De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum homo in actibus supernaturalibus, quos operatur ex gratia, sit causa in suo ordine principalis, an solum instrumentum Dei.

I. PRIMA sententia est, hominem, seu voluntatem humanam non concurrere ad actus supernaturales, ut causam secundam, in suo ordine principalem, sed solum, ut instrumentum Dei. Docent hanc sententiam quidam Theologi recentiores, quam probant

Primo: quia, cum actus sit supernaturalis, quoad substantiam, et totam entitatem suam, non potest voluntas, quae est potentia inferioris ordinis, habere virtutem aliquam connaturalem, quae, natura sua sit effectrix talis actus, neque ut causa totalis, neque ut partialis: ergo non concurrit ad actus supernaturales, ut causa secunda principalis, sed solum, ut instrumentum Dei elevantis.

Secundo. Voluntas non habet ex se aliquam potentiam naturalem, ad supernaturales actus; sed tantum obedientialem: si enim haberet aliquam naturalem potentiam, saltem incompletam, ad eosdem actus, haberet etiam connexionem cum ordine gratiae, quodammodo connaturalem; vel ratione suae naturae sibi debitam, et consequenter esset ei debitus concursus Dei supernaturalis; quia omnis virtus naturalis activa, etiam si inchoatam¹ sit, postulat ab auctore naturae, concursum, et complementum proportionatum, ut operari possit. Consequens autem non est admittendum: nam tunc gratia non esset gratia, si aliquo modo est debita: ergo.

Tertio. Voluntas in his actibus non operatur, nisi ut elevata ad superiorem ordinem operationum, et effectuum, qui nullo modo ei debentur ex natura sua; sed quotiescumque aliqua creatura sic operatur, non agit ut causa principalis, sed ut instrumentum causae elevantis, cum non agat virtute propria, sed aliena, sicut elevatur intellectus creatus ad videndum Deum: causa enim principalis secundum S. Thom. hoc differt a causa instrumentali: nam causa principalis operatur per propriam formam, proportionatam cum effectu; instrumentalis autem operatur per virtutem alienam, et secundum quod movetur a principali agente: ergo.

Confirmatur. Aqua ab igne calefacta solum concurrit, ut instrumentum ignis, ad calefaciendum aliud corpus, quia non operatur istum effectum per propriam, et sibi connaturalem formam, sed per alienam ab extrinseco agente communicatam, et excedentem totam virtutem naturalem ipsius aquae: sed forma supernaturalis, scilicet gratia, et auxilium speciale, multo magis excedit totam virtutem naturalem liberi arbitrii creati, quam excedat calor virtutem naturalem aquae: ergo, etc.

II. Quarto arguitur in favorem huius sententiae. Causa principalis creata, sive naturaliter, sive libere operetur, habet terminum limitatum, ultra quem tendere non potest, tam quoad speciem, quam quoad intensionem, ut patet in omni agente creato, respectu actuum sibi connaturalium. At intellectus, et voluntas, atque adeo homo in actionibus supernaturalibus non habet limitatum intensionis terminum, sed potest elicere actus magis, ac magis perfectos in infinitum: ergo.

Quinto. SS. Patres liberum arbitrium solent appellare instrumentum divinae gratiae, et simpliciter negant, esse agens principale in negotio salutis, cum asserunt, Deum esse, qui principaliter disponit hominem ad gratiam: nec enim homo est, qui principaliter seipsum ad iustificationem disponit: ergo.

Confirmatur. Nam, si homo est causa principalis, eliciens ultimam dispositionem ad gratiam, sequeretur, quod esset causa principalis gratiae. Consequens est contra S. Thomam 1. 2. q. 112. ar. 1. et contra omnes Theologos: ergo. Sequela probatur: nam qui est causa principalis ultimae dispositionis, est etiam causa principalis formae, quae ad illam consequitur: ergo, si liberum hominis arbitrium est causa secunda principalis, eliciens ultimam dispositionem ad gratiam; sequitur, quod sit causa secunda principalis effectiva gratiae.

III. Secunda sententia distinguit inter liberum arbitrium elevatum per habitum supernaturalem, et per solum auxilium speciale: et ait, quod, cum elevatur per habitum, vere est causa secunda principalis vitalium operationum supernaturalium: si autem elevetur solum per auxilium speciale, non erit causa principalis illorum actuum, sed solum instrumentalis. Huic sententiae videtur adhaerere M. Bañes 2. 2. q. 24. ar. 6. dub. 2. ad 7. argumentum. Et pro illa est

Sextum argumentum, quo hic auctor convincitur: nam quando liberum arbitrium solum elevatur per auxilium speciale, non habet in se principium formale, quo constituatur in actu primo, ut sit causa proportionata ad efficiendam maiorem intensionem actus. Neque sufficit respondere, quod Deus facit istam proportionem auxilio suo: quoniam solum auxilium divinum, quo concurrit cum causis secundis, non efficit proportionem effectus cum causa secunda, nisi ipsa causa habeat in se principium proportionatum, ut patet inductive in omnibus causis, cum quibus Deus concurrit ad suos effectus. Caeterum, quando invenimus effectum excellentiorem, quam sit principium formale causae secundae; illam excellentiam tribuimus agenti superiori; inferiori vero, tamquam instrumento; ut, verbi gratia, quando artifex, movendo pennicillum, attingit ad figurandam imaginem; pennicillus solum dicitur esse instrumentum artificis: ergo, si liberum arbitrium solum elevatur motione divina ad supernaturales actus; non possunt tribui homini, ut causae principali, sed tantum ut instrumento.

