De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum Scientia Dei sufficienter dividatur in scientiam mere naturalem, et mere liberam: an praeter utramque sit in Deo scientia media constituenda, respectu futurorum conditionatorum, ab humana voluntate dependentium.

I. QUONIAM potissimum fundamentum eorum, qui efficaciam auxilii praedeterminantis gratiae non admittunt, consistit in quadam scientia media, quam in Deo constituunt; ut ex illa infallibilitas futuri consensus liberi arbitrii, et certitudo praedestinationis, quantum ad effectus consequutionem desumatur; oportet ad plenam intelligentiam eorum, quae de efficacia auxiliorum divinae gratiae dicenda erunt, pressius examinare: utrum huiusmodi scientia sit possibilis, ac per consequens, utrum sit in Deo.

Et ut titulus quaestionis manifestus fiat, notandum est, quod in hac parte non est quaestio de nomine scientiae mediae: sed de re ipsa, quae hoc nomine significatur.¹ Quod advertere oportet propter eos, qui huiusmodi scientiam nunc visionis; nunc simplicis intelligentiae; nunc scientiam mediam appellant; nunc conditionatam; nunc autem futurorum contingentium conditionatorum a voluntate creata dependentium, quae quidem de facto non sunt futura absolute, essent tamen futura, si talis, vel talis conditio poneretur; confundentes haec omnia, cum tamen re vera non sint idem. Certissimum est enim, Deum certo et infallibiliter cognoscere, non solum quae futura sunt absolute: sed etiam quae re vera futura essent ex decreto divinae voluntatis, si poneretur in esse talis, vel talis conditio. Controversia ergo est, utrum Deus ante omne decretum suae voluntatis praedeterminantis consensum Petri absolute futurum, vel ex hypothesi, quod constitueretur in talibus circumstantiis, certo sciat in particulari, an Petrus sit consensurus posita illa conditione, an potius dissensurus: et eadem difficultas procedit de omnibus aliis consimilibus conditionatis: si enim ita esset, quod ante omne decretum liberum divinae voluntatis, praedictae propositiones conditionatae habeat determinatam veritatem, aut determinatam falsitatem; negari non potest, Deum certo et infallibiliter id praescire, cum eius scientia sit infinita, et extendat se ad omne obiectum scibile. Si autem dicatur, non esse certum, in quam partem determinate inclinaret voluntas Petri, posita illa conditione: sed tantum esse certum, quod posset in quamlibet partem inclinare si vellet; consequenter dicendum erit, Deum ante praedictum decretum suae voluntatis non cognoscere certo et infallibiliter, an Petrus adimpleta illa conditione, esset in particulari consensurus, an dissensurus: sed solum cognoscere quid posset facere.

Igitur in Deo esse constituendam ante decretum divinae voluntatis praedictam scientiam mediam, docent quidam Theologi, ut Disp. 4. n. 1. et 2. visum est. Alii ita certam esse hanc sententiam existimant, ut traditam esse in sacris literis affirment, a SS. Patribus, et ab antiquis doctoribus Scholasticis recognitam, atque adeo ab omnibus recte de divinis sentientibus, docendam. Adduntque iam fere nullum esse, qui audeat negare in Deo scientiam hanc. Sed quam sine fundamento haec dicantur, huius disput. discursus demonstrabit. Probant autem suam sententiam seqq argumentis.

Primo arguunt ex multis testimoniis sacrae Scripturae, ex quibus colligi putant ante decretum divinae voluntatis praedictam scientiam mediam, seu futurorum conditionatorum esse in Deo. Primum testimonium habetur 1. Reg. 23. ubi David consuluit Dominum, an si maneret in Civitate Ceilae venturus esset Saul; et an si ipse maneret, et ille veniret, ac circundaret civitatem, Ceilitae essent illum tradituri: et ad utrumq́ue respondit Deus: et Saul veniet, et hi tradent te. Quo audito, aufugit David, et neque Saul venit, neque Ceilitae tradiderunt David; tota igitur veritas illius revelationis posita erat in illis conditionalibus: Si expectaveris, veniet Saul: si Saul venerit, tradet te: ergo futura conditionata scientia infallibili cognoscuntur a Deo: sed non cognoscuntur per scientiam naturalem, quia haec solum est de necessariis, et possibilibus; nec per scientiam liberam, quia haec solum est de existentibus in aliqua differentia temporis, vel in aliqua superiori mensura: ergo cognoscuntur per scientiam mediam, seu conditionatam.²

Secundum testimonium est illud Matt. 11. Vae tibi Corozain, vae tibi Betsaida, quia si in Tyro et Sydone factae essent virtutes, quae in te factae sunt, olim in cilicio, et in cinere poenitentiam egissent,³ ubi Christus Dominus hoc futurum conditionatum revelavit, Si miracula facta in Corozain et Betsaida, facta fuissent in Tyro et Sydone, conversi fuissent: ergo certa scientia Christus Dominus cognovit haec futura conditionata, quae tamen re ipsa non erant futura; ergo necessario constituenda est in Deo scientia conditionata, seu media.

Tertium testimonium habetur Matt. 24. Nisi breviati fuissent dies illi, non fuisset salva omnis caro, sed propter electos breviabuntur:⁴ ergo Christus certo sciebat hoc futurum conditionatum, si persequutio Antichristi duraret maiori tempore notabiliter, electi, qui tunc essent, deficerent, et damnarentur; ergo.

Quartum testim. est illud Sap. 4. Raptus est ne malitia mutaret intellectum eius, et ne fictio deciperet animam illius;⁵ in quibus verbis includitur quoddam futurum conditionatum a Deo cognitum, videlicet, si iste electus non tollatur modo e vita, cadet postea in peccatum, et damnabitur; et tamen illud futurum est conditionatum: ergo.

Quintum testimonium habetur Isa. 1. Nisi Dominus Sabbaoth reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus, et quasi Gomorrha similes essemus.⁶ In quibus verbis includitur hoc futurum conditionatum Deo cognitum: si non remaneant reliquiae, idest aliqui iusti in Israel, totaliter destruentur sicut Sodoma, et Gomorrha.

Sextum testim. legitur Lucae 16. Si Moysen et Prophetas non audiunt, neque si quis ex mortuis resurrexerit, credent:⁷ ecce Deo certo cognitum esse ostenditur hoc conditionatum futurum, si quis ex mortuis resurrexerit, et praedicaverit eis, non credent; Similiter etiam Ezechiel. 3. Dixit Dominus ad Prophetam: Non ad populum profundi sermonis et ignotae linguae tu mitteris, et si ad illos mittereris, ipsi audirent te.⁸ Ubi revelatum est tanquam certum hoc futurum conditionatum, si Ezechiel mitteretur ad Populum ignotae linguae, audirent illum.

Septimum testimonium desumitur ex 4. Reg. 13.⁹ ubi Eliseus dixit ad Ioas Regem Israel: Si percussisses quinquies, aut sexies, sive septies (scilicet terram) percussisses Syriam usque ad consumptionem, ubi manifeste tanquam certum revelatur conditionatum futurum ex hypothesi, quod Rex percussisset baculo quinquies terram, sive sexies, aut septies. Haec autem omnia futura conditionata cognoscuntur a Deo per scientiam mediam: cum non possint ad scientiam simplicis intelligentiae, quae solum est de possibilibus: nec ad scientiam visionis, quae solum terminantur ad res actu existentes, pertinere; ergo necessario constituenda est in Deo scientia media.

II. Secundo, id probant auctoritate SS. Patrum, qui hanc scientiam mediam futurorum conditionatorum Deo videntur tribuere, praesertim S. Chrisostom. hom. 31. super Matth. ubi ait: Quemadmodum ad alios tunc accessit, vocavitque quando obtemperaturos sciebat, sic Matthaeum quoque tunc vocavit, quando miraculorum fama praedomita, minime reluctaturum videbat. Qua de causa etiam Paulum post resurrectionem piscatus est: nam qui corda scrutatur, et occulta mentium perspicit, is etiam quando unusquisque ad obediendum paratus erat, non ignoravit. Propterea non continuo incipiens, quando durior fuit, sed post mille miracula, et insignem et provulgatam famam aptiorem iam ad obtemperandum vocavit.¹⁰ Et hom. 65. quaerit, cur non prius Christus Dominus Paulum vocavit, et respondet: quia praescivit ipsum repugnaturum vocationi; et idem dicit de latrone. Verba Chrisostomi sunt haec: Sed cur nam (inquiens) non statim omnes conduxit? Omnes quidem ille ab initio conduxisse voluisset; si vero non omnes eodem tempore paruerunt, a voluntate vocatorum haec differentia resultavit; idcirco alii mane, alii tertia, alii sexta, alii nona, alii undecima hora vocantur, quia tunc obtemperaturi erant, quod et Paulus aperte significavit, dicens: Quando autem acceptavit Deus, qui separavit me a ventre matris meae. Quando porro Deus voluit? quando certe obtemperaturus erat; nam ipse a primis etiam incunabulis voluisset: sed quia illum renixurum sciebat, tunc voluit, cum animum ipsius penetraturam vocationem non ignorabat, sic et latronem cum postea vocavit, potuisset antea ipsum vocasse, sed vocatus ille non paruisset.¹¹¹²

Eandem scientiam mediam in Deo constituere (inquiunt) S. Augustinum in libro de sex quaestionibus Paganorum q. 2. ubi ait: Tunc voluit Christus hominibus apparere, et apud eos praedicare suam doctrinam, quando et ubi sciebat esse, qui in eum fuerant credituri; his enim temporibus, et his in locis tales homines in eius praedicatione futuros esse praesciebat, quales, non quidem omnes, sed tamen multi in eius corporali praesentia fuerunt, qui neque in eum (Suscitatis ab eo mortuis) credere voluerunt.¹³ Et q. 2. ad Simplician. inquit: Cuius autem miseretur, sic eum vocat, quomodo scit ei congruere, ut vocantem non respuat.¹⁴ Quibus verbis satis aperte docet, Deum habere certam scientiam huius futuri conditionati, si in tali tempore vocavero istum tali vocatione, consentiet: si autem in alio tempore eum vocavero eadem vocatione, non consentiet. Item lib. de corrept. et grat. c. 12. loquens de praescientia, qua Deus praescivit primum parentem peccaturum constitutum in paradiso: Praesciente (inquit) Deo, quid ille esset facturus iniuste, praesciente tamen non adhuc cogente, sed simul sciente quid ipse de eo esset facturus iuste. Et lib. de natura et gratia cap. 26. tractans quomodo Deus permittit lapsum praedestinati, quia novit illum cautiorem futurum, ait: Hoc superbus animus non sapit, sed magnus est Dominus, qui persuadet quomodo ipse novit.¹⁵

Idem probatur ex S. Ambros. super cap. 9. ad Rom. dicente: Hi secundum propositum vocantur, quos credentes praescivit Deus futuros sibi idoneos, ut antequam crederent, scirentur.¹⁶ Idipsum colligunt ex S. Greg. lib. 23. mor. c. 23. ubi sic loquitur: Suos Deus aliquando flagellis premit, et oneribus gravat, quia mera potentia praevidet, quod si in tranquillitate persisterent, tentationes ferre adversarii non valentes, mentis prostrati vulneribus iacerent.¹⁷ Sentit ergo Deum habere huius futuri conditionati praescientiam, si in tranquillitate iusti persisterent, adversarii tentationibus succumberent.

Denique eandem praescientiam mediam putant fuisse traditam a S. Th. 3. p. q. 1. ar. 5. ad 2. et q. 24. de verit. art. 14. in corp. dum ait: Omnes autem exteriores motus a divina providentia moderantur, secundum quod ipse iudicat, aliquem esse excitandum ad bonum his, vel illis actionibus.¹⁸ et 1. con. Gen. c. 66. 67. et 68. ait, quod Deus cognoscit futura in suis causis, ex quibus SS. Patrum verbis deduci volunt in Deo ante liberum decretum suae voluntatis constituendam esse omnino scientiam mediam, superius explicatam.

In confirmationem eiusdem doctrinae, afferuntur alia pene innumera antiquorum Patrum, et Scholasticorum testimonia, qui unanimiter docent, Deum praescivisse primos parentes consensuros in peccatum, si tentarentur a serpente; et simul etiam agnovisse modum, quo illis erat remedium allaturus; et haec praesciens illos creasse: et idem dicunt de aliis huiusmodi futuris conditionatis contingentibus. ergo.

III. Tertio probant eandem sententiam, et necessitatem huius scientiae conditionatae, ex divinae providentiae perfectione, et effectibus illius: nam huiusmodi scientia est utilissima ad prudenter apponendum media proportionata fini intento. Id quod ex rebus humanis coniectare licet, nam si ego cupio aliquid alteri persuadere, ut prudenter id faciam; multum ad id confert, nosse in quo tempore, et opportunitate soleat ille melius esse dispositus, et quibus rebus magis affici soleat, et sic de aliis circumstantiis. Quod si omnino praescire, quid esset facturus, tali et tali modo exoratus; talis cognitio utilissima esset ad statuendum, quid agere oporteat: et ad applicandum media accommodata. Sed necesse est, in Deo statuere quidquid ad perfectissimam prudentiam, et providentiam conducere potest: ergo haec scientia est Deo maxime necessaria, ergo ante omne decretum suae voluntatis, est in illo constituenda.

Confirmatur primo, quia Deus non habet efficax decretum aliquid faciendi, nisi praecognoscat modum, quo illud exequi possit: nec antequam cognoscat media, quibus consecuturus sit illud, quod intendit. Ea autem media cognoscit Deus scientia media, seu conditionata: qua cognovit Tyrios et Sydonios acturos fuisse poenitentiam, si apud illos factae essent virtutes, quae apud Iudaeos factae sunt. ergo talis scientia constituenda est in Deo.

