debet refundi in voluntatem creatam: nam Deus, quantum est ex parte sua, non praebet homini influxum determinatum ad actum malum. Caeterum illo auxilio praevio praedeterminaret voluntatem creatam ad actum peccati, inquantum actus est in particulari: nam, quantum est ex parte sua, tribueret homini suum concursum ad actum illum determinatum cum omnibus suis circumstantiis; ac per consequens malitia moralis, quae est una circumstantia consequens talem actum, secundum quod fit in individuo, tribueretur Deo: et consequenter vere Deus esset causa peccati. Sed haec solutio falso innititur fundamento: nam concursus Dei generalis non est indifferens secundum se, ut disputat. 21. ostensum est; alias concursus Dei determinaretur a voluntate creata, et esset ea posterior: ac per consequens voluntas creata in ordine ad aliquem actum realem, ut actus est, esset simpliciter primum agens, et consequenter ista causalis esset concedenda: Quia voluntas creata operatur talem actum, ut est ens, Deus cooperatur: hanc autem nullatenus esse concedendam probat efficaciter S. Thom. in 2. sent. citato; nam sequeretur, quod essent constituenda duo prima principia, et quod Deus non esset simpliciter prima causa omnium, quae quodcumque habent esse.

Praeterea impugnatur eadem solutio. Licet Deus praedeterminet voluntatem ad actum peccati in individuo, ut actus est, et ad omnes circumstantias, secundum quod tales circumstantiae habent rationem entis; non tamen praedeterminat voluntatem ad actum peccati, vel ad illas circumstantias, quatenus habent rationem peccati, vel malitiae moralis: etenim in ordine ad Deum haec duo possunt separari, ut ex dictis tum in hac, tum in disput. 18. num. 21. constat.

XXII. Quinto probatur. Deus habet perfectam providentiam actus peccati, inquantum actus est; cum providentia divina se extendat ad omnia, quae quomodocumque habent rationem entitatis: ergo aeterno decreto suae voluntatis praedeterminavit, et praeordinavit in finem talem actum, inquantum actus est. consequentia patet; nam providentia est ratio ordinis mediorum in finem, ut 1. p. quaest. 22. docet S. Thom.

Denique probatur omnibus argumentis, quibus disput. 18. ostendimus concursum Dei generalem esse influxum immediatum in causam secundam, quo eam movet, et praedeterminat, iuxta propriam naturam ad singulas operationes; sed Deus concursu generali est prima causa cuiuscumque actionis, etiam peccaminosae, inquantum actio est, ut fatentur auctores oppositae sententiae: ergo per eumdem concursum efficienter movet, et praedeterminat voluntatem creatam ad talem actum, inquantum actus est. Id ipsum confirmant omnia argumenta facta in duabus praecedentibus disput. ad probandum, Deum praedeterminasse omnes actus bonos creatae voluntatis: omnia enim procedunt etiam de actibus peccatorum, inquantum actus sunt: nam sub hac consideratione habent rationem boni.

XXIII. Tertia conclusio. Absolute loquendo, non est concedendum, quod Deus sit causa peccati, aut mali moralis; nec etiam est concedendum absolute, quod Deus sit causa blasphemiae, aut mendacii, vel odii Dei; vel quod homo indigeat Dei auxilio ad mentiendum. Hanc conclusionem probant efficaciter argumenta facta a principio, et illam tradit S. Thomas in 2. sent. d. 37. superius allegata. Utrum autem haec propositio sit concedenda: Deus est causa peccati pro materiali, non convenit inter Theologos:²⁴ quidam eam concedunt; quidam negant, etiam ex his, qui sequuntur nostram sententiam; sed melius est eam distinguere. Si enim illud verbum, pro materiali, accipiatur formaliter, et ut dicit respectum ad formale peccati, neganda est illa propositio: nam actus non habet ex causalitate Dei, quod dicat ordinem ad formale peccati, vel fundet malitiam moralem, aut subiiciatur illi, sed ex defectu creatae voluntatis: et in hoc sensu explicari possunt illi Theologi, qui, licet nobiscum fateantur, Deum physice praedeterminare voluntatem creatam ad actus bonos; negant tamen eam praemovere, vel praedeterminare ad actum peccati, et mali moralis, etiam pro materiali. Si autem materiale peccati sumatur absolute pro entitate actus peccati, ut actus est, cui tamen accidit malitia ex defectu creatae voluntatis; sic concedi potest, Deum esse causam eius, quod est materiale in peccato, scilicet entitatis actus, inquantum ens est, ut patet ex S. Thoma locis citatis: et in eodem sensu concedi etiam potest, Deum praemovere, et praedeterminare voluntatem ad actum peccati pro materiali.

XXIV. Ad primum argumentum ex auctoritatibus scripturae respondetur, solum probare tertiam conclusionem, quod scilicet Deus non praedeterminet voluntatem creatam ad peccatum, absolute loquendo, neque eam necessitet ad illud, sicut dicebant haeretici; non tamen probant, quod non moveat, aut praedeterminet illam ad entitatem actus peccati, inquantum entitas est, et quaedam perfectio positiva. Diabolus autem dicitur hominem tentare, quia moraliter inclinat illum ad peccandum, suadendo videlicet ipsum peccatum; suadet enim actum, ut est contra Deum, et ut habet rationem culpae; quia quidquid operatur, ut Caiet. ait, refert virtualiter ad malum finem:²⁵ quod quidem Deus non facit, sed movet efficienter voluntatem ad actum positivum peccati, inquantum ens est, quia, ut sic, bonum quoddam est.