Confirmatur. Si habens habitum charitatis, ut quinque, producat actum, ut sex, illa maior intensio actus non producitur effective ab habitu charitatis, ut quinque, elevato per motionem divinam, sed a potentia elevata per habitum charitatis, ut sex, qui in eodem instanti augetur: nam alias habitus praeexistens, solum esset causa instrumentalis actus charitatis, ut sex, quantum ad illam maiorem intentionem actus supra habitum: ergo, ut liberum arbitrium non sit purum instrumentum, sed causa secunda principalis actuum supernaturalium, necessario requiritur, ut per habitum supernaturalem elevetur, ut eos actus producat; nec sufficit, quod elevetur per motionem divinam.

IIII. Tertia sententia est aliorum, qui existimant, quaestionem hanc solum esse de modo loquendi, et utriusque partis auctores reipsa conformes esse: fatentur enim, inquiunt, rationales hominis potentias non attingere, vi sua, supernaturales actus, nec habere ad illos ullam nativam activitatem, aut proportionem, sed elevari per gratiam, aut per habitus infusos, et huiusmodi alia. Differunt autem, quod eorum quidam dicunt, ad rationem principalis causae requiri virtutem propriam, et proportionatam, vel eminentioris ordinis, quam sit effectus: alii negant, id esse necessarium, si dentur aliae conditiones, quae propriae sunt agentis principalis, ut quod agat potius, quam agatur; quod ad agendum se determinet, et similia. Unde primam sententiam censent esse probabilem, quamvis oppositam, quantum ad modum loquendi, dicant esse magis probandam.

V. Nobis autem semper visa fuit prima sententia improbabilis, et existimamus differentiam non esse de solo nomine, aut modo loquendi, sed de re ipsa. Ad cuius evidentiam considerandum est, quamlibet causam secundam, etiam principalem, generali quadam ratione se habere, ut instrumentum, respectu Dei, comparatione effectus, quem producit,² quatenus videlicet producit in effectu ipsum esse, quod non attingit, nisi inquantum est instrumentum Dei, eo quod effectus universalissimus, qualis est esse, causae universalissimae debet attribui, ut ostendit Bañes 1. p. q. 8. art. 1. ad 6. Et S. Thom. 2. cont. Gent. cap. 21. et praeterea, quia nulla causa secunda operatur particularem effectum, nisi moveatur a Deo, ut ex supradictis constat.³ In praesenti ergo non loquimur de causa instrumentali in hac generali acceptione; omnes enim fatentur, liberum hominis arbitrium non solum in ordine ad actus supernaturales, sed etiam naturales esse quodammodo Dei instrumentum, quamvis sit instrumentum liberum; sic enim loquitur S. Tho. q. 24. de ver. art. 1. ad 5. ubi ait,⁴ quod instrumentum dupliciter dicitur. Uno modo proprie, quando scilicet aliquid ita ab altero movetur, quod non confertur ei a movente aliquod principium talis motus, sicut serra movetur a carpentario, et tale instrumentum est expers libertatis. Alio modo dicitur instrumentum magis communiter, quidquid est movens ab alio motum, sive sit in ipso principium sui motus, sive non; et sic ab instrumento non oportet, quod omnino excludatur ratio libertatis; quia aliquid potest esse ab alio motum, quod tamen seipsum movet: et ita est de mente humana. Et 3. contra Gent. cap. 100. in 2. ratione ait: Cum Deus sit primum agens, omnia, quae sunt post ipsum, sunt quasi quaedam instrumenta ipsius. Et idem dicit super caput decimum Isaiae, in illa verba: Assur virga furoris mei, et baculus ipse est. Et opusc. 20. de regimin. princ. lib. 3. cap. 8. Difficultas ergo procedit de instrumento proprie, et stricte sumpto, quod scilicet ita ab altero movetur, quod non confertur ei a movente aliquod principium talis motus, sicut serra movetur a carpentario, et baculus a manu hominis.