Confirmatur secundo, et explicatur idem antecedens. Nullus prudenter aliquid statuit de fine, nisi praecognoscat media apta, et proportionata, quibus consequetur talem finem: alias providentia eius esset irrisione digna, sicut illius, de quo dicitur Luc. 14. Quis ex vobis volens turrim aedificare, non prius secum cogitat, an habeat sumptus ad perficiendum sufficientes, alias dicent: Hic homo coepit aedificare, et non potuit consummare.¹⁹ ergo antequam Deus perfecte statuat electos perducere ad vitam aeternam, praecognoscit media: quibus, si eis conferantur, efficaciter pervenient ad illam: ergo scit Deus certo hoc futurum conditionatum, si Paulo dedero tale auxilium gratiae, iustificabitur et salvabitur: sed Deus non solum habet media illa, quae praedestinatis confert, ut salventur: sed etiam habet alia pene infinita, quae si conferat illis, vel aliis, etiam salvarentur, ergo ante decretum suae voluntatis, certo cognoscit futura conditionata, quae essent, si apponerentur talia media.

IIII. Quarto arguitur. Per scientiam Theologiae cognoscimus nos multa futura conditionata, quae de facto essent, si talis vel talis conditio esset apposita. Sicut est illud, quod ponit S. Tho. 3. p. q. 1. art. 2. Si Adam non peccasset, filius Dei incarnatus non fuisset, et 1. p. q. 97. Si homo perseverasset in statu innocentiae, esset immortalis. ergo etiam in Deo constituenda est scientia infallibilis cuiuscunque futuri conditionati; haec autem est scientia media. Ergo.

Quinto arguitur. Postquam Deus decrevit Petrum creare, et permittere, ut in tali ordine rerum constitutus peccet, praescit absolute illum esse peccaturum. ergo antequam statuat illum creare, et constituere in tali ordine rerum, praescit, quod si crearetur, et constitueretur in illo: peccaret; et idem est de aliis. ergo est in Deo scientia omnium futurorum conditionatorum, quae alio nomine dicitur scientia media.

Sexto, datur medium inter absolute futurum, et possibiliter futurum, videlicet conditionaliter futurum: quod nempe futurum esset, si talis vel talis conditio poneretur. ergo inter scientiam mere naturalem, qua Deus cognoscit omnia possibilia: et scientiam mere liberam, qua cognoscit omnia existentia in aliqua differentia temporis: datur scientia media, qua cognoscit omnia futura conditionata.

Septimo, quodlibet futurum conditionatum est secundum se scibile, ergo est aliqua scientia scibile; scientia enim et scibile, cum sint correlativa, dicuntur ad convertentiam: ergo talis scientia erit in Deo, scientia enim Dei, cum sit infinita, se extendit de facto ad omne scibile, et ad omnem differentiam entis, sive sit ens in actu, sive in potentia, ut expresse docet S. Thom. p. 1. q. 14. art. 5. et 9. Sed illa scientia est media, seu conditionata. Ergo.²⁰

Confirmatur. Ante omne decretum divinae voluntatis, istae duae propositiones sunt contradictoriae, si Petrus creetur, et constituatur in tali ordine rerum, peccabit: si Petrus creetur et constituatur in tali ordine rerum, non peccabit: ergo altera illarum est vera. Patet consequentia: nam ut docet Arist. lib. Periher. necesse est, ut duarum contradictoriarum altera sit vera, altera falsa, ergo conditionatum verum de futuro cognoscitur certo a Deo: Deus enim cognoscit certo omnem veritatem, ut dictum est supra; ergo ante omne decretum suae voluntatis, cognoscit Deus huiusmodi futura conditionata.

V. Octavo. Hac scientia media posita, facile, et dilucide concordatur libertas nostri arbitrii cum divina praescientia, providentia, et praedestinatione; et aperitur aditus, quo Pelagiani et Lutherani ad unitatem redeant Ecclesiae Catholicae: sine illa autem vix est intelligibile, quomodo cohaereat libertas nostri arbitrii cum illis tribus, ergo necessario est in Deo constituenda.

Nono. Nam, ut fatentur auctores oppositae sententiae, motio efficax praevenientis gratiae est de se efficax, ut venit a Deo antecedenter ad liberum consensum nostri arbitrii: ergo ante decretum dandi talem motionem, scit Deus certo, quod si alicui homini illam tribuat, sortietur infallibiliter suum effectum: sed scientia per quam Deus id cognoscit, est media, seu conditionata, cum sit futuri conditionati. ergo vere datur in Deo scientia media inter scientiam mere naturalem, et mere liberam.

VI. Decimo, est argumentum, quod nonnulli magnificant, et probare existimant: scientiam futurorum conditionatorum, quae nunquam erunt, essent tamen futura, si talis, vel talis conditio poneretur; nullum praesupponere actuale decretum divinae voluntatis: sed omnino illud antevertere. Nam in Deo nullum potest esse actuale decretum liberum, sine aliquo effectu reali producto in aliqua differentia temporis per idem decretum: sed nullus effectus fuit, aut est, neque erit productus in futuris contingentibus conditionatis, quae futura essent, si ad impleretur conditio; in re autem futura non sunt, nulla enim immutatio realis facta est in Tyriis et Sydoniis, verbi gratia, per hoc quod poenitentiam egissent, si apud illos facta fuissent signa, quae in Corozaim, et Betsaida facta sunt. Ergo veritas illius conditionati, et aliorum consimilium non dependet ex aliquo actuali decreto existente in Deo, ac per consequens cognoscuntur a Deo infallibiliter ante praedictum decretum. Maior probatur, nam inter duo extrema absoluta, non est possibilis diversa comparatio relativa, sine aliqua mutatione reali alterius extremi, quae sit fundamentum diversae comparationis relativae: neque enim duae quantitates possunt diversimode inter se comparari, nisi altera mutetur: sed Deus volendo actuali decreto aliquid libere, diversimode comparatur ad illud, ac si non habuisset tale decretum: ergo, haec diversa comparatio debet fundari in reali mutatione alterius extremi: sed non potest fundari in reali mutatione se tenente ex parte Dei, cum Deus sit omnino immutabilis, ergo necessario debet fundari in reali mutatione creaturae: ac per consequens omne decretum Dei liberum ponit aliquam realem mutationem in rebus.

Confirmant primo eandem maiorem. Nam omne decretum liberum actuale existens in Deo connotat aliquid, quod potuit non esse: alias decretum Dei non fuisset liberum, sed necessarium, hoc autem quod connotat, non potest esse quid intrinsecum ipsi Deo; nam omnia quae formaliter, et intrinsece existunt in illo, sunt increata, ac per consequens necessaria simpliciter. Ergo connotat aliquid existens in creatura, quod potuit non esse. Ergo semper infert mutationem realem in creatura.

Confirmant secundo id ipsum, auctoritate S. Augustini lib. de grat. et lib. arb. c. 8. circa finem, ubi ait: Cur Deus prius, quam illi peccarent non rapuit eos? An quia²¹ non potuit, an quia eorum mala futura nescivit? Nihil horum, nisi perversissime, aut insanissime dicitur; ubi clare docet, Deum cognoscere futura conditionata. Item etiam lib. de praedest. SS. c. 8. inquit: Si illos, quibus stultitia est, verbum crucis docere voluisset, proculdubio venirent et ipsi; ubi Aug. agit de contingenti conditionato certo futuro: ut indicant illae voces. Procul dubio venirent. Agit praeterea de contingenti habente hanc veritatem futuri conditionati ante decretum divinae voluntatis, quod indicant verba illa: Si docere voluisset, nam veritas cuiuscunque propositionis conditionalis est ante positionem conditionis, quia conditionalis nihil ponit in esse. Adducitur denique ad eandem scientiam mediam comprobandam S. Aug. lib. de Dono persev. c. 14. ubi ait: Ex quo apparet, habere quosdam in ipso ingenio divinum naturaliter munus intelligentiae, quo moveantur ad fidem, si congrua suis mentibus, vel audiant verba, vel signa conspiciant.

Confirmant tertio id ipsum, nam ad veritatem propositionis conditionalis non requiritur, quod sit bona consequentia; ergo, etiam si non antecedat decretum divinum, ratione cuius consequentia est infallibilis; adhuc salvabitur veritas intelligibilis in futuris conditionatis. Antecedens probatur ex illo. 3. Reg. cap. 12. si hodie obedieris populo huic, et illius petitioni cesseris, et loquutus fueris verba lenia, erunt tibi servi cunctis diebus:²² qui enim hoc consilium dederunt, putaverunt se dicere verum, ac bonum consilium dare, et tamen non erat necessitas consequentiae, inter lenitatem Regis, et obedientiam populi, ergo.

In contrarium est, nam ut patebit infra, nec S. Augustinus, nec S. Thomas, aut alii Doctores antiqui meminerunt unquam huius scientiae mediae, inter mere naturalem, et mere liberam; nedum quantum ad nomen scientiae mediae, sed neque etiam quantum ad ipsam rem, quae hoc nomine significatur: nec est aliqua necessitas, aut ratio urgens ad constituendam talem scientiam in Deo: Ergo.

VII. Pro intelligentia huius difficultatis supponendum est, quod propositio conditionalis dupliciter potest accipi. Primo modo in ratione consequentiae: ita ut dictio, (si) accipiatur illative, et tunc ad veritatem propositionis conditionalis, sufficit et requiritur, quod sit bona consequentia, etiamsi consequens sit impossibile, et similiter antecedens. Ut in hac propositione, si lapis esset homo, lapis esset animal rationale: propositio est vera: quia est bona consequentia, quamvis consequens et antecedens sit impossibile, quia conditionalis nihil ponit in esse. Ita docet expresse S. Thom. 1. p. q. 25. ar. 3. ad secundum, et q. 44. ar. 1. ad secundum et q. 1. de potentia. ar. 6. ad 3. Secundo modo accipi potest ista coniunctio (si) ita, ut importet concomitantiam antecedentis cum consequente propositionis conditionalis, fundatam non quidem in bonitate consequentiae secundum se: sed supposita aliqua promissione, aut proposito hominis, vel alia causa; ex qua posito in esse antecedenti, poneretur et consequens. Ut in his conditionatis, si heri venisses in domum amici, coenasses cum illo: si pro me apud Regem intercesseris, dabo tibi equum. Tertiam acceptionem futuri conditionati fingunt nonnulli, in qua dictio (si) accipiatur secundum quandam denominationem, aut concomitantiam disparatam: ut in hac propositione, si cras fuerit pluvia Romae: Petrus disputabit in Hispania.

Secundo supponendum est, ex principiis dialecticis, omnem propositionem conditionalem illativam, si est vera, esse necessariam: et si est falsa, esse impossibilem. Cuius ratio est, quia veritas conditionalis illativae consistit in bonitate consequentiae: sed consequentia, quae semel est bona et formalis, semper est bona: et quae est mala, semper est mala: ergo conditionalis vera est necessaria, et falsa est impossibilis: unde non datur conditionalis, aliqua contingens.²³ Contrarium huius fundamenti tenet Alphonsus Mendoza in suis quodlibetis, q. 7. ad 4. argumentum. Sed nostra sententia est expressa S. Tho. opusc. 48. tract. de enunciat. c. 14. ubi ait, certum esse hanc conditionalem, si homo est albus, homo est musicus, esse falsam: eo quod non necessario, ad album sequitur musicum. Et ex hoc infert S. Doctor, quod omnis conditionalis vera, est necessaria: et omnis falsa est impossibilis: quia ut dictum est, terminus consequentis necessario sequitur ad terminum antecedentis.²⁴

Si autem dictio (si) non accipiatur in rigore formalis consequentiae: sed accipiatur secundo modo, quatenus importat concomitantiam consequentis cum antecedente; tunc ad veritatem conditionalis sufficit et requiritur, ut fundamentum illius concomitantiae sit a parte rei, et quod posito in esse antecedente ponatur consequens: etiam si libere ponatur, aut contingenter, ita ut possit non poni, quia videlicet adhuc posita conditione impediri poterat per alias causas secundas: ut verbi gratia, quod adsit propositum in promittente, dandi, quod promisit sub conditione: si adimpleatur conditio, ut in exemplo posito, si pro me intercesseris apud Regem, dabo tibi equum.

Supponendum tertio, quod futura conditionata (quantum attinet ad praesens) sunt in duplici differentia: quaedam sunt quorum consequens, de facto ponetur in esse ex decreto divinae voluntatis, dependenter tamen ab antecedente, sicut ante peccatum Adae; imo et ab aeterno hoc futurum conditionatum erat Deo cognitum, si Adam peccaverit, filius Dei assumet carnem humanam. Etenim ex decreto divino, illud consequens habebat concomitantiam cum antecedente, et dependebat ab illo: Deus enim decreverat filium suum mittere in remedium peccati, et non aliter: ut 3. p. q. 1. ar. 3. probat S. Tho. unde peccato non existente, incarnatio non fuisset. Sicut autem incarnatio ipsa, et praescientia incarnationis futurae praesupponit decretum Dei volentis incarnationem: ita proportionabiliter peccatum futurum Adae, et praescientia illius in signo rationis antecedens decretum incarnandi, praesupponit in ipso Deo aliud decretum: quo statuit permittere primi parentis peccatum, et concurrere tanquam prima, et universalis causa ad actum positivum illius, quo ad omnem eius entitatem, quia ut Aug. ait: Non fit aliquid, nisi omnipotens fieri velit, vel sinendo ut fiat, vel ipse faciendo:²⁵ Alia vero conditionata sunt, quae de facto nunquam ponentur in esse, quia conditio non adimplebitur; ponerentur tamen si conditio fuisset impleta, ut patet in exemplis inductis superius de Tyriis, et Sydoniis, et de viris Ceilae.