Ad alium locum ex Eccles. 15. respondetur, quod Deus non implanat hominem;²⁶ quia non necessitat eius voluntatem, nec eam movet ad malum, ut dictum est. Et ad locum inductum ex Ioan. 6. et Philipp. 2. respondetur, quod Deus speciali quadam ratione dicitur trahere homines ad Christum, et operari in nobis velle, et perficere actus supernaturales; quia videlicet auxilio supernaturali speciali, non solum efficienter ex parte potentiae, sed etiam moraliter ex parte obiecti eos movet, suadendo, ut ad Christum veniant, et bene operentur. Caeterum solum concursu generali movet voluntatem ad entitatem actus peccati, ut actus est. Praeterea per auxilium speciale efficax, non solum influit voluntati ipsum agere, sed etiam bene agere, et supernaturaliter agere: per concursum autem generale influit voluntati agere actum peccati, non autem tribuit ei male agere, seu deficienter agere, ut dicit S. Tho. 2. sen. d. 37. q. 2. ar. 2. ad 3. unde non est simile.

XXV. Ad illud vero, quod in eodem argumento tangitur de homine in gravi libidinis tentatione²⁷ constituto, respondetur, quod nullo modo potest excusari, aut de Deo iuste conqueri, si in delectationem carnalem consentiat: nam etiam in ipso instanti, in quo a Deo praedeterminatur eius voluntas ad actum peccati, inquantum actus est, hoc non obstante ipse potest, absolute loquendo, non consentire, et libere consentit. Unde sibi, et non Deo imputare debet peccatum, sive malitiam moralem, quae ad illum actum, secundum quod est a voluntate deficiente, consequitur.

Ad alium locum ex c. 13. Oseae, respondetur, quod motio illa Dei, qua voluntas creata praedeterminatur ad actum peccati, inquantum est actio, vere est auxilium actuale ipsius, sine quo creatura nil faciet iuxta illud, quod Veritas ait: Quia sine me nihil potestis facere.²⁸ Unde sicut a Deo est omne auxilium nostrum, ita etiam ab illo procedit, et ab illo est, quod voluntas se determinet ad quamcunque actionem, etiam peccati, inquantum actio est; quia, ut sic, bona est.

XXVI. Ad locum ex cap. 9. ad Rom. respondetur, quod de reprobis, seu de vasis irae solum dicit Apostolus, quod sustinuerit, non autem quod praeparaverit ea; quoniam non praeparavit, nec praedeterminavit ad malum, sive ad peccatum, absolute loquendo: cum hoc tamen stat, quod praedeterminaverit ad actum peccati, inquantum actus est.

Ad secundum argumentum ex auctoritate conciliorum respondetur ex dictis, concilia loqui de actibus malis formaliter, sive de peccatis, ut peccata sunt.²⁹ Etenim secundum hanc rationem Deo displicent, non autem, inquantum entia sunt: nam omne ens, inquantum ens, bonum est, et consequenter sub hac ratione Deo displicere non potest, aut odio haberi. Unde in qualibet actione, inquantum actio est, qui primo inchoat movendo potentiam, est Deus; alias enim voluntas creata esset simpliciter prima causa suae actionis, si eius causalitas non reduceretur in aliud prius agens. Si autem loquamur de ipso peccato, aut malo morali absolute, referendum est in solam voluntatem creatam, quae ex natura sua defectibilis est, quia ex nihilo est. Differentia autem, quam Conc. Trid. inter opera bona, et mala constituit, respectu operationis divinae, consistit in hoc, quod Deus in nobis, atque nobiscum operatur, ut operemur bona opera, non solum inquantum actus sunt, sed etiam inquantum bona sunt. Mala autem opera operatur Deus in nobis, atque nobiscum, inquantum actus sunt, non autem, inquantum mala sunt. Quam differentiam prius constituit S. Thom. in 2. sent. d. 37. cit. q. 2. ar. 2.³⁰ ubi cum in 3. argumento obiecisset, quod, si Deus ipsarum actionum malarum, inquantum actiones sunt, a potentia egredientes, causa esset; eodem modo dicendus esset auctor malarum actionum, sicut est auctor bonarum; Respondet ad tertium, quod Deus dicitur auctor, et causa bonarum operationum, non solum quantum ad essentiam actus, sed etiam quantum ad perfectionem, secundum quam bonae dicuntur. Utrumque enim agenti influit, et ut agat, et ut bene agat: sed in malis actionibus, quamvis sit causa earum, quantum ad essentiam, non tamen est causa, quantum ad defectum; et ideo absolute dicendus est causa bonorum operum, non autem peccatorum.