VI. Notandum secundo. Causam secundam principalem hoc differre a causa pure instrumentali, quod causa secunda principalis aliquid confert per propriam formam ad productionem effectus: nam illum operatur a principio intrinseco activo, sive illud principium sit ei connaturale, sive ab agente supernaturali productum, eo quod per formam supernaturalem sibi inhaerentem, proportionatam cum effectu, illum attingit. Causa autem instrumentalis secundum propriam formam nihil confert, etiam radicaliter, ad productionem effectus; sed solum se habet, tamquam deferens virtutem principalis agentis. Unde non producit effectum, nisi secundum quod movetur ab eodem agente principali: sicut aqua calida solum attingit instrumentaliter calorem, quem in alio subiecto producit; quia solum se habet, tamquam subiectum deferens virtutem ignis, qui est causa principalis eiusdem caloris, et solum attingit illum inquantum movetur ab igne. Unde S. Tho. q. 4. de malo, art. 3. in corp. inquit, quod effectus est in causa principali, secundum similitudinem formae eius, vel eiusdem speciei, si sit causa univoca, puta, cum homo generat hominem, vel ignis ignem; vel secundum aliquam excellentiorem formam, si sit agens, non univocum, sicut: Sol generat hominem. In causa autem instrumentali est effectus, secundum virtutem, quam recipit instrumentum a causa principali, inquantum movetur ab ea, ut art. 4. eiusdem q. in solutione ad 15. explicat S. Doctor.

VII. PRima ergo Conclusio sit. Voluntas, seu liberum arbitrium creatum elevatum per habitum supernaturalem producit efficienter supernaturales actus, ut vera causa secunda principalis, et non ut merum instrumentum Dei.⁵ Haec conclusio est S. Tho. q. 24. de ver. art. 1. ad 5. et omnium Thomistarum, quam adeo certam reputo, ut oppositam credam esse improbabilem. Et probatur

Primo, ratione desumpta ex S. Thoma q. 24. citata de verit. Instrumentum, quod vere, et proprie est instrumentum, non est liberum ad agendum, cum non agat, nisi secundum quod aliquis eo utitur: ergo, si liberum arbitrium creatum, comparatione actuum supernaturalium, est merum instrumentum, et non causa secunda principalis; sequitur, quod non operetur libere eosdem actus; consequens autem non est admittendum, nam est contra definitionem Concilii Tridentini:⁶ ergo. Confirmatur: nam instrumentum solum attingit effectum principalis agentis, deferendo eius virtutem, sicut serra attingit opus artificiatum, deferendo virtutem artis, sive artificis, quae intentionaliter est in eius instrumento, ut quaestione 3. de potentia art. 7. ad 7. docet S. Thomas: ergo, si liberum arbitrium solum attingit actus supernaturales, ut merum instrumentum, et non ut causa secunda principalis; videtur sequi, quod solum concurrat ad eosdem actus producendos, deferendo virtutem principalis agentis, scilicet Dei; et ita haberet se mere passive, sicut inanime quoddam: quod tamen esset incidere in errorem haereticorum huius temporis, ut ex supradictis constat.

Secundo. In quacunque actione debet assignari aliqua causa principalis, quam ipsa actio denominet, et cui effectus principaliter tribuatur, sicut Deus denominatur creator a creatione, et artifex denominatur aedificator a reali constructione domus, quam efficit per instrumenta artis; sed, cum liberum arbitrium elevatum per formam supernaturalem producit actus fidei, spei, et charitatis supernaturalis, et per eos meretur vitam aeternam; nulla est alia causa principalis, quam denominent huiusmodi actus, nisi ipse homo, aut liberum eius arbitrium: ergo vere concurrit ad eosdem actus, ut causa secunda principalis. Minor probatur: nam, si alia causa principalis assignaretur, quam huiusmodi actiones denominarent; esset ipse Deus elevans per gratiam liberum arbitrium ad supernaturales actus. Sed Deus non denominatur, nec dicitur formaliter merens, vel intelligens, aut volens ab huiusmodi actionibus: nam mereri repugnat Deo, secundum naturam divinam, cum impossibile sit, illum habere superiorem, apud quem mereatur, et praeterea: nam omnia sunt propria eius bona, ac titulo creationis ei debita. Similiter etiam non dicitur intelligens, aut volens ab intellectione, aut volitione, quae est in nobis; sed ab ea, quae est in ipso Deo, quae etiam cum essentia divina realiter, et formaliter identificatur: ergo.