Notandum quarto, quod decretum aliquid faciendi est duplex, aliud absolutum, ut si quis, absque ulla conditione statuat omnino ieiunare crastina die. Aliud vero est decretum conditionatum, quod duobus modis contingere potest: primo modo ex parte obiecti voliti, ut si quis diceret, ergo volo dare pauperi eleemosinam, si ipse petierit. Secundo modo, potest esse decretum conditionatum ex parte actus ipsius voluntatis: ut quando re vera voluntas non habet determinatum actum circa aliquod obiectum, sed habuisset illum, si talis, vel talis occasio se obtulisset.²⁶

VIII. Ultimo notandum, decretum aliquid faciendi esse duplex, alterum formale, et explicitum, sicut decretum, quod ab aeterno Deus habuit creandi mundum in temporis initio: et decretum quo statuit electos suos ad gloriam perducere; alterum vero est decretum virtuale, sive implicitum, quod videlicet in virtute alterius decreti includitur: sicut peccator, qui non obstante praecepto, vult comedere carnem in die Veneris, virtualiter vult Dei offensam committere. Haec autem decreta in Deo, quantum ad absolutum, quod important, identificantur cum ipsa Essentia divina: sed distinguuntur ratione per diversas habitudines, seu relationes rationis ad varia obiecta. Respectu autem futurorum conditionatorum, quae aliquando ponentur in esse, praecessit in Deo decretum, quo statuit, ut conditio adimpleatur si est bona; vel quo decrevit permittere illa si est mala, et quo praediffinivit, ut adimpleta illa conditione, poneretur in esse consequens eiusdem conditionati, si est bonum: ut sic tam antecedens, quam consequens, et actualis utriusque connexio reducatur in divinam voluntatem, tanquam in primam causam, secundum omnem entitatem, et bonitatem, quam habent. Respectu etiam futurorum conditionatorum, quae nunquam ponentur in esse, ponerentur tamen, si conditio esset impleta; praeintelligitur in Deo decretum conditionatum ex parte obiecti voliti: quo statuit, ut eveniret consequens, si impleretur conditio importata in antecedente futuri conditionati: sed quoniam absoluta, et efficaci voluntate decrevit, ut consequens non sit futurum, eadem etiam efficaci voluntate statuit, ut conditio eiusdem conditionati non ponatur in esse.²⁷ Est exemplum manifestum in Tyriis, et Sydoniis, qui iuxta verbum Domini, poenitentiam egissent, si apud illos facta fuissent signa, et virtutes, quae facta sunt in Corozain, et Bethsaida. At quia Deus occulto suo iudicio, sed iusto, decrevit absoluta voluntate non convertere Tyrios, et Sydonios, sed in massa perditionis relinquere; etiam statuit, ut signa illa, et virtutes non fierent apud eos, quae si fierent, procul dubio credidissent. Unde S. Aug. eundem explicans locum inquit: ²⁸ Non erant ergo sic excaecati oculi, nec sic obduratum cor Tyriorum, et Sydoniorum, quoniam credidissent, si qualia viderunt isti, signa vidissent. Sed nec illis profuit, quod poterant credere, quia praedestinati non erant ab eo, cuius inscrutabilia sunt iudicia, et investigabiles viae: nec istis obfuisset, quod non poterant credere, si praedestinati essent, ut eos caecos Deus illuminaret, et induratis cor lapideum vellet auferre. Et post pauca: Audiunt enim haec, et faciunt, quibus datum est, non autem faciunt sive audiant, sive non audiant, quibus non datum est. Ecce, qualiter Sanctus August. veritatem determinatam illius futuri, reducit ad liberum decretum Dei dandi ipsam Fidem, aut piam operationem. Ex quo manifeste colligitur, quod illud futurum conditionatum, si in Tyro, et Sydone facta fuissent signa, quae operatus est Christus Dominus apud Iudaeos, converterentur; et veritas illius non antecedit, sed potius sequitur decretum divinae voluntatis, et illud supponit: et idem dicendum de aliis consimilibus futuris conditionatis, quae revelantur in Scripturis sacris, vel asseruntur a SS. Doctoribus esse futura, si talis, vel talis conditio poneretur in esse. Et hoc est maxime observandum: quoniam aliqui trahere volunt loca scripturae supra inducta, et testimonia SS. Patrum ad probandum esse in Deo constituendam scientiam mediam, seu futurorum conditionatorum contingentium, quae antecedat omne decretum divinae voluntatis, ut ex argumentis superius factis, liquido constat. His positis fundamentis praesentem controversiam, sequentes dirimunt conclusiones.

IX. Prima conclusio. Omnia futura conditionata contingentia, in quibus dictio (si) accipitur illative in rigore consequentiae: si consequentia est bona et formalis, cognoscuntur a Deo per scientiam mere naturalem, quae est simplicis intelligentiae. Exemplum est in his futuris conditionatis: si Deus voluisset creare alium mundum, creasset illum: si Petrus est praedestinatus, salvabitur. Haec conclusio ab omnibus Theologis debet concedi: et ratio illius evidens est: nam Deus cognoscit per suam scientiam mere naturalem omnem veritatem, vel illationem necessariam: sed omnis propositio conditionalis, quae est bona consequentia et formalis, continet illationem necessariam; quantumvis consequens sit liberum et contingens: ergo per scientiam mere naturalem cognoscitur a Deo. Maior patet: quia omnis propositio necessaria est aeternae veritatis: ergo veritas illius non supponit actum liberum divinae voluntatis, sed illum antecedit: ergo per scientiam mere naturalem, quae antecedit tale decretum, cognoscitur. Minor probatur: quia ut ostensum est in tertio fundamento, omnis conditionalis vera est consequentia necessaria; ad veritatem autem conditionalis sufficit, et requiritur, quod sit bona consequentia.

Ex quo sequitur, quod si conditionatum illativum fuerit mala consequentia, erit falsum; atque adeo non erit scibile, etiam ab ipso Deo: quia quod non est, neque habet aliquod fundamentum veritatis, non est cognoscibile, et multo minus potest esse scibile.

X. Secunda conclusio. Futura conditionata, in quibus dictio (si) non accipitur illative in rigore formalis consequentiae, sed concomitanter in secunda illa acceptione explicata in primo fundamento; si accipiantur, ut antecedunt omne decretum divinae voluntatis praedeterminantis, quod tale quid sit futurum adimpleta conditione; non cadunt sub scientia, ut futura aliquo modo, nec ut sic sunt scibilia infallibiliter etiam a Deo: sed solum cognoscuntur, ut possibilia fieri. ²⁹ Verbi gratia: Scit quidem Deus certo et infallibiliter, quod si creasset modo alios Angelos in gratia habituali, et decrevisset voluntate absoluta, et efficaci, quod illi perseverarent in gratia, ita fieret, et de facto perseverarent; quia cognoscit virtutem, et omnipotentiam suae divinae voluntatis, qua, quicquid vult facit: sed tamen si secludatur huiusmodi decretum, non est scibile, quid illi Angeli, si crearentur in gratia, determinate facerent ex sua innata libertate: neque est cognoscibile scientia infallibili, etiam a Deo, utrum illi in particulari essent perseveraturi, an in peccatum consensuri, sed solum quid in tali casu possent facere: et idem dicendum proportionabiliter de aliis consimilibus futuris conditionatis, a creata voluntate dependentibus: haec conclusio est directe contra assertores scientiae mediae.

Probatur, nam haec est expressa sententia S. Augustini. Etenim epist. 105. ad Sixtum, explicans illud Ioan. 6. Sciebat enim ab initio Iesus, qui essent credentes, et quis esset traditurus eum (inquit) Ne quisquam existimaret credentes, sic ad eius praescientiam pertinere, quo non credentes, id est ut non eis Fides ipsa desuper daretur, sed tantummodo voluntas eorum praenosceretur, mox adiecit, atque ait: Et dicebat: Propterea dixi vobis, quia nemo potest venire ad me, nisi fuerit ei datum a Patre meo. Quibus verbis non obscure docet, ante decretum suae voluntatis, quo statuit donare Fidem credentibus, non praescire Deum, qui essent in eum credituri. Idem confirmat lib. de praedest. Sanct. c. 17. Haec (inquiens) est immobilis veritas praedestinationis et gratiae. Nam quid est, quod ait Apostolus, sicut elegit nos in ipso ante mundi constitutionem? ³⁰ Quod profecto si propterea dictum est, quia praescivit Deus credituros, non quia facturus fuerat ipse credentes, contra istam praescientiam loquitur Filius, dicens: Non vos me elegistis, sed ego elegi vos: cum hoc potius praescierit Deus, quod ipsum fuerant electuri, ut ab illo mererentur eligi. Electi sunt itaque ante mundi constitutionem ea praedestinatione, in qua Deus sua futura facta praescivit: electi sunt autem de mundo ea vocatione, qua Deus, id quod praedestinavit, implevit. Et post pauca: Praesciebat ergo (ait Pelagianus) qui futuri essent sancti, et immaculati per liberae voluntatis arbitrium, et ideo eos ante mundi constitutionem in ipsa sua praescientia, qua tales futuros esse praescivit, elegit. Elegit ergo (inquit) antequam essent, praedestinans Filios, quos futuros sanctos immaculatosque praescivit: utique ipse non fecit, nec se facturum, sed illos futuros esse praescivit. Et explicans illud Sap. 4. Raptus est, ne malitia mutaret intellectum eius, inquit, id dictum esse, secundum pericula vitae huius, non secundum praescientiam Dei; quia haec (ait) praescivit, quod futurum erat, non quod futurum non erat. ³¹ Et in alio loco, contra eos arguens, qui dicebant Deum permittere, ut infantes multi in peccato originali decederent, quoniam praesciebat ipsos futuros iniquos, si viverent (inquit) Ipsa exinanitur praescientia omnino, si quod praescitur, non erit. Quomodo enim dicitur praesciri futurum, quod non est futurum? ³² Quibus verbis aperte docet, non esse cognoscibile, ante decretum divinae voluntatis, quid fecissent illi infantes, si diutius vixissent: ergo secundum Aug. ante decretum divinae voluntatis non est scibile, etiam a Deo, quid homo faceret, si constitueretur in talibus, vel talibus circumstantiis, cum auxiliis sufficientibus, et non praedeterminantibus eius voluntatem ad alteram partem.

Respondent S. Augustinum agere in locis cit. contra illorum errorem, qui dicebant; Deum punire, vel gratiam conferre propter ea opera, quae homo facturus esset, si hoc, vel illud accideret, etiam si de facto nunquam id facturus sit: et nunquam negasse in Deo esse huiusmodi scientiam, quod si sentiret, proferre eo loco deberet, quia nullo faciliori modo, talis error refelleretur. Sed haec solutio est insufficiens: nam S. August. in verbis inductis satis aperte negat, Deum cognoscere futura illa conditionata, quia revera, ante decretum divinae voluntatis, futura non erant, etiam adimpleta illa conditione.

Praeterea, arguitur contra eandem solutionem, quia licet S. Augustinus principaliter in illis locis contra errorem Semipelagianorum intendat arguere: qui dicebant parvulos ex hac vita decedentes sine baptismate, damnari propter peccatum actuale, quod commisissent si vixissent: tamen hoc impugnat, quia revera ante omne decretum divinae voluntatis, non est cognoscibile a Deo hoc conditionatum, ut futurum, si parvulus ille vixisset, peccaret mortaliter; et rationem huius assignat, quia Deus non cognoscit, ut futurum, id quod revera non erat futurum, etiam posita illa conditione. Etenim ex hoc, quod ille parvulus vixisset, non sequitur eum esse peccaturum: nam poterat per divinam gratiam ab omni peccato mortali praeservari.

Praeterea impugnari potest eadem solutio secunda, quia Massilienses hanc praescientiam futurae cooperationis arbitrii antecedentem liberum decretum Dei praedestinantis statuerunt pro fundamento ad probandum, dari causam praedestinationis, ex parte boni usus liberi arbitrii a Deo praecogniti, ut constat ex sancto Prospero epist. ad August. dicente: ³³ Sed in tantum quibuscunque commentitiis meritis electionem Dei subiiciunt, ut quia praeterita, quae non extant, futura, quae non sint futura, confingant, novoque apud illos absurditatis genere, et non agenda praescita sint, et praescita non acta sint. Et S. Hilarius id ipsum commemorat dicens: ³⁴ Cum autem dicitur eis, quare aliis, vel alicubi praedicetur, vel non praedicetur, vel nunc praedicetur, quod aliquando pene omnibus, sicuti nunc aliquibus gentibus, praedicatum non sit: dicunt id praescientia esse divina, ut eo tempore, et ibi, et illis veritas annunciaretur, vel annuncietur, quando, et ubi nunciabatur esse credenda: et hoc non solum aliorum catholicorum testimoniis, sed etiam sanctitatis tuae disputatione antiquiore se probare testantur. Allegabant enim Massilienses, in favorem suae doctrinae S. Augustinum lib. de sex quaestionibus Paganorum supra inductum, quo eiusmodi praescientiam probare testabantur. Similiter etiam Arriani eadem praescientia usi sunt, ad suum errorem comprobandum: ut constat ex epist. Alexandri Alexandrini Episcopi, ad Alexandrum Episcopum Constantinopolitanum quae habetur in Concilio Niceno. ³⁵ Contendentes enim contra Ecclesiam Catholicam, Christum Dominum non esse filium Dei per naturam, sed solum per gratiam electum fuisse ad eam dignitatem, et excellentiam: cum obiiceretur illis, unde esset, quod sanctus Petrus, aut Paulus, vel alii non fuerint facti filii Dei; eo modo quo illi contendebant, factum fuisse Christum Dominum, rationem differentiae assignarunt ex parte praescientiae boni usus liberi arbitrii futuri. Verba Alexandri sunt: Ac cum illis obiicitur sententia quae deinceps sequitur, et ipsi spreverunt me, quod plane naturae servatoris, qui est natura immutabilis, repugnat: Tunc omni exuta erga Deum pietate, ac reverentia aiunt: Deum cum sua praescientia, et praesensione praenovisset neutiquam ipsum aspernaturum, idcirco ex omnibus elegisse. Non enim natura, aut quicquam praeter caeteros filios habuisse praerogativae (nullum namque natura filium Dei esse affirmant, neque quenquam esse, qui ulla cum eo proprietate coniunctus sit.) Sed cum esset natura mutabili, et propter³⁶ singularem in vita, et moribus rite instituendis diligentiam, ac studium non ad vitia deflecteret, Deum eum eligisse: adeo, ut si, vel Paulus, vel Petrus in hac obnixe incubisset, eodem modo fuissent Filii Dei, quo ille fuit. Ac quo insanam, et pestiferam suam doctrinam confirment, etiam in ipsas Scripturas vim faciunt, et sententiam in Psalmis de Christo traditam, quae ita se habet (dilexisti Iustitiam, et odisti iniquitatem, propterea unxit te Deus, Deus tuus oleo laetitiae prae participibus tuis,) ad suum institutum detorquent. ³⁷ hactenus Alexander. Cum ergo, haec figmenta haereticorum, efficacissime impugnentur, si asseramus praescientiam futurae cooperationis, et boni usus liberi arbitrii, futuri etiam ex hypothesi quod in talibus circumstantiis constituatur, non antecedere, sed necessario supponere liberum decretum Dei, relinquitur quod antecedenter ad huiusmodi decretum, non sit constituenda in Deo talis praescientia.