XXVII. Ad confirmationem, in qua obiicitur: nam haeretici huius temporis, contra quos loquitur Conc. Trid. numquam dixerunt, Deum esse auctorem, aut causam peccati, inquantum peccatum est: quin potius expressis verbis sub hac ratione in voluntatem creatam dumtaxat illud referunt; respondetur, quod nonnumquam Lutherani, et Calviniani verbis quidem concedebant, Deum non esse auctorem peccati, sed solum voluntatem creatam, cum tamen revera sentirent, quod aliquando verbis ambiguis obtegebant;³¹ sicut Pelagius verbis quidem negabat, gratiam secundum merita nostra dari, ut disp. 1. nu. 5. evidentissimis testimoniis S. Aug. ostensum est, et tamen in rei veritate id semper tenuit, et sensit; sed tamen gratiae vocabulo saepe usus est, frangens, hoc verbo, invidiam, offensionemque declinans, ut dicit idem August. lib. de gratia Christi.³²³³ Unde S. Hieron. de quibusdam haereticis loquens: Sic, inquit, verba temperant, sic ordinem vertunt, et ambigua quaeque concinnant, ut et nostram, et adversariorum confessionem teneant, ut aliter haereticus, aliter catholicus audiat.³⁴ Et post pauca: Credimus, inquiunt, resurrectionem futuram corporum. Hoc si bene dicatur, pura confessio est; sed quia corpora sunt caelestia, et terrestria, et aer iste, et aura tenuis iuxta naturam suam corpora nominantur; corpus ponunt non carnem, ut orthodoxus, corpus audiens, carnem putet, haereticus spiritum recognoscat. Non dissimiliter Lutherani verbis asserebant, peccata non referri in Deum, sed in voluntatem creatam, ut offensionem verbi evitarent; sed in rei veritate sentiebant, Deum esse auctorem peccati, et causam, ut homo peccaret. Ad cuius evidentiam considerandum est, quod, ut ex dictis in 3. disp. constat, in duobus potissimum erraverunt Lutherani, et Calviniani. Primus error eorum fuit, Deum producere in nobis opera mala, sicut et bona, voluntate creata mere passive se habente; ita enim asseruit Lutherus. Calvinus autem, et alii nonnulli dixerunt, hominem ad peccandum necessitari a Deo, vel a Divina providentia, et praedeterminatione, quamvis sponte peccaret; eo quod voluntate sua concurrebat active ad peccatum, non tamen libere. Ita dicit lib. 3. inst. §. 9. ubi ait: Excusabiles peccando haberi volunt reprobi, quia evadere nequeunt peccandi necessitatem, praesertim cum ex Dei ordinatione sibi iniiciatur huiusmodi necessitas: Et idem dicit aliis in locis. et Zuinglius c. 6. cit. inquit: Coactus est homo ad peccandum. Contra istum errorem definit Conc. Trid. sess. 6. de iustif. can. 6.³⁵ ubi anathematizatur, qui dixerit non esse in potestate hominis, vias suas malas facere: clare ostendens, non solum sponte, sed etiam libere homines peccare: nam vere sunt liberi respectu eorum, quae habent in sua potestate. Secundus error eorum fuit, Deum esse veram causam non solum efficientem, sed etiam moralem, quod homo, vel Angelus peccet: in quo sensu concedebant, Deum esse auctorem peccati, eo quod faceret homines peccare: addebant autem, Deum hoc efficiendo non peccare, neque denominari peccantem, eo quod legi non sit subiectus. Ita dixit Zuinglius serm. de provid. c. 5. ubi ait: Cum Deus Angelum, vel hominem transgressorem facit, ipse tamen non transgreditur, ut qui contra legem non veniat. Et c. 6. Unum igitur, atque idem facinus, puta adulterium, aut homicidium, quantum Dei auctoris, motoris, ac impulsoris opus est, crimen non est; quantum autem hominis est, crimen, ac scelus est: ille enim lege non tenetur. Et in eodem cap. inquit: Quod Deus facit, libere facit, alienus ab omni affectu noxio; igitur, et absque peccato. Eodem modo loquitur Calvinus lib. 3. inst. c. 23. §. 8. Cadit, inquiens, homo Dei providentia sic ordinante.³⁶ et §. 9. subdit: Deus hoc faciendo non peccat, quia id facit sibi cognita aequitate, et idem dicit lib. de aeter. Dei praedest. pag. 946. Beza in aphoris. 19. et 31. et in respons. ad Sebastianum Castilionem in refut. 2. calumniae: et alii haeretici disp. 3. n. 14. allegati. Contra istum errorem definitur in Conc. Trid. cum damnatur, qui dixerit: Non esse in potestate hominis, vias suas malas facere, sed mala opera ita, ut bona Deum operari, non permissive solum, sed etiam proprie, et per se; adeo ut sit proprium eius opus non minus proditio Iudae, quam vocatio Pauli.³⁷ Non definit Conc. quod actus peccati, seu consensus voluntatis creatae in actum malum, quatenus actus est, non sit a Deo, tamquam a primo auctore, imo oppositum non obscure supponit. Si enim magis est a Deo actus bonus, quam malus; sequitur, quod actus malus secundum aliquam rationem sit a Deo, videlicet, ut actus est: nam comparativum supponit positivum. Nec satis est dicere, quod actus peccati, inquantum actus, procedit a Deo per concursum simultaneum, non autem per motionem praeviam: nam, ut disp. 18. ostensum est, ad salvandam causalitatem primae causae, respectu omnium, ac singularum actionum, non sufficit ponere concursum istum simultaneum cum causis secundis, sed necesse est praevium etiam admittere. Cum autem ait Concil. Deum permissive solum operari opera mala, non autem proprie, et per se; loquitur de illis absolute, vel quantum ad malitiam moralem, et deformitatem, quam habent; haec enim in solam voluntatem creatam deficientem refunditur, non solum denominative; quia videlicet sola voluntas creata denominatur peccans; sed etiam effective. Deus enim, praedeterminando voluntatem ad actum peccati, inquantum actus est, nec denominatur peccans, nec facit, nos peccare. In actibus vero bonis, et meritoriis, quamvis Deus non denominetur merens, vere tamen facit, nos mereri, et bene operari, tum moraliter, tum etiam efficienter³⁸ ad bene operandum, et merendum, nos movendo³⁹.