VIII. Tertio. De ratione actus vitalis est, quod procedat a principio intrinseco vivente, et coniuncto. Unde et generatio, quia est actio vitalis, definitur a S. Tho. quod sit origo viventis a principio vivente coniuncto, in similitudinem naturae:⁷ sed intellectio hominis, et volitio etiam supernaturalis, vere est actio vitalis: ergo necesse est, ut procedat a principio intrinseco vivente, et coniuncto; ac per consequens, homo per aliquod principium intrinsecum concurrit effective ad actus supernaturales: scilicet per vitalitatem potentiae elevatam per formam supernaturalem, ad modum superius explicatum; ac per consequens erit causa secunda principalis. Respondent,⁸ illum modum agendi per modum instrumenti non repugnare respectu actus vitalis; quia unaquamque facultatem Deus elevare potest, modo illi accommodato: atque ita elevat potentiam vitalem ad efficiendum actum sibi immanentem, et tamquam principium intrinsecum eius, quod satis est ad rationem actus vitalis, sive talis potentia influat ex naturali vi, sive ex obedientiali, et ut instrumentum. Haec tamen solutio videtur insufficiens: nam, licet unamquamque facultatem Deus elevare possit, modo illi accommodato, sicut elevat actionem liberam sacerdotis, verba consecrationis super debitam materiam proferentis, ut pure instrumentaliter efficiant conversionem panis, et vini, in Christi corpus, et sanguinem; impossibile tamen est, quod elevet potentiam vitalem, ut actum vitalem sibi immanentem mere instrumentaliter producat. Quod sic ostenditur: nam effectus non dicit formalem, et intrinsecam dependentiam a causa pure instrumentali, cum non concurrat ad effectum principalis agentis per formam, aut virtutem sibi propriam, et proportionatam cum effectu, sed per motionem, et elevationem principalis agentis. Unde, quando agens est infinitae virtutis, sicuti Deus; potest de potentia absoluta indifferenter uti quolibet instrumento ad quemcunque effectum, et eumdem effectum immediate per seipsum absque omni instrumento causare. Constat autem, actum vitalem etiam supernaturalis ordinis non posse produci a Deo, nisi media potentia vitali elevata per auxilium gratiae: ergo impossibile est, quod potentia vitalis sit causa mere instrumentalis comparatione eiusdem actus: ergo necesse est dicere, quod sit causa principalis. Praeterea impugnatur eadem solutio: nam videtur implicare in suis dictis. Fatetur enim ex una parte, Deum elevare per gratiam potentiam vitalem ad efficiendum actum sibi immanentem, tamquam principium intrinsecum eius, et ex alia parte negat, potentiam vitalem esse causam secundam principalem eiusdem actus: quae duo inter se cohaerere non possunt, ut ostensum est.

IX. Quarto: nam, ut docet S. Tho. locis superius allegatis, sed praesertim quaest. 24. de verit. art. 1. ad quintum, causa pure instrumentalis proprie est illa, quae ita movetur ab alio agente extrinseco, ut tamen seipsam a principio intrinseco non moveat, sed liberum hominis arbitrium non ita movetur a Deo ad actus supernaturales producendos, ut seipsum a principio intrinseco non moveat: ergo, vel asserendum est, hominis arbitrium non esse causam liberam actuum supernaturalium, quod tamen non potest admitti; vel dicendum, illud esse causam secundam principalem, et non proprie instrumentum, comparatione eorumdem actuum. Confirmatur: nam, ut dicit S. Thom. 1. p. q. 105. art. 4. ad 2. et nos idipsum ex professo ostendemus disput. 96. moveri voluntarie est moveri ex se,⁹ id est a principio intrinseco. Sed illud principium intrinsecum potest esse ab alio principio extrinseco; et sic moveri ex se non repugnat ei, quod movetur ab alio. Et in solut. ad 3. subdit, quod, si voluntas ita moveretur ab alio, quod ex se nullatenus moveretur, opera voluntatis non imputarentur ad meritum, vel demeritum. Sed quia per hoc, quod movetur ab alio, non excluditur, quin moveatur ex se, ut dictum est; ideo per consequens non tollitur ratio meriti, vel demeriti. Quibus verbis aperte docet, voluntatem non esse liberam, et consequenter eius opera non posse illi imputari ad meritum, vel demeritum, nisi moveatur ex se, id est a principio intrinseco: ergo, si ad actus supernaturales ita movetur a Deo, ut ex se, id est a principio intrinseco nullatenus moveretur; sequitur, non esse liberam, respectu actuum supernaturalium; et consequenter per eosdem actus nihil mereri: ergo necessario dicendum est, voluntatem a Deo excitatam, et motam a principio intrinseco activo seipsam movere, et consequenter esse causam secundam, in suo ordine principalem eorumdem actuum.

Ad hoc argumentum respondent, non obstare actui libero, quod voluntas concurrat ad illum, ut instrumentum proprie, quando est supernaturalis. Et assignant rationem: nam ad actum liberum duo tantum sunt necessaria. Primum est potestas intrinseca agendi: secundum est potestas non agendi: hoc posterius convenit voluntati ex se, etiam respectu supernaturalium actuum, et quoad hanc partem dici potest, libertatem actus esse ab illa, ut a causa principali; quia potestas non agendi, a qua actus denominatur liber, quoad istam partem, convenit voluntati ex propria virtute: et ita, si careat actu, haec carentia illi principaliter tribuitur. At vero, quoad aliam partem, scilicet potestatem agendi, sufficit ad libertatem, quod voluntas talem potestatem habeat, quae sufficiat ad vitaliter eliciendum suum actum, sive hoc possit ex se, sive per amicos, seu, ut organum liberum divinae gratiae. Et ex hoc inferunt, quod, licet voluntas in his actibus supernaturalibus operetur, ut instrumentum Dei, nihilominus est instrumentum liberum, et vera causa libera eorumdem actuum.