Non desunt qui respondeant, quod sicut Scriptura sacra abutuntur haeretici ad suos errores fundandos, nec tamen propter hoc neganda est sacra Scriptura: ita similiter abutuntur praescientia media, ad suos errores confirmandos, nec tamen propterea reiicienda est eiusmodi praescientia, quamvis merito repraehendendi sint, qui male eadem praescientia usi fuerint.

Haec tamen responsio habet non modicam difficultatem, quae consistit in hoc: Nam admisso, eiusmodi praescientiam antecedere in signo rationis liberum decretum voluntatis divinae, videtur sequi, dari causam praedestinationis, ex parte boni usus liberi arbitrii praecogniti a Deo, ut futuri ex hypothesi, quod in talibus circumstantiis constitueretur. Quod innuere videntur verba illa Prosperi, qui de Massiliensibus, ait: ³⁸ Haec enim ipsorum definitio, ac professio est: omnem quidem hominem, Adam peccante, peccasse, et neminem per opera sua, sed per Dei gratiam regeneratione salvari, universis tamen hominibus propitiationem, quae est in Sacramento Sanguinis Christi, sine exceptione esse propositam: ut quicunque ad Fidem, et ad baptismum accedere voluerint, salvi esse possint.

Qui autem credituri sunt, quive in ea fide, qua deinceps per Dei gratiam sit iuvanda, mansuri, praescisse ante mundi constitutionem Deum: et eos praedestinasse in Regnum suum, quos gratis vocatos, dignos futuros electione, et de hac vita bono fine excessuros esse praeviderit. Ideoque omnem hominem ad credendum, et ad operandum divinis institutionibus admoneri, ut de apprehendenda vita aeterna nemo desperet, cum voluntariae devotioni remuneratio sit parata. Et sanctus Augustinus respondens Prospero, et Hylario, saepissime docet, praescientiam, qua Deus praescivit bonum usum liberi arbitrii futurum, non antecedere in signo rationis, sed subsequi decretum Dei praedestinantis, ut patet ex locis illius, supra num. 10. et 11. adductis: ergo signum est SS. Prosperum, Hylarium, et Augustinum sensisse, praescientiam ipsam boni usus, seu cooperationis liberi arbitrii, futurae etiam ex hypothesi, quod in talibus circumstantiis constitueretur, non antecedere in signo rationis, sed subsequi decretum Dei praedestinantis: ut evitetur dari causam³⁹ praedestinationis, ex parte eiusdem boni usus a Deo praecogniti. Alias, posita in esse commemorata hypothesi, bonus usus arbitrii solum esset praescitus, et non praedestinatus a Deo, et consequenter Deus, ut contra Collatorem arguit S. Prosper, non salvator noster, sed testis, et inspector eiusdem boni usus arbitrii, dicendus esset. Quo argumento utitur etiam contra Faustum Maxentius, cum ait. ⁴⁰ Quod si sola praedicatio, sicut iste vult, gratia Dei credenda est, quae per Iesum Christum facta est: ergo non salvator, sed praedicator tantummodo, idem Deus, et Dominus noster Iesus Christus (quod absit) credendus est.

Praeterea probatur eadem conclusio, auctoritate S. Thomae, qui sufficienter divisit scientiam Dei in naturalem, quam appellat scientiam, simplicis intelligentiae, et liberam, quae est scientia visionis, ut patet 1. p. q. 14. ar. 9. 3. p. q. 10. ar. 2. ad 2. et ar. 3. in fin. corp. et q. 13. ar. 1. ad 2. 1. con. Gen. et aliis pluribus in locis disputatione praecedenti num. 5. allegatis, cum ageremus de scientia simplicis Intelligentiae, et visionis: ergo nullam agnovit scientiam mediam inter utramque.

XII. Secundo probatur ratione: Deus ante omne decretum suae voluntatis non scit, quot homines, vel Angelos esset producturus, si crearet alium mundum: ergo similiter ante idem decretum, non scit quot actus, vel quales esset producturus quilibet homo, si crearetur, et constitueretur in tali ordine rerum: antecedens conceditur a quibusdam assertoribus scientiae mediae, et consequentia probatur, quia sicut omne illud, quod Deus immediate per se ipsum operatur ad extra, dependet intrinsece ex decreto suae voluntatis, ita etiam quicquid Deus operatur mediante causa secunda, et quicquid facit ipsa causa secunda, dependet intrinsece ex decreto voluntatis divinae: cum eius causalitas, et providentia se extendat ad quodcunque ens in particulari. ⁴¹

Respondent quidam negando consequentiam: et assignant rationem discriminis; quia licet Deus comprehendat suum liberum arbitrium, non tamen illud comprehendit supereminentissima quadam; et altissima comprehensione, quia eius comprehensio non excedit liberum illius arbitrium, sed illi aequatur, quia utrumque habet esse infinitum. Liberum autem arbitrium creatum comprehendit Deus supereminentissima comprehensione, quia illud in infinitum excedit. Ad intuendum autem in re libera, in quam partem se inflectet, non satis est illius comprehensio, neque quaecunque maior comprehensio, quam sit res comprehensa: sed necessaria est altissima, atque eminentissima comprehensio: Et eadem ratione (inquiunt) quod homo, et Angelus, ante liberam determinationem suarum voluntatum, non cognoscunt, in quam partem se inflectere debeant, quoniam intellectus in eis, essentiam, ac voluntatem infinito illo modo non superat.

Sed haec solutio non videtur satisfacere, quia non minus perfecte comprehendit Deus suam liberam voluntatem, quam nostram, etenim differentia assignata de comprehensione eminentissima, vel non ita eminenti, tenet se ex parte cognoscentis non ex parte obiecti cogniti: nam per utramque si est comprehensiva, cognoscitur obiectum in quantum est cognoscibile, ita ut nihil sit in illo, actu, vel potentia, quod subterfugiat notitiam cognoscentis: ergo sicut ante determinationem liberam divinae voluntatis, non est scibile, etiam a Deo, quot Angelos, vel homines ipse producturus esset, si crearet alium mundum: ita etiam non erit scibile ante determinationem eiusdem voluntatis, quot actus, vel quales productura esset creata voluntas ex hypothesi quod in tali ordine rerum crearetur, vel constitueretur. Homo autem, vel Angelus ex eo ante liberam determinationem suarum voluntatum non cognoscunt scientia infallibili, in quam partem se inflectent; quia seclusa divina revelatione ignorant consilium voluntatis Dei absolutae, et quid in particulari ipse praeordinaverit, et decreverit circa futuros actus earundem voluntatum. Unde, si Deus hoc alicui revelaret, sine dubio ipse homo cognosceret certo et infallibiliter ante determinationem suae voluntatis, in quam partem inclinabit. Verbi gratia; si Deus revelasset Paulo se ab aeterno decrevisse, illum convertere efficaciter die crastina, tunc Paulus ante determinationem suae voluntatis, certo cognosceret, se crastina die esse consensurum Deo vocanti, quia certo scit, neminem posse Dei voluntati resistere, ut dicitur Esther 13. et ad Rom. 9.

Vim huius argumenti sentientes alii, aliter conantur illi satisfacere. Dicunt enim, quod non ex parte virtutis cognoscentis, sed ex parte obiecti cognoscibilis reddenda est ratio differentiae. Et secundum illos consistit in hoc, quia propositio, in qua Deo attribuitur aliquod decretum liberum, ut velle creare mundum: non prius ratione habet determinatam veritatem, quam Deus intelligatur actu habere in sua aeternitate illud decretum: et ideo non obiicitur divinae scientiae, ut exhibendum, sed ut iam exhibitum, quod aliter contingit in voluntatibus creatis, et ideo est in his locus cognoscendi futura, vel absoluta, vel conditionata, prius quam in seipsis actu sint, non tamen in decreto libero voluntatis Dei.

XIII. Haec solutio, videtur minus sufficiens, quia nostrum argumentum non procedit de decreto, quod actualiter est, vel erit in Deo, sed de decreto creandi tot Angelos, vel homines, quod esset in Deo ex hypothesi, quod vellet alium mundum producere. Licet enim hoc decretum, non possit obiici divinae scientiae, ut exhibendum pro aliquo tempore futuro: potest tamen illi obiici, ut possibile, quo ad determinationem ad tales, vel tales creaturas. Si enim Deus voluisset creare alium mundum, sine dubio ab aeterno decrevisset, in quantitate determinata, tales, vel tales creaturas producere: et de hoc decreto, quod esset in Deo ab aeterno data illa hypothesi, nostrum procedit argumentum. Quo supposito, sic arguitur. Haec propositio, Deus crearet tot Angelos, si alium mundum produxisset, non habet determinatam veritatem, ante omne decretum divinae voluntatis, determinantis Angelos futuros, ex hypothesi, si vellet creare alium mundum, ergo similiter haec propositio, si Petrus ponatur in talibus circumstantiis, consentiet, non habet determinatam veritatem ante decretum divinae voluntatis decernentis consensum illum futurum ex hypothesi, si Petrus crearetur aut constitueretur in illis circumstantiis: ergo quantum ad hoc est omnino utrobique eadem ratio.

Confirmatur, nam, ut docet Arist. lib. 1. de interpret. c. 8. et patebit disp. 13. propositiones de futuro contingenti secundum se non habent determinatam veritatem, nec etiam sunt determinate falsae, alias tolleretur contingentia, quia contingens, in quantum contingens se habet omnino indifferenter ad utrumlibet: ergo ante decretum divinae voluntatis praedeterminantis voluntatem ad alteram partem contradictionis, non est scibile, quid in particulari faciet homo, vel quid esset facturus, si constitueretur in talibus circumstantiis, sed solum, quid posset facere: patet consequentia, quoniam nihil est scibile, nisi sit determinate verum, ergo si ante decretum divinae voluntatis non est determinate verum quod Petrus consentiet, si ponatur in talibus circumstantiis, id non erit scibile, etiam a Deo. ⁴²

Respondent, dictum illud Aristotelis esse falsum, et assignant rationem, quia causa non dicitur contingenter operari, vel esse operatura, quia nihil determinate operatura sit: sed quia ita est operatura, ut possit non operari. Et cum obiicitur, quia si eadem propositio est determinate vera, ergo necessario vera, ergo quod per illam futurum dicitur, necessario futurum est, et ita tolleretur contingentia rerum: Respondent, solum sequi, si propositiones de futuro contingenti semel supponuntur verae: necessario aliquando futurum esse, quod per eas significatur necessitate consequentiae, et ex suppositione, non simpliciter, quia absolute non fuit necessarium eas esse veras: tamen supposito, quod verae sint, fieri non potest, quin eo tempore verificentur, pro quo esse verae supponuntur. Unde non tollitur contingentia, quia necessitas ex suppositione consequente causam rei, nec libertati obstat, nec contingentiae.

Haec solutio videtur petere principium, contendimus enim, quod ante decretum divinae voluntatis praedeterminantis causas contingentes, ut contingenter operentur suas particulares actiones, nulla sit maior ratio, propter quam voluntas, si constituatur in talibus circumstantiis, sit operatura hoc in particulari, potius quam oppositum: cum adhuc in illis circumstantiis posita, indifferenter omnino se habeat ad utrumque quod in disput. 13. ex professo tractabitur: ostendemusque propositiones de futuro, ante liberum decretum voluntatis divinae, non habere determinatam veritatem, aut falsitatem. Nec sufficit respondere, ante decretum divinae voluntatis hanc propositionem, Petrus, si constituatur in talibus circumstantiis consentiet, esse determinate veram, quoniam hoc habet proprium creata voluntas, quod pro sua innata libertate, possit se in illis circumstantiis constituta ad alteram partem determinare, et determinet, quia ita sibi placet: quamvis posset, si vellet, non se determinare ad illam partem contradictionis, sed ad opposita. Haec inquam responsio non valet, quia licet voluntas sit causa proxima se movens, et determinans ad particularem operationem, non tamen potest esse prima radix simpliciter, nec prima causa suae determinationis: quoniam a causa contingenti, in quantum est contingens, non exit determinatus actus, nisi ab aliquo alio determinetur ad illum, ut ex commentatore 2. phys. tex. 48. probat S. Thom. ⁴³ Et ratio illius est, nam contingens in quantum contingens se habet omnino indifferenter ad utrumlibet: ergo necessario est assignanda alia prior causa, propter quam voluntas creata, si constituatur in his, vel illis, circumstantiis sit determinate volitura hoc obiectum sibi proportionatum potius quam oppositum: sed non potest assignari alia prior causa, nisi divina voluntas: ergo ante decretum illius non est scibile, quid in particulari operabitur causa secunda contingens, et libera ex hypothesi, quod constituatur in his, vel illis circumstantiis. ⁴⁴

XIV. Hoc argumentum conantur dissolvere assertores scientiae mediae, dicunt enim ex obiecto congrue proposito voluntati, atque attemperato complexioni, et inclinationi huius individui provenire, quod sit potius consensura voluntas obiecto sic proposito, quam dissensura. Verbi gratia: est quis inclinatus ad comedendum cibum taliter praeparatum, si alius proponat illi talem cibum conformem eius appetitui, et ipse esuriat, certum est, quod comedet illum, ut vitam conservet, quem tamen non comederet, si esset aliter praeparatus, et proponeretur illi tempore, quo nullam haberet inclinationem ad comedendum, praesertim cibum illum, sed potius ad nauseam provocaretur quocunque cibo sibi oblato.