XXVIII. Et cum obiicitur: nam Haeretici non potuerunt dicere, quod Deus causet, aut velit malum, ut malum est, cum etiam voluntas creata illud sub hac ratione appetere non possit; respondetur, quod, ut docet S. Tho. p. 2. q. 78. ar. 1. ad 2. quamvis malum non possit esse secundum se intentum ab aliquo, potest tamen esse intentum ad vitandum aliud malum, vel ad consequendum aliquod bonum; sicut lascivus magis vult peccando incurrere offensam Dei, quam delectatione privari; quamvis vellet, si posset fieri, frui delectatione sine Dei offensa.⁴⁰ Voluntas ergo creata, quando peccat, vult secundario, et consequenter malum peccati; quia libere eligit actionem, ad quam consequitur malitia peccati, secundum quod talis actio procedit ab eadem voluntate deficiente. Deus autem nec per se primo vult, nec causat malum culpae, nec secundario, et indirecte, ut probat S. Tho. p. 2. q. 79. ar. 2. quia malitia moralis non sequitur ad actum peccati, ut actus est, nec ut procedit a Deo, sed quatenus est a voluntate deficiente, ut disp. 18. nu. 21. et 22. dictum est.

XXIX. Ad tertium argumentum ex auctoritatibus S. Augustini respondetur, ipsum in locis superius allegatis satis aperte docere, omnem actionem etiam peccaminosam, inquantum actio est, in Deum, tamquam in primum auctorem esse referendam; neque alicubi S. Doctor oppositum dicit. Unde, cum inquit, voluntatem malam non esse a Deo, et consimilia verba, loquitur de mala voluntate absolute, eo sensu, quo supra explicuimus verba Conciliorum. Et praesertim in lib. 5. de Civit. Dei, cum ait: Malae voluntates ab illo non sunt; quia contra naturam sunt, quae ab illo est: luce clarius ostendit, se non loqui de voluntate, seu actione mala, inquantum actio est, sed, ut mala est: nam, inquantum actio, sive inquantum ens est, non est contra naturam, quae ab illo est; sed solum, inquantum mala moraliter est contra naturam hominis, quae ab illo est.

Ad locum autem ex lib. 2. de peccatorum meritis, et remis. respondetur, S. Augustinum ibi contra Pelagianos velle concludere, Deum esse causam rectae operationis, non solum inquantum actio est, sed etiam inquantum recta, et bona est; quod quidem non habet locum in operationibus malis: licet enim eas in nobis, atque nobiscum operetur, inquantum actiones sunt, non tamen est earum causa, inquantum malae sunt. Ex positione autem Pelagianorum asserentium, Deum ea sola ratione dici causam bonorum operum, quatenus contulit nobis liberum arbitrium, per quod possumus bene operari, evidenter concludit S. August. quod etiam dicendus esset Deus auctor malorum operum, absolute, et formaliter loquendo: nam etiam dedit nobis liberum arbitrium, per quod possumus male operari, et sine quo nullus potest peccare.

XXX. Ad locum Leonis Papae respondetur, quod solum negat, Deum praedestinasse mala opera, absolute loquendo, sive inquantum mala sunt. Et eodem modo respondetur ad auctoritatem Damasceni, circa quam plura diximus disp. 22. n. 20. et 21. et idem dicendum ad auctoritatem Fulgentii, et Prosperi.