Sed contra hanc solutionem est efficax argumentum. Nam, secundum fidem Catholicam, voluntas non solum est libera in non agendo actus supernaturales, sed etiam in agendo eosdem actus, ut constat ex Concilio Tridentino supra allegato, et ex definitione potentiae liberae, ad quam, ut inferius patebit, necessario requiritur potestas, seu facultas ad utrumlibet, scilicet ad agendum, et non agendum;¹⁰ ergo non solum debet moveri voluntas ex seipsa, hoc est ab intrinseco principio, cum non operatur, seu cum vult non operari actum supernaturalem; sed etiam cum operatur illum. Praeterea: nam, si quoad potestatem agendi sufficeret ad libertatem, quod ipsa voluntas talem potestatem habeat, quae sufficiat ad vitaliter eliciendum suum actum; sequeretur, quod non esset magis libera ad producendum actus charitatis, quos elicit in via, quam ad diligendum Deum clare visum in patria; et ita non haberet nunc sufficientem libertatem ad merendum per actum charitatis; nam in amore beatifico non est sufficiens libertas ad merendum, cum ille actus sit simpliciter necessarius, ut supra dictum est. Sequela probatur: nam in patria voluntas revera habet potestatem ad vitaliter eliciendum actum dilectionis beatificae: ergo si haec potestas sufficit ad libertatem actus dilectionis, eadem libertate erit liber actus dilectionis Dei in patria, et in via. Praeterea: quoniam stat, actum esse vitalem, et non esse liberum, ut patet in actibus intellectus, et voluntatis primo primis, et in cognitione, et amore, quo Deus seipsum cognoscit, et diligit; plura enim requiruntur ad actum liberum, quam ad actum vitalem: ergo potestas, ad vitaliter eliciendum suum actum, non est sufficiens, ut libere illum producat ea libertate, quae ad meritum, vel demeritum est necessaria.

X. Quinto idipsum probatur, destruendo fundamentum potissimum oppositae sententiae. Ex eo enim probat, voluntatem non esse causam secundam principalem actuum supernaturalium, sed solum instrumentalem, quia secundum se nullam habet virtutem activam respectu illorum actuum, sed solum potentiam obedientialem, secundum illud, quod dicit Augustinus: Posse habere fidem naturae est hominum;¹¹ sed haec ratio supponit falsum: ergo, etc. Minor probatur: nam, quamvis intellectus, et voluntas, secundum se, nullam habeant naturalem virtutem proximam activam comparatione actuum supernaturalium, habent nihilominus radicaliter activitatem, respectu eorumdem actuum, inquantum sunt vitales. Vitalitas enim actionum supernaturalium, quamvis formaliter procedat, ut quo, a principio supernaturali:¹² radicaliter tamen dependet a vita naturali, quae procedit ab anima, ut disputatione 64. ostensum est; haec autem dependentia est sufficiens, ut vitales potentiae elevatae per formam supernaturalem sint causae secundae principales actionum supernaturalium, ut dictum est supra, et patebit amplius in solutionibus argumentorum: ergo.

Confirmatur. Si intellectus, et voluntas secundum se nullam habent activitatem radicalem, et remotam, comparatione vitalium actionum supernaturalium, sed solum potentiam quamdam obedientialem, qualis reperitur in omnibus rebus, ut in illis, et de illis fiat quidquid Deus voluerit; sequeretur, quod, sicut Deus utitur intellectu, et voluntate ad producendos actus supernaturales, posset indifferenter uti quacunque alia creatura, vel potentia creata ad producendum eosdem actus; et ita posset per lapidem, vel per potentiam visivam, vel per aliam quamcunque rem naturalem producere actum charitatis, et fidei supernaturalis; quod est absurdum. Probatur sequela: nam, sicut Deus utitur aqua baptismali ad causandam gratiam habitualem, potest sua potentia absoluta indifferenter uti quacumque alia creatura, et actione creata ad eumdem effectum producendum; quoniam aqua concurrit solum instrumentaliter ad productionem gratiae: ergo, si voluntas solum concurrit instrumentaliter ad productionem actus supernaturalis; sequitur, quod Deus possit per quamcunque aliam creaturam, vel potentiam, eumdem actum producere. Item etiam sequeretur, quod liberum arbitrium elevatum per habitum charitatis non aliter, neque in alio genere causae attingeret actum charitatis, nisi in eo genere, quo sacramenta novae legis efficiunt gratiam iustificantem: nam etiam sacramenta instrumentaliter attingunt gratiam. Consequens autem est absurdum: nam alias in iustificatione liberum arbitrium haberet se omnino, tamquam inanime, quod tamen est contra Concilium Tridentinum: ergo.