XV. Facile tamen impugnari potest haec solutio, quia licet obiectum congruum, propositum voluntati ut conveniens eam determinet quantum ad specificationem, ita videlicet, quod si voluntas mediante illa propositione obiecti convenientis exeat in actum, talis actus erit prosecutio eiusdem obiecti, eo quod nihil propositum voluntati, ut bonum, et ut conveniens respuitur ab eadem voluntate; impossibile tamen est, quod aliquod bonum in particulari, quantumvis congrue propositum, et in debitis circumstantiis, eam determinet, quantum ad exercitium actus. Cuius ratio est, quam assignat S. Tho. 1. p. q. 105. ar. 4. in corp. Quoniam non potest sufficienter aliquid movere aliquod mobile, nisi virtus activa moventis excedat, vel saltem adaequet virtutem passivam mobilis; virtus autem passiva voluntatis se extendit ad bonum in universali: est enim eius obiectum bonum universale, sicut et intellectus obiectum est ens universale; quodlibet autem bonum creatum est quoddam particulare bonum; solus autem Deus est bonum universale: unde ipse solus implet voluntatem, et sufficienter eam movet, ut obiectum. ⁴⁵ Et ex hoc principio eadem 1. p. q. 106. ar. 2. concludit: Quod Angelus non sufficienter movet voluntatem alterius, neque ut obiectum, neque ut ostendens obiectum, sed inclinat eam, ut amabile quoddam, et ut manifestans aliqua bona creata ordinata in Dei bonitatem: et per hoc inclinare potest ad amorem creaturae, vel Dei, per modum suadentis. Et idem docet quaest. 111. ar. 2. Imo, et ipsum bonum universale, quod est Deus, quantumvis congrue propositum voluntati hominis dum est in via, non potest, ut obiectum eam efficaciter movere, quantum ad exercitium actus, sed solum in patria. Primo, quia in patria dum taxat, ubi clare intuentur Beati Essentiam Dei, proponitur ipse Deus voluntati, ut universaliter bonum secundum omnem considerationem, nec potest videntibus eum repraesentari sub aliqua ratione mali: unde voluntas non potest non diligere illum: in via autem potest voluntati repraesentari Deus, ut inferens malum poenae, vel ut prohibens aliquod bonum delectabile, ad quod inclinatur voluntas; et similiter potest illi repraesentari ut bonum, cessare ab actuali eius dilectione, et ideo voluntas potest non diligere illum. Hanc rationem tangit S. Thom. 1. 2. q. 10. art. 2. in corp. et 1. p. q. 106. ar. 2. in corp. Secundo, quoniam, quandiu homo est in via, potest de quocunque obiecto non cogitare, sive illud sit particulare bonum, sive universale, ac per consequens potest non velle illud. Haec ratio est etiam S. Tho. 1. 2. cit. Relinquitur ergo, quod prima radix, et causa determinans voluntatem ad exercitium actus, et ad prosecutionem cuiuscunque boni sibi propositi, sit solus Deus, atque decretum efficax illius, qui solus voluntatem, quam creavit, immutare potest, iuxta illud Prover. 21. Cor Regis in manu Domini, sicut divisiones aquarum, quocunque voluerit vertet illud. Non ergo est scibile ante decretum Dei, quid determinate esset facturum creata voluntas, si crearetur, vel constitueretur in talibus, vel talibus circumstantiis, sed solum quid posset facere. ⁴⁶

XVI. Tertio, principaliter probatur nostra conclusio: quia nulla apparet necessitas, vel utilitas constituendi in Deo ante decretum suae voluntatis praescientiam cooperationis, et boni usus liberi arbitrii futuri ex hypothesi: ergo non est constituenda ante idem decretum, sed post illud. Antecedens probatur: nam si esset talis necessitas, vel utilitas, maxime ad concordandam libertatem arbitrii, cum infallibilitate divinae providentiae, et praedestinationis, ac efficacia auxiliorum gratiae, sed ad hoc non est necessaria, cum absque illa optime inter se cohaereant: ut disp. 121. patebit: nec etiam est utilis, aut apta ad eandem concordiam: nam per illam non solvuntur difficultates, quas in concordia ipsa fugere intendunt, sed magis in eas incidunt: quoniam posita eiusmodi praescientia antecedenter ad decretum Dei praedestinantis bonum usum liberi arbitrii futurum absolute, vel ex hypothesi, videtur sequi eundem bonum usum arbitrii, tandem ultimate, reducendum esse ad aliquid naturale, videlicet ad constellationem caelestem, vel complexionem individualem, aut proprietatem huius liberi arbitrii, quae non est in potestate hominis, rationem cuius asseritur, vocationem in eisdem circumstantiis esse ita congruam, et attemperatam huic voluntati, ut si per illam praemoveatur, sit infallibiliter praestitura⁴⁷ consensum: Quod sic probo. Nam quod Petrus, verbi gratia, sit potius consensurus, quam dissensurus obiecto sibi proposito, si constituatur in talibus, vel talibus circumstantiis, non refunditur ad aliquod decretum divinae voluntatis praedeterminantis, ut homo consentiat, si in eisdem circumstantiis constituatur: quoniam obiectum scientiae mediae, et scientia ipsa antecedit omne decretum divinum, nec etiam reducitur in ipsum auxilium gratiae: nam illud auxilium, ut supponitur, non praemovet efficaciter voluntatem ad alteram partem, sed eam omnino indifferentem ad opposita relinquit, in causa autem omnino indifferenti, in quantum indifferens, id est non inclinata efficaciter ad alteram partem, non potest certo et infallibiliter cognosci determinatus effectus, ut supra dictum est: nec reducitur in ipsam liberam voluntatem, sub illo auxilio in talibus circumstantiis constitutam, propter eandem rationem: quoniam voluntas sub eodem auxilio, et in eisdem circumstantiis constituta, adhuc manet indeterminata, et omnino indifferens ad opposita: nec reducitur in obiectum propositum voluntati: quia, ut ex praemissis constat, nullum obiectum movet efficaciter voluntatem hominis viatoris, quantum ad exercitium actus; nec reducitur in alium priorem actum liberum voluntatis: nam supponamus, quod ille sit primus actus liber: nihil ergo restat ad quod possit ultimate reduci praedictus consensus arbitrii in talibus circumstantiis constituti, nisi in naturalem complexionem, aut proprietatem huius individui, vel in aliam causam naturalem, quod tamen nullatenus est concedendum: nam sequeretur, quod voluntas huius hominis in talibus circumstantiis constituti, esset per naturam, seu naturaliter determinata ad unum, quod est magnum inconveniens.

Si dicatur, ipsam voluntatem ex se habere hanc facultatem, quod possit se determinare, et determinet ad alteram partem quae sibi placuerit; contra hoc insurgit eadem difficultas: quia licet natura voluntatis consistat in facultate ad utrumlibet, non tamen habet, nec potest illi competere ex natura sua, quod se determinet ad consensum talis obiecti sibi propositi, potius quam ad dissensum: nam alias esset determinata per naturam ad unum, saltem in talibus circumstantiis constituta. Cum ergo omnes istae difficultates facile evitentur, si dicamus, praescientiam boni usus liberi arbitrii futuri, etiam ex hypothesi, quod in talibus circumstantiis constitueretur, non antecedere in signo rationis, sed subsequi liberum decretum voluntatis Divinae, a quo participat creatura omnem suam libertatem: relinquitur ante eiusmodi decretum non esse in Deo constituendam praescientiam eiusdem boni usus arbitrii futuri, etiam ex hypothesi.

Confirmatur: nam (ut quidam ex assertoribus scientiae mediae fatentur) si Deus ante determinationem suae voluntatis sciret, quot Angelos esset producturus ex hypothesi, quod vellet creare alium mundum, non esset liber in eorum productione: quia tunc illa productio esset determinata a natura, et secundum se. Videtur ergo, quod eadem ratione non erit liber, sed necessarius futurus consensus Petri, si ante omne decretum divinae, et humanae voluntatis, sciat Deus certo et infallibiliter, quod sit consensurus ex hypothesi, quod constituatur in talibus circumstantiis; praesertim cum non sit in facultate Petri tollere, vel ponere illam conditionem, et suppositionem; qua posita, dicunt esse infallibile, quod consentiet. Ipsi enim saepissime supponunt tanquam certum, hoc fundamentum, (quod tamen nos non admittimus) nempe, actum qui sequitur necessario, ex aliqua suppositione antecedente consensum creatae voluntatis, esse simpliciter necessarium, et non liberum, quotiescunque non est in facultate eiusdem voluntatis tollere, vel ponere illam suppositionem. Non ergo effugiunt per scientiam mediam, difficultatem concordiae liberi arbitrii, cum gratia, et praedestinatione divina, quam solvere intendunt: sed eam magis implicare videntur, et difficilem reddere: Huius argumenti efficacia magis apparebit ex his, quae disp. 13. dicentur.

Quarto probatur nostra conclusio, deducendo ad aliud inconveniens. Nam hac praescientia media posita, videtur enervari efficacia gratiae; et dari ex parte nostra ratio praedestinationis, vel saltem conditio, sine qua non: ergo non est admittenda: Antecedens, quoad primam partem, disp. 73. 90. et 91. patebit. Quoad secundam vero probatur. Nam praescientia conditionata, seu media non pertinet intrinsece ad praedestinationem; sed ad illam praesupponitur, ut fatentur Auctores oppositae sententiae: ergo obiectum eiusdem scientiae non pertinet intrinsece ad ipsam praedestinationem, nec est pars, vel effectus illius: ergo ante decretum praedestinandi Petrum ad gratiam, et gloriam, praesupponitur, necessario ex parte eiusdem Petri, quod ex innata eius libertate, sit consensurus Deo vocanti ex hypothesi, quod constituatur in talibus circumstantiis, et cum talibus auxiliis, non applicantibus efficaciter eius voluntatem ad consensum: Hoc enim est obiectum scientiae mediae: ergo prius est in signo rationis, quod Petrus constitutus in eisdem circumstantiis, et cum eisdem auxiliis sit, pro sua innata libertate, consensurus, quam quod intelligatur praedestinatus: ac per consequens praedestinatio Petri penderet ex futura eius cooperatione a Deo praecognita per scientiam mediam, tanquam a conditione, sine qua non esset in Deo praedestinatio Petri, seu decretum efficax praedestinandi Petrum. Poterit ergo ex parte nostra assignari ratio, vel conditio necessario praerequisita, quae ratio ordinis mediorum in finem supernaturalem, quibus Deus huic, vel illi opitulari statuit, sortiatur rationem praedestinationis, vel retineat solummodo rationem communis providentiae supernaturalis. Etenim si Petrus pro sua innata libertate, re ipsa consensurus sit, cum talibus auxiliis pervenientis gratiae, et perseveraturus usque in finem, manebit praedestinatus, si autem cum eisdem auxiliis non sit consensurus, non manebit praedestinatus, sed reprobus.

Confirmatur. Nam eo ipso, quod ante omne decretum voluntatis divinae supponitur Petrum ex sua innata libertate esse consensurum Deo vocanti ex hypothesi, quod in tali ordine rerum constituatur; data illa hypothesi, et secluso quocunque alio, esset de facto cooperatio Petri, et consequenter talis cooperatio, eximeretur a praedestinatione, et causalitate divina; ac subinde, aliquid maxime conducens ad vitam aeternam consequendam (cuiusmodi est praedicta cooperatio arbitrii) tribueretur naturae, pro innata eius libertate, et non esset effectus praedestinationis, sed potius conditio, sine qua non eiusdem praedestinationis.

Vim eiusmodi argumenti duplici solutione conantur evertere auctores oppositae sententiae. Prima est; deducens ad inconveniens: Nam idem (inquiunt) argumentum posset fieri contra nos, qui admittimus hanc praescientiam futuri conditionati in auxilio praedeterminante: nam Deus priusquam hominem talem praedestinet per talia auxilia, praescit eundem hominem meriturum esse gloriam, si illi dentur talia auxilia praedeterminantia; et nihilominus inde non fit Deum praedestinare hominem propter talia merita, sed potius praedestinare illum per talia merita; ergo neque in sententia opposita, id sequitur: quia ad vim illationis parum refert, quod illa praescientia sit in causa, vel in ipsa veritate eventus futuri. Sed haec solutio supponit in primis unum, quod nos non admittimus; scilicet, esse in Deo praedictam scientiam mediam, in auxilio praedeterminante. Etenim praescientia huius futuri conditionati, si Deus auxilio praedeterminante moveret Petrum ad conversionem, converteretur; (quam nos in Deo esse asserimus,) est mere naturalis, et fundatur in omnipotentia voluntatis divinae cui (ut Scriptura docet) nullus potest resistere.⁴⁸ Praescientia autem media, quam impugnamus, non est mere naturalis, sed partim naturalis, partim libera; innititurque in libera hominis cooperatione, quae ante omne decretum divinae voluntatis, asseritur futura ex hypothesi, quod in talibus circumstantiis constituatur. Unde in nostra sententia cooperatio arbitrii, quae a Deo praescitur futura ex hypothesi, quod ipse velit efficaciter Petrum convertere, seu auxilio praedeterminante praemovere, posita in esse tali hypothesi, tandem reducitur in Divinam praedestinationem; tanquam in causam per se efficientem. Unde non potest esse causa, vel ratio praedestinationis, aut conditio sine qua non. Caeterum, iuxta sententiam quam impugnamus, libera cooperatio arbitrii, quae asseritur futura ex hypothesi, quod constituatur in talibus circumstantiis, non esset effectus praedestinationis, nec reduceretur in Deum, tanquam in priore causam efficientem, arbitrium nostrum cooperari, sed fundatur in arbitrii libertate innata. Unde cum huiusmodi cooperatio sit conditio, sine qua ratio ordinis mediorum in finem supernaturalem praeexistens in mente divina non haberet rationem praedestinationis, sed retineret rationem communis providentiae supernaturalis comparatione talis hominis; relinquitur, quod, si ponatur scientia media, detur ex parte nostra, causa, ratio, vel conditio, sine qua non, praedestinationis. De quo disp: 36. 37. et 38. erit agendum ex professo.

Secunda solutio est: Praedictam scientiam cooperationis liberi arbitrii futurae ex hypothesi, quae praevia ponitur ad praedestinationem, non esse conditionem necessariam ex parte hominis, sed ex parte Dei; idest, non est necessaria, quia applicet, vel proponat Divinae voluntati rationem aliquam ex parte hominis, quae moveat illum per modum meriti ipsius hominis ad praedestinandum illum; quia in re, quae nec est, neque cognoscitur, ut aliquando futura, non potest talis ratio motiva fundari, sed solum est necessaria, ut obiectum illud proponatur Deo tanquam praediffinibile, ut infallibiliter futurum, et ut possit habere rationem medii efficacis in mente Dei, ut sub illa ratione eligatur, vel etiam, ut finis proximus intendatur. Unde non sequitur, quod sit in illo obiecto alia ratio movens praeter finalem, quae non repugnat praedestinationi: praedestinat enim Deus hominem, non quia habet, vel quia habiturus est merita, sed ut illa habeat, et sanctus sit, iuxta illud; praedestinavit nos, ut essemus Sancti.