Quod attinet ad S. Tho. evidenter constat ex locis eius pro nostra conclusione adductis, ipsum eamdem, quam nos defendimus, tenuisse sententiam; neque in p. 2. q. 9. cit. docet opposita; verba enim illius sunt haec: Ad tertium dicendum, quod Deus movet voluntatem hominis, sicut universalis motor ad universale obiectum voluntatis, quod est bonum, et sine hac universali motione, homo non potest aliquid velle; sed homo per rationem determinat se ad volendum hoc, vel illud, quod est vere bonum, vel apparens bonum. Sed tamen interdum specialiter Deus movet aliquos ad aliquid determinate volendum, quod est bonum, sicut in his, quos movet per gratiam, ut infra dicetur.⁴¹ Et refert se ad q. 109. et 111. In quibus verbis dumtaxat intendit docere tria. Primum est, quod in ordine ad universale obiectum voluntatis, quod est bonum, voluntas creata non se movet per deliberationem, sed movetur a solo Deo, qui naturalem inclinationem ad bonum illi contulit. Secundum est, quod homo per rationem determinat se ad volendum hoc, vel illud, quod est vere bonum, vel apparens bonum; ac per consequens ex determinatione libera creatae voluntatis contingit, quod in aliquibus actionibus moveatur ad malum, et peccet, cum videlicet appetit illud, quod non est vere, sed apparens bonum. Ex hoc tamen non sequitur, quod voluntas creata non determinetur a Deo ad actum peccati, inquantum actus est: sicut ex hoc, quod determinet, vel moveat se ad determinatum bonum, non sequitur, quod non moveatur, nec praedeterminatur a Deo: ut ex dictis in disp. 22. et 23. constat. Quin potius ex primo dicto S. Thomae colligitur oppositum; cum enim Deus voluntatem hominis moveat, sicut universalis motor ad universale obiectum voluntatis, quod est bonum; sequitur evidenter, quod Deus, sicut motor universalis moveat voluntatem hominis ad actionem peccati, inquantum est ens; quia, ut sic, bona est. Tertium dictum S. Tho. est, quod Deus specialiter movet quosdam per gratiam ad aliquid determinate volendum; ex quo tamen non infertur, quod voluntatem non moveat concursu generali ad determinate volendum quamcunque aliam actionem; sed solum sequitur, quod non moveat eam specialiter, sicut quando movet suos per gratiam. Itaque iuxta mentem S. Tho. in ordine ad bonum universale, voluntas non se movet moraliter per deliberationem, sed movetur a Deo, quia deliberatio non est respectu finis, sed respectu mediorum, sicut et electio, ut docet S. Tho. p. 2. q. 13. ar. 3. In ordine autem ad bonum particulare et se movet, et movetur a Deo; nam est movens motum, sed tamen respectu boni supernaturalis movetur specialiter a Deo per auxilia divinae gratiae, ut supra dictum est.

XXXI. Ad quartum argumentum negamus ex nostra sententia sequi, quod Deus sit auctor peccati: nam licet sit prima radix, et causa, quod homo hic, et nunc cum tali advertentia rationis, habeat volitionem circa hoc obiectum contrarium rationi, inquantum volitio est actio; non tamen est causa, quod homo deficienter velit illud obiectum, sed huiusmodi deficientia in creatam dumtaxat voluntatem referenda est. Homo autem non peccat, quia praecise vult illud obiectum, sed quia deficienter vult; unde, ut dicit S. Th. 2. sent. d. 37. q. 2. ar. 2. ad 3. Deus est quidem causa voluntati, ut agat, sed non est causa, ut deficienter agat, et peccet; quia non est causa actus peccati, ut aversivus est a regula rationis, neque ut est fundamentum aversionis ab ipso Deo; ac per consequens non est auctor peccati. Sed circa hoc argumentum plura diximus disp. 18. nu. 21. et 22.

Ad confirmationem respondetur, Deum non voluisse, aut praevoluisse, vel praeordinasse, ut Iudas venderet Christum, absolute loquendo; sed solum cum addito, considerando videlicet illam actionem, inquantum erat actio, et sub ratione entitatis, quam habuit, et sub hac ratione haec causalis est concedenda: Ideo Iudas voluit illam actionem, inquantum actio, quia Deus voluit, ut illam vellet, inquantum ens est: nec tamen propter hoc efficitur Deus auctor peccati, quia malitia moralis non sequitur ad illam actionem, ut actio est, sed ut est deficiens a regula rationis, ut disp. 18. num. 21. dictum est.

Ad quintum argumentum negatur sequela. Ad probationem respondetur, quod Deus praedeterminavit quidem creatam voluntatem ad actionem peccati, inquantum actio est, et ad omnes eius circumstantias, secundum quod tales circumstantiae habent rationem entis, non autem secundum quod habent adiunctam malitiam moralem. Unde, ut aliquod peccatum sit futurum, et ut Deus cognoscat certo, et infallibiliter esse futurum, ultra praedeterminationem actus peccati; necessario requiritur, quod Deus permittat eius malitiam. ut disp. 11. n. 3. dictum est.

XXXII. Ad sextum respondetur, quod mentiri significat actum cum deformitate, sicut homicidium; unde ad mentiendum non indiget homo auxilio praevio, nec per illud discernitur mentiens a non mentiente, sed ex sua malitia; fatemur tamen, quod producens actum mentiendi, inquantum actus est, habet aliquod auxilium praevium actuale Dei, seu concursum praevium, (non enim sit vis in verbo) quod non habet alter, qui non producit talem actum, inquantum actus est, sicut auctores oppositae sententiae tenentur id concedere in concursu Dei simultaneo. Nec est inconveniens concedere, quod producens actum mentiendi, inquantum actus est, discernatur a Deo per auxilium actuale a non producente talem actum, inquantum actus est; nam inquantum peccatum est, sua culpa, vel malitia se discernit peccans ab eo, qui stat.