XI. Sexto. Causa instrumentalis debet, ratione propriae formae, habere aliquam actionem praeviam, per quam operetur dispositive ad effectum principalis agentis, ut prima parte, quaestione quadragesima quinta, articulo quinto docet Sanctus Thomas. Sed in homine nulla potest esse, nec imaginari actio praevia, per quam operetur dispositive ad actus supernaturales producendos: ergo, respectu eorumdem actuum, non est causa instrumentalis. Cum ergo vere sit causa efficiens talium actuum; relinquitur, quod sit causa secunda eorum principalis.

Septimo. Potentia naturalis concurrit, ut causa secunda principalis ad naturales operationes sibi proportionatas, sicut potentia visiva ad videndum: ergo potentia supernaturalis concurret etiam, ut causa secunda principalis ad supernaturales operationes eidem potentiae proportionatas. Sed voluntas per habitum charitatis, fit potentia supernaturalis eiusdem ordinis cum gratia: nam, ut supra dictum est, habitus supernaturales, cum sint supremi inter omnes habitus, attingunt rationem potentiae, eo quod supremum infimi attingit infimum supremi: Unde huiusmodi habitus sunt necessarii, non solum ad facilius, sed ad simpliciter operandum: ergo voluntas elevata per habitum charitatis, erit causa secunda principalis actuum supernaturalium charitatis, cum quibus habet proportionem.

XII. Secunda Conclusio. Etiamsi liberum arbitrium non elevetur per habitus supernaturales ad supernaturales actus producendos, sed per auxilium speciale, et per motionem supernaturalem transeuntem, erit nihilominus causa secunda principalis talium actuum, et non purum instrumentum.¹³ Probatur conclusio argumentis pro conclusione praecedenti a nobis factis, quae hanc etiam efficaciter concludunt. Praeterea: nam, quod forma supernaturalis, per quam actuatur liberum arbitrium, et elevatur, ut actus supernaturales producat, insit illi per modum permanentis, aut per modum transeuntis; est impertinens, et omnino se habet per accidens ad hoc, quod liberum arbitrium concurrat, vel non concurrat instrumentaliter. Etenim, sive isto modo, sive illo perficiatur, semper elevatur ad producendum actum supernaturalem, intra latitudinem adaequati obiecti, ut supra explicatum est. Et praeterea, quia ipse actus supernaturalis, inquantum vitalis est, et liber, semper procedit radicaliter a vitalitate, et libertate potentiae naturalis; scilicet liberi arbitrii, quod quidem, etiam per potentiam Dei absolutam, non posset elevari ad actum charitatis liberum, et alios similes actus efficiendos, nisi ex natura sua esset potentia vitalis, et libera: sed quando elevatur per habitum supernaturale, vere est causa secunda principalis illarum actionum: ergo similiter est causa principalis, quando elevatur per motionem praeviam, seu auxilium speciale.

Confirmatur. Quoniam alias sequeretur, quod omnes dispositiones supernaturales, tempore antecedentes infusionem habitus, sicut sunt attritio, timor inferni, pia desideria, et alii huiusmodi actus vitales, et liberi, qui revera sunt supernaturales; non producerentur ab homine, ut a causa secunda principali, sed solum, tamquam a causa instrumentali; nam liberum arbitrium non elevatur per habitum supernaturalem, sed per auxilium speciale, ut hosce actus producat: ergo, si est necessarius habitus, ut sit causa principalis actuum supernaturalium; sequitur, quod non sit causa principalis, sed instrumentalis istorum actuum.

XIII. AD primum argumentum respondetur, voluntatem creatam non habere virtutem aliquam connaturalem, quae, natura sua, efficientia proxima, et formali, sit effectrix actus supernaturalis, neque ut causa totalis, neque ut partialis; nihilominus tamen dicendum est, eam habere virtutem connaturalem, radicalem, et remotam, qua, supposita elevatione per formam activam supernaturalem efficiat ut causa secunda principalis, et totalis in suo genere supernaturales actus; et ideo elevata non concurrit solum, ut instrumentum Dei elevantis, sed ut causa proxima principalis.