Sed nec ista solutio vim evacuat argumenti. Nam licet praescientia cooperationis arbitrii, se teneat ex parte Dei, tamen ipsa cooperatio arbitrii, quae asseritur futura ex hypothesi, tenet se ex parte hominis. Unde si ex parte illius assignatur ratio, vel conditio sine qua, ratio ordinis mediorum in finem, non haberet rationem praedestinationis, sed retineret dumtaxat rationem communis providentiae supernaturalis, vere datur ratio praedestinationis ex parte hominis. Nec satis est dicere, quod illa cooperatio futura ex hypothesi non applicat, vel proponit divinae voluntati rationem aliquam ex parte hominis, quae moveat Deum per modum meriti ad praedestinandum illum; Contendimus enim, non solum hanc rationem praedestinationis ex parte hominis excludendam esse, sed etiam illam, quae revera est conditio, sine qua ratio ordinis mediorum in finem supernaturalem praeexistens in mente divina non haberet rationem praedestinationis, sed retineret rationem communis providentiae, alias enim (ut disp. 37. manifestum fiet,) praedestinatio formaliter loquendo in ratione praedestinationis, penderet ex libera cooperatione arbitrii.

Nec obstat, quod res quae non est, nec cognoscitur aliquando futura, non potest esse causa, vel conditio sine qua non praedestinationis: nam eo ipso quod asseritur ante omne decretum divinae voluntatis esse certum Petrum ex innata libertate esse consensurum vocationi divinae, et perseveraturum usque in finem, ex hypothesi quod⁴⁹ constituatur in talibus circumstantiis, posita in esse tali hypothesi, sicut posita est in omnibus praedestinatis, qui sunt vel fuerunt, et ponentur in iis qui nascentur: iam de facto cooperatio arbitrii perseverantis usque in finem esset conditio sine qua non praedestinationis, et consequenter non haberet rationem causae finalis eiusdem praedestinationis: nam huiusmodi causa est effectus praedestinationis.

XVII. Quinto probatur; nam obiectum scientiae mediae non est scibile, ergo respectu illius non potest esse vera scientia. Antecedens probatur, quia non est aliquid scibile, nisi aliqua necessitate sit necessarium, sed ante omne decretum divinae voluntatis, non est aliqua necessitate necessarium, etiam necessitate consequentiae, quod Petrus positus in talibus circumstantiis, et cum talibus auxiliis non applicantibus efficaciter eius voluntatem ad conversionem, infallibiliter convertatur; ergo non est scibile etiam a Deo, quod convertetur. Minor probatur: nam impossibile est, quod aliquis effectus sequatur necessario necessitate consequentiae, seu necessitate infallibilitatis ex causa defectibili et impedibili per concursum aliarum causarum, nisi talis causa determinetur ad talem effectum ab alia causa superiori, quae deficere non possit, nec impediri per alias causas: sed Deus non determinat causas defectibiles ad particulares effectus, nisi per decretum suae voluntatis; ergo ante huiusmodi decretum non est necessarium necessitate consequentiae, sive necessitate infallibilitatis, quod voluntas creata, quae ex natura sua defectibilis est, et impedibilis, consentiet obiecto sibi proposito, si constituatur in talibus circumstantiis.⁵⁰

Confirmatur haec ratio auctoritate S. Thomae 1. p. q. 14. ar. 13. in corp. ubi sic ait: Contingens ut est in sua causa, consideratur ut futurum, et ut contingens nondum determinatum ad unum; quia causa contingens se debet habere ad opposita: et sic contingens non subditur per certitudinem alicui cognitioni. unde quicunque cognoscit effectum contingentem in causa sua tantum, non habet de eo, nisi coniecturalem cognitionem.⁵¹ et idem docet q. 57. art. 3. et q. 88. ar. 3. in corp. et ar. 4. in corp. et q. 16. de malo ar. 7.

XVIII. Sexto probatur: Impossibile est, quod aliquis effectus sit, vel intelligatur futurus in aliquo casu, nisi dependenter a sua causa efficiente; sed decretum divinae voluntatis est prima, et universalissima causa efficiens, a qua magis dependent effectus, quam a sua causa proxima, ut dicitur in lib. de causis, propositione prima; ergo ante decretum divinae voluntatis nihil erit, aut esset futurum posita quacunque conditione, ac per consequens ante idem decretum non est scibile; quod si voluntas Petri constituatur in talibus circumstantiis consentiet obiecto sibi proposito.⁵²

Confirmatur primo, ita se habet decretum Dei absolutum in ordine ad futurum absolute, sicut decretum conditionatum in ordine ad futurum conditionatum, sed implicat, quod aliquid sit futurum absolute, nisi praecedat decretum Dei absolutum decernentis, quod illud fiat, ut in Enchiridione ad Laurentium cap. 95. dicit August. ergo implicat etiam, quod sit aliquid futurum conditionatum, nisi praecedat decretum Dei, statuentis ut futurum illud fiat, si adimpleatur conditio: ergo ante huiusmodi decretum non est scibile, Petrum esse consensurum ex hypothesi, quod constituatur in talibus, vel talibus circumstantiis.

Confirmatur secunda: futurum conditionatum adimpleta conditione transit in futurum absolute; ergo si ante decretum suae voluntatis cognoscit Deus certo et infallibiliter, quod si Petrus constituatur in talibus circumstantiis, consentiet tali obiecto sibi proposito; adimpleta illa conditione, antequam Deus aliquid decernat de actu futuro, cognoscet illum actum ut futurum absolute: et ita in tali casu, aliquid esset futurum absolute independenter a decreto divinae voluntatis; quod repugnat perfectioni causalitatis divinae.

Respondent ad hoc, quod tam futurum conditionatum, quam absolutum, ut ponantur in esse, dependent intrinsece, ut a causa efficiente a decreto divinae voluntatis, per quod principaliter res ponitur in esse. Dicunt tamen, quod quando causa secunda est libera, Deus non habet absolutum decretum producendi cum illa effectum liberum: nisi praesupposita praescientia, quod si ponatur in talibus circumstantiis, ipsa pro sua innata libertate adhibitura sit suum liberum influxum, sine quo produci non potest actus liber. Unde eo ipso, quod Deus per decretum suae voluntatis adimplet conditionem, et statuit voluntatem creatam in talibus circumstantiis, in quibus praescit illam esse adhibituram suum influxum in consensum liberum: consequenter vult simul concurrere cum illa, ut causa universalis, ex cuius influxu principaliter dependent effectus secundae causae liberae, sicut et cuiuscunque alterius causae. Deus ergo (iuxta istos auctores) antequam statuat creare hominem in talibus circumstantiis, et antequam aliquid decernat in particulari circa actus liberos illius, praecognoscit certo, et infallibiliter, quod si voluntas illius hominis constituatur in talibus circumstantiis, ipsa se determinabit suo libero influxu ad consensum circa tale obiectum sibi propositum. Deinde, ipse Deus suo decreto libero et efficaci, constituit talem hominem in illis circumstantiis cum propositione illius obiecti, et consequenter vult simul influere cum voluntate se determinante, et producit cum illa effectum liberum. Unde ille effectus dependet principaliter ex decreto divinae voluntatis, nec procedit solum a causa secunda. Quod si voluntas creata esset dissensura in illis circumstantiis, sicut poterat, Deus etiam eo ipso quod vult constituere eam in illis circumstantiis, decernit simul cum illa producere dissensum: et idem dicunt de aliis futuris conditionatis, quae de facto non ponentur in esse, ponerentur autem (ut aiunt) si adimpleta esset conditio.⁵³

XIX. Multa tamen incommoda, et inconvenientia, (de quibus ex professo infra erit agendum) secum affert haec solutio: arguitur enim contra illam. Primo: nam dato quod salvaret, ipsam operationem causae secundae pendere effective ex decreto divinae voluntatis, de quo alibi dicetur, non tamen salvat, quod ipse influxus voluntatis creatae, quo influit in actum liberum, dependeat effective ex eodem decreto. Quod sic ostenditur, Nam omnis causa efficiens debet praecedere suum effectum; sed decretum divinae voluntatis non praecedit liberum influxum voluntatis creatae futurum adimpleta conditione: nam (iuxta auctores oppositae sententiae) Deus non statuit, quod voluntas influat et cooperetur, prius quam praevideret ipsam ex sua innata libertate esse cooperaturam ex hypothesi quod in talibus circumstantiis constitueretur: ergo ille influxus formaliter loquendo, inquantum influxus voluntatis creatae non dependet effective a Deo, sed a sola voluntate creata, et ita respectu illius, voluntas creata esset prima causa simpliciter, quod tamen est impossibile, ut probat S. Thom. in 2. sent. d. 37. q. 2. ar. 2. in corp. et nos disput. 25. idipsum ostendemus.⁵⁴

Secundo: nam sequeretur, istam causalem esse concedendam, quia voluntas creata vult influere in istum actum in singulari, Deus influit in eundem actum in particulari,⁵⁵ et ita voluntas, et operatio humana esset prior, voluntasque et operatio divina posterior, et pedissequa eiusdem voluntatis creatae, ac per consequens creatura operaretur, et Deus cooperaretur illi. Item sequeretur influxum Dei determinari ad talem actum ab influxu voluntatis creatae, et voluntatem divinam, atque adiutorium ipsius subiungi voluntati humanae, quae omnia causalitati primae causae, et efficaciae auxiliorum divinae gratiae multum videntur derogare, ut Disp. 18. 23. 86. 97. et duabus sequentibus manifestum fiet.

Denique, contra istam doctrinam urget argumentum supra factum, quod et necessarium, et utile est saepius repetere, ne leve existimetur (ut dicit Prosper) quod non frequenter arguitur:⁵⁶ quoniam a causa indifferenti inquantum indifferens non exit determinatus actus; sed ante decretum divinae voluntatis creata voluntas in quibusvis circumstantiis posita, est omnino indifferens ad opposita: ergo ante idem decretum non potest esse certum certitudine infallibili, quod determinate producet consensum, potius quam dissensum, aut e contra.

XX. De conditionatis disparatis, quorum consequens nullam habet connexionem cum antecedente etiam ex decreto divinae voluntatis, sed per accidens omnino coniungitur eidem antecedenti; non oportet in praesenti disputare, quoniam de his specialiter agendum erit Disp. 13. Hoc unum pro certo est constituendum, quod si considerentur in ratione conditionalium propositionum, nullam habent veritatem: nam ut conditionalis vera sit, necessario requiritur, ut ex antecedenti si ponatur in esse, consequens sequatur; quando autem consequens est omnino disparatum ad antecedens, ut in hac propositione, si Petrus disputabit cras in Hispania, Romae erit magna pluvia; antecedens nullo modo infert consequens: unde, quamvis utrumque simul ponantur in esse, non erit vera conditionalis, licet tam antecedens, quam consequens in ratione simplicium propositionum vera sint.⁵⁷

Tertia conclusio. Inter scientiam Dei mere naturalem, et mere liberam, nulla alia scientia media constituenda est. haec conclusio manet ex praecedentibus sufficienter probata, et patebit amplius ex iis quae disp. 37. dicenda sunt.

Ad primum argumentum respondetur: Illa conditionata, de quibus est sermo in locis inductis Scripturae, non cognosci a Deo, nec esse cognoscibilia, ut futura, antecedenter ad decretum conditionatum divinae voluntatis; sed ut subsequuntur illud, unde non est de illis scientia media, haec enim antecedit omne decretum eiusdem divinae voluntatis, ut dictum est.

XXI. Specialiter autem ad primum locum adductum ex lib. 1. Reg. c. 23. respondetur, Dominum illis verbis significare voluisse David certum periculum, quod illi imminebat ex parte causae proximae, si remansisset in Ceila, et illic venisset Saul; sciebat enim Dominus, Ceilitas habere animum firmatum tradendi David, unde illud verbum, tradent te, sic est intelligendum, id est, voluntatem habent tradendi te, sic explicat Glos. interlin. quae maximam habet auctoritatem, cuius auctor fuit Anselm. Laudunensis vir doctissimus.⁵⁸ Similiter illud verbum, Descendet Saul, intelligendum est conditionaliter, id est, si manseris in Civitate illa, descendet Saul. Haec explicatio colligitur ex ipso contextu, in quo habetur, quod non venit Saul in illam Civitatem: quia David inde recesserat. Concedimus ergo illam conditionalem esse veram, et consequenter Deo cognitam, si expectaveris, veniet Saul, si Saul venerit, tradent te, quamvis nec antecedens, nec consequens fuerit positum in esse; conditionalis enim nihil ponit in esse, sed ad veritatem illius solum requiritur, quod sit bona consequentia, ita ut, si ponatur in esse antecedens, ponendum sit infallibiliter et consequens: sicut ista conditionalis est vera; Si lapis est homo, lapis est animal rationale, quamvis tam antecedens, quam consequens sit impossibile. Non tamen cognovit Deus per scientiam mediam veritatem illius conditionati, si Saul venerit, tradent te: quia non cognovit illam antecedenter ad omne decretum suae voluntatis, sed in decreto, quo statuit permittere, ut David traderetur, et concurrere ad ipsam traditionem inquantum erat actio, nisi per fugam David, traditio fuisset impedita. Quia vero absoluta et efficaci voluntate statuerat Deus, ut David non traderetur, admonitus est, ut fugeret: Unde per scientiam liberam cognovit Deus illa futura conditionata.⁵⁹ Et cum arguitur, nam scientia libera solum est de existentibus in aliqua differentia temporis, respondetur, negando assumptum: nam ad scientiam liberam sufficit, ut sit de existentibus in aliqua differentia temporis, vel de his, quae ex decreto Dei speciali existerent, si talis vel talis conditio fuisset apposita. Sicut enim futura absolute, sunt obiectum scientiae liberae, quia supponunt decretum absolutum divinae voluntatis, tam ex parte volitionis, quam ex parte obiecti voliti: ita etiam futura conditionata, de quibus est sermo in loco inducto, pertinent ad scientiam liberam, quia supponunt decretum conditionatum ex parte obiecti voliti, quo videlicet Deus statuit ponere in esse consequens, si poneretur antecedens: unde ex vi decreti superius explicati, consequentia illa erat infallibilis, si expectaveris veniet Saul: si Saul venerit, tradent te Ceilitae.⁶⁰

XXII. Sed contra est argumentum. Sequitur quod istud futurum conditionatum cognoscatur a Deo per scientiam liberam, videlicet, si Deus voluisset creare alium mundum, creasset illum: consequens est falsum; ergo: Sequela probatur, nam hoc futurum etiam supponit decretum conditionatum in antecedenti, quod explicatur per illa verba, si Deus voluisset.