Ad septimum respondetur, Deum voluntate antecedente, quae est voluntas signi, voluisse ab aeterno, quod nullus peccaret; cum hac tamen voluntate stat simul in Deo voluntas efficax, qua praedeterminavit, ut quidam producerent actum peccati, inquantum actus est; etenim istae duae voluntates non sunt repugnantes, sed potius consonant inter se: sicut haec duo non repugnant, quod scilicet iudex velit hominem vivere, inquantum homo est, et eum occidere in quantum malefactor est.

XXXIII. Ad octavum respondetur, quod motio physica voluntatis praesupponit motionem moralem; sed non oportet, quod semper motio moralis sit ab eodem agente:⁴² diabolus enim movet moraliter voluntatem ad actum peccati suadendo, et consulendo illum actum, et tamen non potest eam efficienter movere; ut docet S. Tho. q. 3. de malo, art. 3. in corp. Unde non sequitur, quod Deus moveat moraliter ad actum peccati, ut actus est.

Secundo respondetur, quod, ut docet S. Thom. in 2. sent. ad Annib. d. 37. q. un. art. 1. ad 3. non solum actus peccati, sed etiam ipsa cogitatio, qua homo cogitat actum peccati exequendum, in quantum actus est, a Deo est: quod probat ex illo 2. ad Cor. 3. Non sumus sufficientes cogitare aliquid ex nobis, quasi ex nobis.

Ad nonum argumentum respondetur; quod, ut dicit S. Thom. 1. p. q. 21. ar. 4. in corp. Necesse est, quod in quolibet opere Dei misericordia, et veritas, seu iustitia inveniatur; si tamen misericordia pro remotione cuiuscumque defectus accipiatur; quamvis non omnis defectus proprie possit dici miseria, sed solum defectus rationalis naturae, quam contingit esse felicem.⁴³ Iustitia vero reperitur, quatenus, quidquid in rebus creatis facit, secundum convenientem ordinem, et proportionem facit, in quo consistit ratio iustitiae, et sic oportet in omni opere Dei esse iustitiam. Quo supposito, dicendum est, quod movere, et praedeterminare voluntatem hominis ad actum peccati, inquantum actus est, pertinet ad Dei misericordiam, quatenus per illam motionem reducit potentiam ad actum secundum, et eam liberat a quodam defectu; qui est carere actu secundo, et esse in potentia ad illum: omne enim, quod est in potentia, inquantum huiusmodi, quandam imperfectionem importat, cum ex hoc recedat a perfectione Dei, qui est purus actus. Similiter etiam talis motio, et praedeterminatio ad actum peccati, inquantum actus est, pertinet ad iustitiam, inquantum eam operatur secundum modum convenientem sapientiae suae, et bonitati, et secundum modum creaturae rationalis, qui in libertate consistit. Praeterea etiam in actibus peccati, qui praesupponunt aliud peccatum, apparet speciali quadam ratione divina iustitia, quatenus in poenam praecedentis peccati praedeterminatur voluntas creata ad talem actum peccati, inquantum actus est, et permittitur cadere in novum peccatum.

XXXIV. Ad decimum argumentum negatur consequentia: et ratio discriminis est: nam habitus vitiosus inclinat ad male operandum, ut docet S. Tho. 1. p. q. 83. ar. 2. in corp. et Arist. 2. ethic. c. 6. et 5. Metaph. text. 25. Deus autem non potest immediate causare in nobis aliquid inclinans ad malum: nam eo ipso malum illud, et defectus esset a Deo.⁴⁴ Caeterum auxilium actuale Dei necessarium est etiam ad ipsam entitatem actionis, ut actio est, iuxta illud Ioan. 15. Quia sine me nihil potestis facere. Unde bene potest Deus immediate praebere auxilium actuale ad producendam entitatem actus peccati, inquantum actus est, absque eo quod cooperetur ad eius deformitatem.

