De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum absque auxilio gratiae possit Homo in natura lapsa operari aliquod opus morale, quod, comparatione ultimi finis naturalis, sit vere bonum, ac verae virtutis opus.

I. UT titulum quaestionis explicemus, et punctum, de quo est controversia, notum fiat; advertere oportet, quod, ut secunda secundae, quaestione vigesimatertia, articulo septimo, in corpore, docet Sanctus Thomas; dupliciter potest dici, aut esse aliqua vera virtus. Primo, in ordine ad bonum particulare, et ad finem proximum eiusdem virtutis, sive ad obiectum illius; quia videlicet obiectum particulare, quod immediate virtus respicit; non est bonum apparens, sed vere bonum, utpote ordinabile; quantum est in se ad principale bonum, quod est ultimus finis. Est exemplum in illo, qui existens in peccato mortali; tribuit amico pauperi eleemosinam parvam ex pietate naturali, non apponendo malam circumstantiam: et idem de aliis huiusmodi bonis operibus. Et in hoc sensu non procedit praesens difficultas: certissimum est enim, in doctrina Sancti Thomae; imo et iuxta decretum bullae Pii V. quam in calce sequentis disput. allegabimus, posse hominem, absque auxilio gratiae elicere aliquem actum bonum moraliter, qui sit vere bonum, ac verae, sed tamen imperfectae virtutis opus, comparatione obiecti, seu boni particularis; ut in casu posito: nam praedictus actus est ordinabilis, quantum est in se ad principale bonum, quod est ultimus finis. Et in hoc distinguitur ab actu virtutis ficto, et non vero, qui versatur circa particulare bonum apparens sicut est avarorum temperantia, qua luxuriae, quae sumptuosa est, cohibent appetitum, et avarorum fortitudo, qui multis periculis exponunt seipsos, ut divites fiant. Huiusmodi enim virtus non est vera virtus, etiam imperfecta; sed falsa similitudo virtutis. Ita docet expresse S. Thom. art. 7. allegato, ait enim: Si accipiatur virtus, secundum quod est in ordine ad aliquem finem particularem; sic potest aliqua virtus dici sine charitate, inquantum ordinatur ad aliquod particulare bonum. Sed si illud particulare bonum non sit verum bonum, sed apparens; virtus etiam, quae est in ordine ad hoc bonum, non erit vera virtus; sed falsa similitudo virtutis: sicut non est vera virtus, avarorum prudentia, qua excogitant diversa genera lucellorum: et avarorum iustitia, qua, gravium damnorum metu, contemnunt aliena: et avarorum temperantia, qua luxuriae, quae sumptuosa est, cohibent appetitum, et avarorum fortitudo, qua (ut ait Horatius) per mare pauperiem fugiunt, per saxa, per ignes. ut August. dicit in 4. lib. contra Iulianum. Si vero illud bonum particulare sit verum bonum, puta conservatio civitatis, vel aliquid huiusmodi; erit quidem vera virtus, sed imperfecta, nisi referatur ad finale, et perfectum bonum: et secundum hoc simpliciter vera virtus sine charitate esse non potest. Idem docet aliis pluribus in locis, ex quibus habetur, quod comparatione boni particularis potest esse absque charitate vera virtus moralis; quamvis imperfecta: nam in ordine ad proprium obiectum, a quo specificatur, sortitur veram essentiam virtutis, quamvis actus illius ex parte operantis non referatur in Deum summe dilectum, ut in ultimum finem.

Secundo modo potest dici vera virtus, et actus illius vere bonus, ac verae virtutis opus, nedum comparatione obiecti, seu boni particularis; sed etiam comparatione ultimi finis, seu boni universalis, ita videlicet, ut non solum ille actus, quantum est in se, sit ordinabilis ad principale bonum, quod est ultimus finis; sed etiam ex parte operantis, referatur actu, vel virtute in Deum, tamquam in ultimum finem, super omnia dilectum dilectione naturali, vel supernaturali. Et in hac acceptione procedit praesens difficultas, non autem in priori.

Est ergo prima sententia quorumdam Theologorum asserentium, quod, cum solo concursu generali Dei, absque alio dono, vel auxilio gratiae, potest homo efficere opus bonum morale, quod fini naturali hominis accommodatum, atque comparatione illius sit vere bonum, ac virtutis opus: Addunt, liberum arbitrium ex viribus suis naturalibus, solo concursu Dei generali, referre posse huiusmodi actus bonos moraliter in Deum, tamquam in ultimum finem, lumine naturali cognitum. Et, si consequenter loquantur, id intelligunt de relatione formali, aut virtuali facta per actum charitatis, quo solis viribus arbitrii diligitur Deus super omnia simpliciter, inquantum est auctor naturae: nam, ut in sequenti disputatione patebit, sentiunt, ab homine in natura lapsa elici posse eiusmodi actum charitatis naturalis, absque auxilio gratiae. Probant autem suam sententiam sequentibus argumentis.