Respondetur, hoc conditionatum cognosci a Deo per scientiam naturalem, et non per scientiam liberam, quia infallibilitas illius illationis non fundatur in aliquo libero decreto existente in Deo, sed in omnipotentia divinae voluntatis, quae naturaliter competit Deo. Ex hoc enim quod est omnipotens, cuius voluntati nullus potest resistere, sequitur evidenter, quod, quidquid voluisset facere, fecisset. Connexio autem consequentis cum antecedente illorum conditionatorum, de quibus in loco inducto ex primo lib. Reg. fit sermo, non fundatur immediate in aliquo, quod naturaliter competit Deo, sed in decreto eius libero superius explicato, unde non est simile.

XXIII. Ad secundum testimonium ex auctoritate Matth. 11. fatemur Christum Dominum certa scientia, et infallibili cognovisse illud futurum conditionatum, si in Tyro et Sydone fieret signa et prodigia, quae facta sunt in Corozain, et Bethsaida, conversi fuissent: non quidem ex solis illis miraculis, signisque externis, nam, ut fatentur etiam auctores oppositae sententiae, ad haeresim Pelagianam pertinet, dicere, quod ad conversionem non requiratur internum auxilium divinae gratiae, sed sufficere externa signa et prodigia, quibus praedicatio evangelica confirmetur; omnia enim haec ad legem pertinent, atque doctrinam. Conversi ergo fuissent ex auxilio efficaci divinae gratiae praevenientis, quod Deus statuit illis misericorditer dare, si mira illa signa, et prodigia apud eos facta fuissent. Unde veritas illius futuri conditionati non antecedit decretum illud divinae voluntatis, sed subsequitur potius: ac per consequens non cognoscitur a Deo per scientiam mediam, sed per liberam, ut supra dictum est.⁶¹ Solutio haec habet magnum fundamentum in Sancto Augustino lib. de Dono persev. cap. 10. ubi quaerens, cur non fecerit Christus signa illa in Tyro et Sydone, cum illi, si fierent, essent credituri, respondet: hoc reducendum esse ad divinam voluntatem, et in iudicia Dei inscrutabilia, et in cap. 14. seq. idipsum confirmat, dicens: Non erant ergo sic excaecati oculi, nec sic induratum cor Tyriorum et Sydoniorum, quoniam credidissent, si qualia viderunt isti signa, vidissent. Sed nec illis profuit, quod poterant credere, quia praedestinati non erant ab eo, cuius inscrutabilia sunt iudicia, et investigabiles viae; nec istis obfuisset, quod non poterant credere, si praedestinati essent, ut eos Deus caecos illuminaret, et induratis cor lapideum vellet auferre. Et post haec subdit: Audiunt enim haec et faciunt, quibus datum est, non autem faciunt, sive audiant, sive non audiant, quibus non datum est. Quia vobis (inquit) datum est nosse mysterium regni Caelorum, illis autem non est datum. Quorum alterum ad misericordiam, alterum ad iudicium pertinet illius, cui dicit anima nostra: Misericordiam et iudicium cantabo tibi Domine.⁶²⁶³ Quibus verbis clarissime docet Aug. ex divina voluntate, et misericordia donante bonum velle, procedere, quod isti dum audiunt et vident signa, credant: si ergo Tyrii et Sydonii visis illis signis et prodigiis credidissent, ex gratia Dei et voluntate illius, donante ipsum credere, credidissent, ac per consequens illud futurum conditionatum sequitur ad decretum divinae voluntatis.

XXIIII. Sed dices, quare igitur increpantur Iudaei, siquidem et ipsi credidissent, si Deus dedisset illis auxilium efficax, et convertere eos voluisset.

Respondetur iure eos increpari, quia maiora impedimenta praestiterunt gratiae, et magis indigni extiterunt, utpote propria malitia obdurati: quae quidem obduratio non fuit in Tyriis et Sydoniis. Licet enim propriis viribus Tyrii et Iudaei non potuerint consequi auxilium gratiae, neque ad illud recipiendum se ipsos praeparare, potuerunt tamen se impedire magis vel minus, ne sibi donaretur a Deo, iuxta illud Oseae 13. Perditio tua Israel, tantummodo in me auxilium tuum.⁶⁴⁶⁵ id quod fuse prosequitur S. Tho. 3. contra Gentes cap. 149. et 160.

Ad tertium testimonium ex Matth. 24. respondetur primo, illud esse dictum secundum pericula huius vitae, non secundum praescientiam, ut August. dicit explicans auctoritatem Sap. 4. sicut statim patebit.

Secundo respondetur, quod in decreto, quo Deus statuit conferre electis auxilium efficax ad superandas tantum tales, vel tales tentationes, quibus, decrevit permittere, ut tententur, et non ad alias quae occurrere potuerunt et non occurrerunt: cognovit Deus certo et infallibiliter, quod si alias tentationes graviores habuissent, succubuissent illis. Et quoniam Dei misericordia erant praedestinatione a massa perditionis discreti, ideo impedivit ne illis tentationibus tangerentur: unde non per scientiam mediam, sed per liberam id Deus cognovit.

Et per haec respondetur ad aliud testimon. ex Sap. 4. cap. videatur S. Aug. lib. de praedest. SS. cap. 14. ubi ait: Haec est tota causa, cur dictum est, a quocunque sit dictum, Raptus est ne malitia mutaret intellectum eius: dictum est enim secundum pericula vitae huius, non secundum praescientiam Dei, qui hoc praescivit, quod futurum erat, non quod futurum non erat, id est, quod ei mortem immaturam fuerat largiturus, ut tentationum subtraheretur incerto, non quod peccaturus esset, qui mansurus in tentatione non esset.⁶⁶ Quibus verbis significat, Deum non cognovisse ut futurum, peccatum illius, qui raptus est, quia revera in decreto, vel permissione divina non habebat rationem futuri: quod etiam confirmat in verbis superius adductis ex lib. de anima et eius origine cap. 12. Secundo respondetur, quod in decreto, quo Deus statuit conferre illi donum perseverantiae usque ad tale instans determinatum, cognovit, quod, si diutius vixisset, relictus suae naturae impulsu tentationum vinceretur et peccaret.

XXV. Ad quintum testimonium ex cap. 1. Esai. respondetur similiter, per scientiam naturalem cognovisse Deum, quod nisi per Apostolos et alios praedicatores Evangelii, aut immediate per se ipsum nota faceret mysteria Fidei, iis qui salvi facti sunt ex Israelitis, totaliter periissent: sicut per scientiam naturalem nos etiam cognoscimus, quod nisi Deus conservaret mundum, statim redigeretur in nihilum, quia nisi ipso conservante, nequit subsistere. Et ratio huius est, quia nullus potest credere mysteria Fidei, nisi proponantur ab alio, iuxta illud: Quomodo credent ei, quem non audierunt, quomodo audient sine praedicante?⁶⁷ Per semen igitur in loco inducto Isaiae, intelligitur Christus Dominus, de quo ad Galat. 3. scriptum est; In semine tuo, quod est Christus: intelliguntur etiam Apostoli, iuxta illud Esaiae 61. Isti sunt semen cui benedixit Dominus.⁶⁸ Secundo potest dici, quod sicut in decreto, quo statuit convertere Paulum per orationes Stephani, et non aliter, cognovit Deus scientia libera hanc veritatem si Stephanus non orasset, Ecclesia Paulum Apostolum non habuisset: ita etiam in decreto, quo statuit per praedicationem Christi et Apostolorum salvos facere credentes, cognovit, quod nisi semen illud parvum fuisset relictum populo Iudaeorum (idest Apostoli) quasi Sodoma et Gomorrha esset idem populus destructus: negativum enim cognoscitur a Deo per positivum, ut docet S. Thom. 1. p. q. 14. ar. 10. Unde non cognovit Deus illud conditionatum per scientiam mediam, sed per scientiam mere liberam.

XXVI. Ad sextum testimonium ex Lucae 16. cap. respondetur eodem modo, quod in decreto, quo Deus statuit voluntate absoluta non conferre auxilium efficax fratribus Epulonis, ut converterentur: cognovit, illos non esse credituros, etiam si aliquis ex mortuis resurrexisset.⁶⁹ Ad aliud testimonium ex cap. 3. Ezechielis, respondetur, illum modum loquendi esse phrasim Scripturae sacrae, qua solent etiam homines communiter uti, cum exprobrantes alicuius amici duritiam dicunt: si hoc petiissem tot precibus a lapide, vel ab inimico, id fecisset. Multoties enim Scriptura se accommodat communi modo loquendi hominum.

Ad septimum testimonium ex 4. lib. Reg. cap. 13. respondetur, Deum decrevisse totaliter destruere Syriam; posita illa conditione, quod videlicet Rex quinquies, aut sexies, sive septies percussisset terram absque interruptione, ut docet Glos. super eundem locum. Unde illa conditionalis cognoscebatur a Deo in praedicto decreto suae voluntatis, unde non per scientiam mediam, sed per liberam cognovit illam.

Ad secundum argumentum ex auctoritate SS. Patrum, qui ante errorem Pelagii scripserunt, respondetur, illos parum de divina gratia docuisse, et ea potissimum statuere conatos fuisse, quae ad convincendum errorem Manichaeorum, negantium liberum arbitrium, videbantur esse necessaria. Unde S. Aug. lib. de praedest. SS. cap. 14. ait: Quid igitur opus est, ut eorum scrutemur opuscula, qui prius quam ista haeresis oriretur, non habuerunt necessitatem in hac difficili ad solvendum quaestione, versari? Quod proculdubio facerent, si respondere talibus cogerentur. Unde factum est, ut de gratia Dei quid sentirent breviter quibusdam scriptorum suorum locis, et transeunter attingerent: immorarentur vero in eis, quae adversus alios Ecclesiae inimicos disputabant.⁷⁰ Nunquam tamen docuerunt scientiam illam mediam, quam impugnamus. Et ad verba adducta ex S. Chrisost. respondetur, verissimum esse, Deum cognovisse certo et infallibiliter Matthaeum consensurum, et similiter Paulum, si vocarentur eo tempore, quo vocati sunt: id tamen cognovit, quia ab aeterno statuit, et decrevit in sua praedestinatione, eos convertere tali tempore, et non antea: unde per scientiam liberam, non autem per scientiam mediam, huiusmodi futura conditionata, et alia consimilia praescivit.

XXVII. Eandem solutionem adhibemus verbis inductis ex S. Aug. lib. de 6. quaestionibus Paganorum, q. 2. quam etiam ipse S. Doctor expresse tradit lib. de praedest. Sanct. cap. 9. ubi explicat ex professo id, quod in praedicto lib. praedixerat, se illis opponens, eo quod illam scientiam antecedentem decretum divinae voluntatis, ei imponebant. Ait enim: Certius ne me sine praeiudicio latentis consilii Dei, aliarumque causarum, hoc de praescientia Christi dicere voluisse, quod convincenda Paganorum infidelitati, qui hanc obiecerant quaestionem, sufficere videretur? Quid enim est verius, quam praescisse Christum, qui et quando, et quibus locis in eum fuerant credituri? Sed utrum praedicato sibi Christo, a seipsis habituri essent fidem, an Deo donante sumpturi: idest, utrum tantummodo eos praescierit, an etiam praedestinaverit Deus; quaerere, ac disserere tunc necessarium non putavi. Proinde, quod dixi, tunc voluisse hominibus apparere Christum, et apud eos praedicari doctrinam suam, quando sciebat, et ubi sciebat esse, qui in eum fuerant credituri: posset etiam sic dici, tunc voluisse hominibus apparere Christum, et apud eos praedicari doctrinam suam, quando sciebat, et ubi sciebat esse, qui electi fuerant in ipso ante mundi constitutionem. Sed, quoniam si ita diceretur, lectorem faceret intentum ad ea requirenda, quae nunc ex admonitione Pelagiani erroris necesse est copiosius et laboriosius disputare: visum mihi est (quod tunc satis erat) breviter esse dicendum, excepta (ut dixi) altitudine sapientiae, et scientiae Dei, et sine praeiudicio aliarum causarum, de quibus non tunc, sed alias opportunius disputandum putavi.⁷¹ Hanc solutionem prosequitur S. Tho. 3. p. q. 1. ar. 5. ad 2.

XXVIII. Ad alium locum Augustini ex q. 2. ad Simplician. respondetur, quod cum ait: Deum sc. eum vocare, quomodo scit congruere illi, ut vocantem non respuat, nihil aliud significare voluit, quam gratiae suae vim, et energiam Deum non ignorare, qua occulte quosdam ita vocat, ut vocando convertat, obsequentesque faciat: et ideo ita vocatos videat sequuturos; quia vocando facturus sit, ut sequantur, ita scit dona sua, et beneficia sua, quibus nos dignatus est liberare, ut ipse Aug. fatetur lib. de praedest. SS. c. 9. cit. quod etiam repetit c. 10. seq. cum ait: Praedestinatione quippe Deus ea praescivit, quae fuerat ipse facturus, unde dictum est, fecit quae futura sunt. Et cap. 22. Electi sunt itaque ante mundi constitutionem ea praedestinatione, in qua Deus sua futura facta praescivit. Et c. 19. Cum ergo nos praedestinavit, opus suum praescivit, qui nos sanctos, et immaculatos facit. Et lib. de Dono persev. cap. 14. An quisquam dicere audebit, Deum non praescisse, quibus esset daturus, ut crederent, aut quos daturus esset filio suo, ut ex eis non perderet quenquam? Quae utique si praescivit, profecto beneficia sua, quibus nos dignatur liberare, praescivit.⁷² Et idem repetit eodem lib. c. 17. 18. 21. et 24.