XXXV. Ad undecimum argumentum respondetur, quod Deus multipliciter dicitur peccatores indurare, et excaecare, ut in nostris commentariis super c. 6. Isai. n. 48. et duobus seqq adnotavimus,⁴⁵ primo negative, et permissive, quia videlicet in poenam praecedentium delictorum non eos emolliat, neque illuminet, ut explicant Doctores in argumento allegati. Secundo modo dicitur aliquos indurare, et excaecare non solum negative, quia non emollit, neque illuminat, sed etiam positive, indirecte tamen, ut explicat S. Tho. super cap. 9. ad Rom. in illa verba: Quia in hoc ipsum excitavi te, etc. quia videlicet tamquam iudex iustus utitur ministerio diaboli ad puniendum excaecationis poena ipsos reprobos, iuxta illud Psal. 77. Immissiones per angelos malos. ita Aug. 20. de Civit. Dei c. 19. Chrysost. homil. 67. in Ioan. et hom. 8. super secundam epistolam ad Corint. Orig. hom. 2. in li. iudic. Greg. lib. 25. mor. c. 12. et 13. in illa verba Iob. 34. Inducet noctem, et conterentur. et hom. 11. in Ezechiel. et Damas. lib. 4. fidei orthodox. c. 20. Tertio dicitur peccatores indurare, et excaecare positive; quia videlicet eorum voluntates ad malum inclinat occasionaliter, proponendo aliqua ipsis peccatoribus interius, et exterius, quae secundum se sunt inductiva ad bonum; peccatores tamen sua malitia in malum proprium ea convertunt; iuxta quem modum ipse dominus loquens ad filios Israel, ait: Ego ad aemulationem vos adducam in non gentem, in gentem insipientem; in iram vos mittam.⁴⁶⁴⁷⁴⁸ Quod occasionaliter accipiendum est: nam ex misericordia gentibus collata, quae secundum se erat inductiva ad bonum, occasionem Iudaei ceperunt invidiae. In eodem sensu intelligendum est illud Sap. 14. Quoniam creaturae Dei in odium factae sunt, et in tentationem animabus hominum, et in muscipulam pedibus insipientium. quia videlicet ex ipsis creaturis, quae sapientiam, omnipotentiam, et bonitatem creatoris ostendunt, occasionem peccandi sua malitia insipientes desumunt. Hoc ergo eodem modo Deus excaecare dicitur, et indurare peccatores, ut Augustinus docet q. 10. in exod. et lib. de grat. et lib. arb. c. 20. et 21. et super Psal. 104. in illa verba: Convertit cor eorum, ut odirent populum eius, et dolos facerent in servos eius. Nec tamen propterea existimandum est, peccatores, qui indurantur a Deo, non indurare seipsos, aut non libere in peccatis persistere: utrumque enim verissimum est, et quod Deus indurat quosdam peccatores, et quod ipsi libere indurant seipsos. Quod S. Aug. lib. de grat. et lib. arb. c. 23. his verbis notavit: Nec ideo auferatis a Pharaone liberum arbitrium, quia multis locis dicit Deus: Ego induravi Pharaonem, vel induravi, vel indurabo cor Pharaonis. Non enim propterea ipse Pharao non induravit cor suum. nam et hoc de illo legitur: quando ablata est ab Aegyptiis cynomya, dicente Scriptura sacra: Et ingravavit Pharao cor suum, et in isto tempore noluit dimittere populum. Ac per hoc et Deus induravit per iustum iudicium, et ipse Pharao per liberum arbitrium. Igitur quotiescumque Deus in poenam praecedentium peccatorum indurat aliquos, sive negative, sive positive; modis explicatis id facit, et permittit eos peccare, et actuali motione eos movet ad actum peccati, inquantum actus est; quoniam, ut testatur S. Th. p. 2. q. 109. ar. 9. in cor. nulla res creata potest in quemcunque actu prodire, nisi virtute motionis divinae. quod, et ipsa Veritas non obscure testatur, cum ait: Quia sine me nihil potestis facere.⁴⁹

XXXXI. Ad duodecimum respondetur, quod hoc idem argumentum propositum fuit, et solutum disp. 18. num. 21. 22. sed quia saepius illud auctores oppositae sententiae inculcant, oportet etiam illud saepe dissolvere: nam, ut dicit Prosp. Necessarium, et utile est etiam, quae scripta sunt, scribere, ne leve existimetur, quod non frequenter arguitur.⁵⁰ Simile argumentum obiecit Iulianus cont. S. Aug. ad probandum, quod in parvulis non sit peccatum originale; sic enim arguebat: Deus est causa generalis hominis; ergo si peccatum originale consequitur ad talem generationem, Deus erit causa peccati originalis, qui enim est causa alicuius, est etiam causa eius, quod consequitur ad illud. Unde ad articulos sibi falso impositos respondens: Haec, inquit, obiectionis vanitas de illa procedit schola, in qua natura humana immunis a peccato Adae, et illaesa defenditur, ut quia omnes homines ad praevaricationis reos, et damnationi obnoxios nasci, periturosque nisi in Christo renascantur, asserimus, eumdem videamur auctorem dicere culpae, quem profitemur esse conditorem naturae. quod nos a sensu nostro penitus abdicamus, qui Deum iustum, bonum, sic humanae substantiae, et interiorum, exteriorumque sensuum novimus creatorem;⁵¹⁵² ut⁵³ prorsus ab illo sit, quidquid pertinet ad naturam; et prorsus ab illo non sit, quidquid est contra naturam. Peccatum autem contra naturam est, de quo mors, et omnia, quae sunt mortis oriuntur. Ad argumentum ergo respondet S. Aug. lib. 3. cont. Iulian. c. 9. quod peccatum originale non sequitur ad generationem hominis secundum suam naturam, ut generatio hominis est; sed ut dicit ordinem ad primum parentem, qui voluntarie peccavit.⁵⁴ Etenim si perseverasset Adam in statu innocentiae, esset vera generatio hominis, absque eo quod consequeretur peccatum originale; et ita peccatum originale non est a Deo concurrente ad generationem hominis, et movente ad illam; sed a primo parente, qui totam naturam humanam sua inobedientia maculavit; de quo disp. 44. agendum erit. Proportionabiliter nos dicimus de peccato actuali, quod deformitas peccati, seu malitia moralis non sequitur intrinsece; et ex natura rei ad actum blasphemiae, vel odii Dei, ut actus est; neque, ut est ens in genere naturae, etiam in individuo, sed ut procedit a voluntate creata deficiente. Unde in voluntatem deficientem, et non in Deum debet refundi malitia moralis, et defectus peccati. Solutio est S. Tho. q. 3. de malo, ar. 2. ad 2. et in 2. sent. d. 37. q. 2. ar. 2. ad 2. quam latius prosequitur Capr. in 2. sen. d. 37. ar. 3. in prin. Cuius verba sunt haec: Considerandum est, quod aliqua privatio; vel conditio potest consequi aliquem actum dupliciter. Primo modo ex ipsa essentia, et natura actus in se, et absolute considerata; sicut hunc actum, qui est fornicari, ex natura sua sequitur, et concomitatur privatio integritatis, et experientia voluptatis venereae. Alio modo potest aliquem actum consequi, et concomitari aliqua privatio non ex propria natura, et essentia actus in se considerata, scilicet prout aspicit obiectum, a quo speciem habet in esse naturae; sed concomitatur actum, prout a tali agente exercetur: sicut actum illum, qui est fornicari, concomitatur privatio ordinis, et rectitudinis, prout fit a tali agente, quod, agendo talem actum, discrepat a sua regula, et lege, et non prout actus ille consideretur in esse naturae, sed in esse moris. Tunc dicitur, quod quidquid producit aliquem actum, producit, vel causat omnem privationem, vel proprietatem consequentem actum primo modo: sed non oportet, quod sit causa privationis consequentis actum secundo modo: illo modo autem deformitas consequitur actum peccati, et non primo modo. Et ideo Deus potest causare quidquid absolutum, et positivum est in actu peccati, non causando deformitatem consequentem actum. Et hanc solutionem asserit esse S. Tho. q. 3. cit. de malo, quam etiam prosequuti sumus, disp. 18. n. 21. et 22.