Ad secundum respondetur, quod in voluntate creata reperitur duplex potentialitas in ordine ad Deum, ut est auctor gratiae.¹⁴ Altera comparatione habituum supernaturalium, quos Deus potest in ea producere; et haec est potentia obedientialis passiva, et non activa: nam sub hac ratione solum est potentia ad recipiendum habitum ab eo, non autem ad illum producendum: et ideo non potest esse ei debitus concursus Dei supernaturalis; eo quod talis concursus, cum sit ad agendum, non confertur, nisi potentiae activae. Altera est potentia ad agendum actum supernaturalem; et haec vel est remota, qualis reperitur in ipsa natura rationali, secundum se considerata; et tali potentiae activae non debetur concursus supernaturalis Dei; quia immediate non ordinatur ad agendum, sed inter illam, et actum supernaturalem mediat habitus supernaturalis, vel actuale auxilium speciale, quo immediate, et proxime fit potens, ut talem actum producat. Si autem potentia ad agendum supernaturalem actum sit proxima, adhuc non debetur illi concursus Dei, quo ad actualiter operandum moveatur, et praedeterminetur; quoniam haec motio, et praedeterminatio gratis confertur a Deo, nec potest homo, etiam iustus, eam praevenire, aut promereri; ut supra dictum est. Quod si Deus, sua misericordia, velit hominem iustum praemovere, atque ad pie operandum praedeterminare, et efficere, ut operetur; tunc concursus supernaturalis, quo Deus, una cum libero arbitrio ad actum supernaturalem concurrit, erit ei proportionatus secundum ordinem gratiae. Unde non sequitur, quod gratia sit debita naturae.

Ad tertium respondetur, quod, quamvis forma activa supernaturalis, per quam elevatur voluntas ad actus supernaturales eliciendos, non sit a natura, sed ab auctore gratiae; est tamen actuans formaliter creatam voluntatem, et eam perficiens conformiter ad suam naturam, et in ordine ad aliquid, quod continetur intra latitudinem adaequati obiecti illius; et ita sic elevata operatur actus supernaturales, ut causa principalis. Et idem dicendum de intellectu per lumen gloriae elevato ad visionem beatificam.

XIV. Secundo respondetur, quod dupliciter potest aliqua creatura operari, ut elevata, et mota a superiori agente. Primo ita, quod motio illa, et elevatio sit tota ratio tam formalis, et proxima, quam radicalis, et remota, attingendi effectum; sicut aqua ab igne calefacta, et mota, atque ab eo elevata calefacit manum.¹⁵ Aqua enim, secundum se, nullam habet activitatem, etiam radicalem, et remotam, respectu calefactionis; quin potius ex natura sua, illi competit esse principium infrigidandi; et tunc solum concurrit instrumentaliter. Secundo, quando elevatio est quidem tota ratio proxima, et formalis operandi; sed tamen supponit in potentia, quae elevatur, radicalem virtutem activam, et remotam, quae quidem per elevationem constituitur in ratione potentiae proximae, comparatione talis obiecti, quod licet excedat eius naturam, continetur tamen intra latitudinem adaequati obiecti eiusdem potentiae: et tunc potentia, quae operatur, ut elevata, concurrit ad actum, ut causa secunda principalis, et non ut merum instrumentum: et sic operatur visionem beatificam intellectus elevatus per lumen gloriae, et voluntas operatur actum charitatis elevata per habitum charitatis, vel per auxilium speciale. Et cum arguitur: nam secundum Sanctum Thomam causa principalis est illa, quae operatur per propriam formam proportionatam cum effectu: respondetur, quod nomine propriae formae non intelligit tantum eam formam, quae competit rei ex propriis principiis naturae;¹⁶ sed etiam illam, quae, licet sit supra eius naturam, et insit ei ab agente extrinseco; perficit tamen potentiam ad modum propriae naturae, et in ordine ad proprium eius obiectum adaequatum, et propriam operationem. Motio enim instrumenti non perficit illud in ordine ad propriam operationem, sed ad operationem propriam alterius agentis, nempe ad faciendum opus, quod est proprium artificis. Et similiter aqua ab igne calefacta, per motionem ignis non movetur ad propriam operationem, sed ad effectum proprium alterius agentis, nempe ignis, a quo elevatur ad calefaciendum; et ideo non est causa principalis huius effectus, sed pure instrumentalis. Quia ergo habitus charitatis perficit voluntatem in ordine ad propriam eius operationem, quae est velle, et diligere, cum huiusmodi actus non possit ab alia potentia, quam a voluntate produci; ideo cum voluntas operatur per talem habitum, censetur operari per propriam formam proportionatam cum effectu, ac per consequens producit illum, ut causa secunda principalis, et non ut merum instrumentum. Et per haec patet solutio ad confirmationem.

Ad quartum respondetur, omne agens principale creatum habere quidem actum determinatum, quoad genus, vel speciem actionis: non tamen oportet, quod eius actus sit determinatus, quoad intensionem; alias actus naturalis charitatis Dei non esset ab homine, ut a causa secunda principali: nam, ut secunda secundae, quaest. 24. ar. 7. docet S. Thomas. charitas semper potest augeri in infinitum; et idem esset dicendum de aliis actibus virtutum, qui possunt crescere in infinitum, quantum ad intensionem actus.