Ad auctoritatem ex lib. de corrept. et gratia, c. 12. respondetur, quod ut Disp. 11. patebit, in decreto, quo Deus statuit permittere peccatum primi parentis in paradiso constituti, et concurrere ad actionem positivam illius inquantum actio, cognovit Deus, quod esset peccaturus, si constitueretur in paradiso; unde per scientiam liberam, et non per mediam scientiam id cognovit. Similiter etiam respondetur ad alium locum ex lib. de nat. et gratia, c. 26. quod Deus voluit per lapsum praedestinati, quem permittit, ipsum reddere cautiorem: et ideo per scientiam liberam scit hoc futurum conditionatum, si peccaverit, magis cautus deinceps efficietur.⁷³

Et per haec patet ad ea, quae obiiciuntur ex S. Ambrosio, S. Gregorio, S. Thom. et aliis Sanctis, et Doctoribus Scholasticis. Nam praesertim S. Thomas saepissime impugnat scientiam illam mediam, quamvis sub alio nomine, ut patet ex locis supra inductis.

XXIX. Ad tertium argumentum respondetur, scientiam mediam, non solum utilem non esse ad perfectionem divinae providentiae, sed etiam in seipsa impossibilem esse, ut supra ostensum est:⁷⁴ et ad impugnationem respondetur, quod providentia et voluntas hominis non est efficax ad permovendum voluntatem alterius, et ad efficiendum quicquid voluerit: dicitur enim Sap. 9. Cogitationes mortalium timidae, et incertae providentiae nostrae. Unde, ut prudenter alteri persuadeat, quod intendit, oportet, ut observet circumstantias, et expectet tempus, in quo alter est magis dispositus. haec autem ratio non procedit de voluntate divina, quae est efficacissima, et omnia quaecunque voluit fecit in caelo et in terra. unde S. Prosper. lib. de ingratis c. 15. ait: At vero Omnipotens, hominem cum gratia salvat, Ipsa suum consummat opus, cui tempus agendi Semper adest, quae gesta velit: non moribus illi Fit mora, non causis anceps suspenditur ullis, Nec quod sola potest, cura, officioque ministri, Exequitur, famulisve vicem committit agendi.

Ad primam confirmationem respondetur, quod Deus prius ratione quam habeat efficax decretum faciendi aliquid, praecognovit per scientiam naturalem suam omnipotentiam, efficaciamque suae divinae voluntatis, et motionis. Per illam quippe scientiam, et non per scientiam mediam cognovit, quod si ipse voluerit hominem convertere, et dare illi auxilium efficax, convertet illum; ut supra dictum est. Et per haec patet ad secundam confirmationem.

Ad quartum argumentum respondetur, quod illud futurum conditionatum, si Adam non peccasset; Filius Dei incarnatus non fuisset; est verum et cognitum a Deo in decreto suae divinae voluntatis, quo statuit incarnari, supposito peccato primi parentis, et non alias, ut constat ex Sancto Thoma, tertia parte citata.⁷⁵ Unde per scientiam liberam id Deus cognoscebat: et idem dicendum de futuro illo conditionato, si homo perseverasset in statu innocentiae, esset immortalis: veritas enim illius fundatur in decreto voluntatis, quo Deus statuit hominem a morte, durante statu innocentiae, praeservare. Alia autem conditionata, quorum consequens non habet infallibilem connexionem cum antecedenti ex natura rei, neque ex decreto divinae voluntatis, non sunt vera, et consequenter nec scibilia etiam a Deo, ut supra habitum est.

XXX. Ad quintum respondetur, quod ut Disp. 11. patebit, post decretum divinae voluntatis, quo Deus statuit permittere, ut Petrus positus in talibus circumstantiis peccet, et concurrere ad actum peccati, ut actio est, praescivit absolute illum esse peccaturum, et similiter antequam statueret illum creare, et constituere in praedictis circumstantiis praesciebat certo et infallibiliter, quod si constitueretur in eisdem circumstantiis, et Deus permitteret peccatum Petri, et decrevisset concurrere ad actionem peccati, ut est actio positiva, Petrus peccasset: sed hoc conditionatum non est obiectum scientiae mediae, nec per illam cognoscitur a Deo, sed per scientiam mere naturalem, seu simplicis intelligentiae: nam omne possibile esset futurum, si Deus voluisset:

Ad sextum argumentum negatur antecedens: ad probationem respondetur, quod omnia possibilia essent futura ex hypothesi, quod Deus voluisset illa efficere, si sunt bona, aut permittere si sunt mala:⁷⁶ unde futurum ex hypothesi, quod Deus voluisset illud efficere, non extrahit praedictum obiectum a ratione possibilis, unde cognoscitur per scientiam naturalem: si autem non⁷⁷ supponatur in antecedenti decretum divinum saltem conditionatum, quo Deus decrevit, quod tale quid fiat, si ponatur in esse illa conditio, nihil esset futurum ex vi illius hypothesis: quia non potest intelligi effectus, ut futurus aliquo modo antecedenter ad decretum primae causae, ut supra dictum est, et ita conditionatum illud non esset verum, et consequenter nec scibile etiam a Deo.

Ad septimum argumentum iam patet ex dictis, qualiter futura conditionata non sint scibilia, secundum quod constituuntur ab assertoribus scientiae mediae: quia revera non essent futura, posita illa conditione, nisi in illa supponatur decretum divinae voluntatis, sine quo decreto, vel absoluto, vel conditionato non datur omnino futurum aliquod conditionatum. Unde nos negantes scientiam mediam, et illam impugnantes, non negamus in Deo scientiam esse futurorum conditionatorum, sed eorum tantummodo, quae cum nullo modo futura sint etiam ex hypothesi, asseruntur esse futura conditionata.

Ad confirmationem respondetur, quod ut illae duae propositiones sint contradictoriae, debet in negativa antecedere negatio copulam (si) et tunc ante omne decretum divinae voluntatis decernentis actum futurum, affirmativa est falsa, quoniam est mala consequentia: ad veritatem autem conditionalis requiritur, quod sit bona consequentia, et subinde conditionalis, negativa est vera: facit enim istum sensum, non sequitur, quod si Petrus constituatur in tali ordine rerum, peccabit, qui sensus est verus, cum voluntas adhuc in illis circumstantiis posita ante decretum divinae voluntatis sit omnino indifferens ad actum peccati, vel ad actum oppositae virtutis producendum.

XXXI. Secundo respondetur, quod quando propositiones sunt in materia contingenti, non oportet quod ex duabus contradictoriis, altera sit secundum se determinate vera, altera determinate falsa,⁷⁸ sed sufficit, quod si una est vera, altera sit falsa, ita ut repugnet ambas simul esse veras, vel falsas: et quoniam peccare, vel non peccare, contingenter competit Petro, hinc est, quod non sit magis vera secundum se haec propositio: Petrus in talibus circumstantiis positus peccabit, quam opposita.

Ad octavum argumentum negatur antecedens: verius enim dici potest, quod illa concordia liberi arbitrii cum divina gratia, et praedestinatione per scientiam mediam quamplurimas pariat difficultates circa libertatem arbitrii; circa efficaciam auxiliorum gratiae; circa divinam causalitatem, providentiam, et praedestinationem gratuitam,⁷⁹ ut constat ex dictis, et ex dicendis infra patebit amplius.

XXXII. Ad nonum argum. respondetur, quod cum auxilii efficax sit effectus divinae voluntatis, decernentis quod homo convertatur, eius conversio habet infallibilem connexionem cum eodem auxilio, sicut eam habet cum absoluta voluntate Dei volentis, ut homo, cuius cor movet, convertatur:⁸⁰ dicit enim S. Tho. Impossibile est haec duo esse simul vera, quod Spiritus sanctus velit aliquem movere ad actum charitatis, et quod ipse charitatem amittat peccando.⁸¹ et iterum ait, quod si ex intentione Dei moventis, est, quod homo, cuius cor movet gratia consequatur, infallibiliter ipsam consequitur, secundum illud Ioannis 6. Omnis qui audivit a Patre, et didicit, venit ad me.⁸² Unde ante decretum suae voluntatis absolutum, cognoscit certo et infallibiliter, quod si dedisset auxilium efficax Iudae, fuisset conversus, sed hoc conditionatum non cognoscitur a Deo per scientiam mediam, sed per scientiam mere naturalem, per quam comprehendit omnipotentiam suae voluntatis, et virtutem intrinsecam efficacis auxilii, ut supra dictum est, et patebit clarius ex his, quae in disputatione 25. dicenda erunt.

Ad decimum respondetur, non solum non demonstrare, sed nec probabiliter suadere, quod intendit. Etenim principium assumptum in maiori, voluntarium est et manifeste falsum, etiam in sententia defendentium scientiam mediam. nam ipsi fatentur, quod Deus decrevit concurrere cum voluntate creata ad actus liberos concursu generali indifferenti, si ipsa videlicet voluerit influere, et tamen hoc decretum in nulla re ponit necessario mutationem realem: nam Deus habet hoc decretum (in eorum sententia) etiam respectu eorum, qui nihil operantur, in quibus tamen per illud decretum nulla fit realis mutatio. Et ad probationem respondetur, quod quando decretum Dei est absolutum ex parte obiecti voliti, resultat ex illo pro aliquo tempore realis mutatio in creatura; quando autem est conditionatum ex parte obiecti voliti, non est necesse, quod inferat mutationem realem in creatura: sed sufficit, quod ex vi illius decreti aliter mutaretur creatura, si conditio fuisset impleta, et haec realis mutatio, quae futura esset, si adimpleretur conditio, est etiam sufficiens, ut divina voluntas aliter comparetur ad creaturas post illud decretum actuale, quam antea: eo, vel maxime, quod respectus rationis, qui involvitur in decreto Dei actuali in ordine ad obiecta secundario volita, ut obiecta sunt, non est respectus praedicamentalis, sed transcendentalis; nec est respectus realis, sed rationis; etiam ex parte creaturarum, quando creaturae non existunt, sed existerent, si adimpleretur conditio.

Secundo respondetur, non esse necessarium etiam in decreto Dei absoluto ex parte obiecti voliti, quod semper inferat mutationem realem in creatura, pro aliqua differentia temporis. Etenim decretum, quo Deus vult sua lege naturali obligare sub peccato mortali creaturam rationalem, est absolutum ex parte obiecti voliti, et tamen ex hoc decreto nulla resultat mutatio realis in eadem creatura.

XXXIII Et per haec respondetur ad primam confirmationem, quod quando decretum Dei actuale est absolutum ex parte obiecti voliti, connotat aliquid existens in creatura pro aliqua differentia temporis, quod possit non esse; at quando decretum est conditionatum ex parte obiecti voliti, solum connotat aliquid, quod ex vi illius decreti existeret in creatura, si adimpleretur conditio; quod tamen poterat non esse: nam adimpleta conditione produceretur a Deo, non quidem ex necessitate absoluta, sed solum necessitate ex suppositione immutabilitatis decreti divini, ut dicetur infra.

Ad secundam confirmationem respondetur, quod locus Aug. ex lib. de gratia, et lib. arb. c. 8. non adducitur ad propositum: nam ibi loquitur expresse de futuris quae revera futura erant, scilicet de peccatis futuris eorum, qui rapti non sunt, quando erant in gratia; haec autem peccata fuerunt quidem certo et infallibiliter cognita a Deo ut futura, antequam fierent, sed non fuerunt cognita ante actuale decretum divinae voluntatis, sicut arguens praetendit: sed post decretum, quo Deus statuit peccata illa futura permittere, et ad ipsam actionem peccati in quantum est actio concurrere ad modum explicandum disputatione vigesimaquinta. De his futuris perversissime, et insanissime dicitur, quod Deus ea non cognoverit, antequam fierent: sicut perversissime et insanissime dicitur, quod Deus ea impedire non potuerit. De aliis autem futuris conditionatis, de quibus procedit praesens controversia, non perversissime, et insanissime, sed rectissime, et verissime dicitur, quod ante decretum divinae voluntatis, non sint scibilia, ut determinate futura, etiam ex hypothesi, quod voluntas creata constitueretur in talibus circumstantiis; sed solum ut possibilia fieri, ut supra dictum est. Si dicatur: Sanctum Augustinum non solum docere, Deum cognovisse peccata futura, sed etiam illud futurum conditionatum, si isti diutius vivant, peccabunt. Respondetur, quod etiam illud conditionatum cognovit Deus, sed post decretum actuale suae voluntatis, ut dictum est.

Similiter etiam locus adductus ex cap. 8. de praedestinatione Sanctorum non est ad propositum: nam in ipsa conditione, quae importatur in antecedenti, videlicet, si eos docere voluisset, includitur voluntas Dei conditionata ex parte actus volendi: ita ut sensus sit; si Deus voluisset eos efficaciter ad se trahere, venirent utique et ipsi; hoc autem conditionatum certo cognoscitur a Deo per scientiam mere naturalem, qua cognoscit efficaciam et omnipotentiam suae voluntatis, sicut certo cognoscit, quod si voluisset creare alium mundum, creasset illum. Nec est aliquis Theologus qui neget esse in Deo scientiam infallibilem horum et similium conditionatorum, quae simpliciter sunt necessaria: quia, ut docet S. Thom. eorum consequens, infallibiliter, sive ex necessitate consequentiae, sequitur ex antecedenti, si ponatur in esse.⁸³ Ad alium locum Augustini ex cap. 14. de Dono persever. iam supra responsum est.

Ad tertiam confirmationem respondetur, quod, ut supra dictum est ex S. Th. ad veritatem propositionis conditionalis necessario requiritur, quod posito antecedenti, ponatur in esse infallibiliter, et consequens: et ad impugnationem respondetur, illo consilio significari, quod benignitas Regis magnam vim habet ad alliciendum, et trahendum moraliter populum ad obsequium et servitutem eius, in quo verum dixerunt, qui dederunt illud consilium, quoniam moraliter ita solet contingere; de facto tamen non habet infallibilem veritatem illud conditionatum antecedenter ad decretum, quo Deus statuit, per benignitatem Regis facere populum servum eius: nam secluso tali decreto, stabit aliquando, quod ponatur conditio illa, et quod populus sit ingratus et rebellis Regi: et idem dicendum proportionabiliter de aliis consimilibus consultationibus, et consiliis.