Per haec manet solutum ultimum argumentum factum disp. praecedenti: dicimus enim, etiam ad actus malos, inquantum actus sunt, praerequiri auxilium actuale praedeterminans voluntatem creatam ad tales actus, secundum omnem rationem entitatis, quam habent.

XXXVII. Sed quoniam aliqui ex Thomistis (quamvis pauci) tenent, Deum actuali motione non praemovere, vel praedeterminare voluntatem creatam ad actum peccati, etiam inquantum actus est; respondetur secundo ad illud argumentum, quod dato, et non concesso, Deum non praemovere, nec praedeterminare voluntatem nostram ad actus malos, inquantum actus sunt; non licet ex hoc inferre, sicut quidam inferunt, quod eam non praedeterminet ad actus bonos supernaturales, et praesertim ad illos, per quos praedestinati perveniunt ad vitam aeternam.⁵⁵ Et ratio discriminis est; quia, ut docet S. Tho. p. 2. q. 109. ar. 9. in corp. etiam ille, qui iam consequutus est gratiam, indiget auxilio divino, quo a Deo moveatur ad recte agendum, propter duas rationes: Primo quidem ratione generali, quia videlicet nulla res creata potest in quemcunque actum prodire, nisi virtute motionis divinae. Secundo ratione speciali, propter conditionem status humanae naturae, quae licet per gratiam sanetur quantum ad mentem, remanet tamen in ea corruptio, et infectio, quantum ad carnem, per quam servit legi peccati, ut dicitur ad Rom. 7. Remanet etiam quaedam ignorantiae obscuritas in intellectu, secundum quam, quid oremus, sicut oportet, nescimus.⁵⁶ Et ita non perfecte participat pro isto statu ipsam gratiam, ut explicat in solutione ad secundum⁵⁷: Manifestum est autem, quod unumquodque quod perfecte habet naturam, vel formam aliquam, aut virtutem, potest per se secundum illam operari, non tamen exclusa operatione Dei, qui in omni natura, et voluntate interius operatur; sed id, quod imperfecte habet naturam aliquam, vel formam, aut virtutem, non potest per se operari, nisi ab altero moveatur, sicut Sol, quia est perfecte lucidus, per seipsum potest illuminare; Luna autem, in qua est imperfecte natura lucis, non illuminat, nisi illuminata. Medicus etiam, qui perfecte novit artem medicinae, potest per se operari, sed discipulus eius, qui non est plene instructus, non potest per se operari, nisi ab eo instruatur. Quia ergo natura intellectualis pro isto statu imperfecte participat formas supernaturales, eo quod non habet plenam earum possessionem, secundum illud Apostoli: Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus:⁵⁸ ideo speciali ratione indiget motione divina, ut secundum tales formas operetur. Unde, quamvis admitteretur, ad actum peccati, inquantum actus est, non esse necessariam motionem Dei praeviam propter primam causam, ratione videlicet subordinationis essentialis ad primum agens; adhuc asserendum esset propter secundam rationem, quod sit necessaria ad actus bonos, praesertim supernaturales; de quibus potissime nostra disputatio procedit.