XV. Ad quintum respondetur, quod, ut dicit Sanctus Thomas quaestione vigesima quarta de veritate, art. 1. ad quartum,¹⁷ causa prima dicitur esse principalis, simpliciter loquendo, propter hoc, quod magis influit in effectum: sed causa secunda secundum quid principalis est; inquantum effectus ei magis conformantur. Iuxta istum modum Sancti Patres, qui dicunt, liberum arbitrium esse instrumentum divinae gratiae, loquuntur de instrumento in generali quadam acceptione, ut supra dictum est. Et similiter cum negant, liberum arbitrium esse agens principale in negotio nostrae salutis; loquuntur de agente principali simpliciter, et omnibus modis, quatenus distinguitur ab agente principali, quod ita agit, ut non agatur, vel moveatur ab alio. Hoc enim modo solus Deus est agens principale, etiam respectu actuum supernaturalium, quibus homo ad gratiam disponitur: nam liberum arbitrium, aliquo modo est agens instrumentale, respectu eorumdem actuum, ut supra dictum est. Vel explicandi sunt de agente principali, respectu gratiae iustificantis, et habituum supernaturalium, quorum solus Deus est causa efficiens principalis: nam liberum arbitrium solum concurrit dispositive ad eosdem habitus producendos, vel, ut plurimum, instrumentaliter: sicut contingit, quando contritio elevatur per Sacramentum poenitentiae ad causandam gratiam in anima.

Ad confirmationem respondetur, quod, licet liberum hominis arbitrium, a Deo motum, et excitatum, sit causa secunda principalis ultimae dispositionis ad gratiam; non tamen est causa secunda principalis gratiae: propter rationem assignatam disputatione sexagesima sexta, num. 12. et praeterea: nam auxilium Dei, sicut et habitus, non perficit potentiam ad productionem alterius habitus, qualis est gratia, sed ad productionem actus.

Ad sextum negatur antecedens. Ad eius probationem respondetur per ea, quae dicta sunt in secunda conclusione. Et, si argumentum aliquid probaret, concluderet, liberum arbitrium non esse causam etiam instrumentalem actionum supernaturalium: nam etiam auxilium divinum, quo concurrit cum causis secundis, non constituit formaliter ipsam causam in ratione instrumenti, cum huiusmodi concursus generalis sit, et communis ad causas secundas principales, et instrumentales. Respondetur ergo, quod, quando auxilium divinum, quo concurrit cum causis secundis, est generale, non efficit proportionem effectus cum causa secunda, nisi ipsa causa habeat in se principium proportionatum. Caeterum, quando auxilium est speciale, et tribuitur potentiae vitali, ad actus, qui continentur sub universali ratione proprii obiecti adaequati, sicut contingit in casu nostrae disputationis; tunc auxilium divinum efficit proportionem effectus cum causa secunda, scilicet cum potentia vitali, quae per illud auxilium primo elevatur ad esse supernaturale, et constituitur proxime in ratione potentiae, comparatione actuum supernaturalium, quando non invenit potentiam elevatam per habitum: tunc enim auxilium speciale supplet, quantum ad hoc, vicem ipsius habitus. Nec est eadem ratio de pennicillo, qui movetur ab artifice ad figurandam imaginem, ut ex dictis in secunda conclusione, et in solutione ad tertium argumentum constat.

XVI. Ad confirmationem negatur antecedens: iam enim supra ostensum est, illam maiorem intensionem actus charitatis, supra habitum praeexistentem, non posse produci effective ab habitu, qui in illo instanti augetur, scilicet ab habitu, ut sex, sed ab habitu praeexistente, ut quinque, elevato per auxilium Dei actuale intensum, ut sex. Nec ex hoc sequitur, quod, respectu illius maioris intensionis, liberum arbitrium, habitu praeexistente informatum, sit causa instrumentalis, ut ex supradictis constat. Sed urget contra hoc argumentum:¹⁸ nam, si Deus suo concursu speciali elevaret ignem habentem solum calorem, ut octo, ut per illum produceret calidum, ut decem; tunc ignis solum esset agens instrumentale, respectu illius maioris intensionis; quia non operaretur illam virtute propriae formae proportionatae cum effectu, sed per motionem alterius agentis: ergo similiter, quando liberum arbitrium producit actum supernaturalem, aut maiorem eius intensionem, per solam motionem auxilii specialis; erit causa instrumentalis, et non principalis comparatione eiusdem actus, aut intensionis illius. Respondetur, negando consequentiam:¹⁹ nam ignis, cum sit agens naturale, est ex natura sua determinatus ad unum, et quantum ad speciem actionis, et quantum ad intensionem illius, nec est potentia vitalis; et ideo, si elevetur ad effectum magis intensum, quam sit propria forma naturalis, solum concurret ad illum, ut purum instrumentum, si consideretur effectus secundum maiorem intensionem, in qua excedit naturalem formam ignis. At liberum arbitrium est agens liberum, et potentia vitalis. Unde, quomodocunque elevetur a Deo per aliquid inhaerens, ut actum liberum producat, semper erit causa secunda principalis; respectu eiusdem actus; ut dictum est.