Primo. In homine est lumen naturale ad cognoscendum bonum, vel malum morale, ut patet ex Psal. 4. ubi, cum Propheta praemisisset: Multi dicunt, quis ostendit nobis bona? subiungit: Signatum est super nos lumen vultus tui Domine: significans, lumen naturale, a Deo nobis impressum ostendere bonum morale prosequendum, et malum fugiendum. Cum ergo in multis bonis, ut in honore parentibus exhibendo, tribuenda pauperi eleemosina, et aliis huiusmodi; nulla sit gravis difficultas; relinquitur, ex solis naturae viribus posse hominem, haec non solum velle, sed etiam efficere.

Confirmatur: Homo ad agendum honeste, tamquam in finem naturalem, est conditus: ergo per solas vires naturae potest, etiam post peccatum, aliquod bonum morale efficere, quod sit vere bonum, ac verae virtutis opus; alias, post peccatum liberum arbitrium non solum esset laesum; sed etiam extinctum.

Secundo arguitur, ex illo ad Rom. 2. Cum gentes, quae legem non habent (scriptam scilicet) naturaliter, quae legis sunt, faciunt, eiusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex: qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis. Ecce Paulus, naturaliter, hoc est, ex solis viribus naturae, ait, gentes interdum efficere, quae legis naturalis sunt; quae plane sunt bona moralia, fini naturali accommodata.

II. Tertio arguitur auctoritate S. August. lib. de spiritu, et littera, c. 29. ubi aperte docet, peccatores posse efficere aliqua bona opera moralia. Verba eius sunt: Sicut non impediunt a vita aeterna iustum quaedam peccata venialia, sine quibus haec vita non vivitur; sic ad salutem aeternam nihil prosunt impio aliqua bona opera, sine quibus difficillime vita cuiuslibet pessimi hominis invenitur. Et lib. 3. Hypogn. ait: Esse fatemur liberum arbitrium in omnibus hominibus, habens quidem iudicium rationis, non per quod sit idoneum, quae ad Deum pertinent, sine Deo aut inchoare, aut certe peragere; sed tantum in operibus vitae praesentis tam bonis, quam etiam malis.

Quarto: nam in Conc. Trid. sess. 6. can. 1. definitur: Si quis dixerit, hominem suis operibus, quae vel per humanae naturae vires, vel per legis doctrinam fiunt, absque divina per Iesum Christum gratia posse iustificari coram Deo; anathema sit. quibus verbis satis innuit, fieri posse bona opera moralia per solas vires naturae humanae, vel legis doctrinam: cum definiat, illa non satis esse ad iustificationem, absque divina per Iesum Christum gratia.

Quinto. Ut aliquis actus moralis sit vere bonus, ac verae virtutis opus, non requiritur necessario, quod ordinetur ad ultimum finem supernaturalem; sed sufficit, quod ex obiecto, et circumstantiis sit bonus, et ad ultimum finem naturalem: scilicet ad Deum, ut lumine naturali est cognitus, ordinetur; sed infidelis, aut peccator fidelis, potest absque auxilio gratiae facere aliquod opus morale bonum ex obiecto, non apponendo malam circumstantiam; et illud ordinare ad verum Deum, ut lumine naturae cognitum: ergo potest efficere per vires naturae aliquod opus morale, quod sit vere bonum, ac verae virtutis opus.

III. Oppositam sententiam videtur manifeste docere S. August. lib. 1. retract. cap. 3. et latius lib. 4. cont. Iulianum cap. 3. ubi multis testimoniis Scripturae ostendit, non esse in aliquo veram virtutem, etiam moralem, nisi iustus sit. Impossibile est autem, aliquem esse, aut fieri iustum sine auxilio gratiae; alias enim, ut arguit Apostolus: Si per legem iustitia: ergo Christus gratis mortuus est.¹ Igitur sine auxilio gratiae non potest esse aliqua vera virtus, vel actus verae virtutis.

Hanc difficultatem disputat S. Thom. 2. 2. q. 23. ar. 7. ubi quaerit: Utrum sine charitate possit esse aliqua vera virtus, et 1. 2. q. 65. art. 2. disputat: Utrum virtutes morales possint esse sine charitate: et ar. 4. idem inquirit de fide, et spe. et q. 14. de verit. ar. 6. et omnes Thomistae in eisdem locis, praesertim M. Bañes 2. 2. citata eamdem difficultatem tractat: et ideo breviter est a nobis dissolvenda, ea dumtaxat attingendo, in quibus est differentia inter Thomistarum, aliorumque Theologorum sententiam. Supponendum est ergo in primis, ex communi Theologorum sententia, hominem, sive fidelis sit, sive infidelis, posse ex solis viribus naturae efficere aliquod opus morale; quod in individuo non sit peccatum, etiam veniale; sed bonum in genere moris: id quod ex professo probat S. Tho. 2. 2. q. 10. ar. 4. et ibi Caiet. et omnes Thomistae, ubi ostendunt, non omnia opera infidelium esse peccata. Supponendum est secundo etiam ex communi sententia, in qua auctores, cum quibus disputamus, conveniunt; liberum arbitrium, non solum in natura lapsa, sed etiam in natura integra absque auxilio gratiae, nullum posse actum virtutis operari, qui in ordine ad supernaturalem finem sit vere bonum, aut verae virtutis opus. Hoc etiam probat S. Thom. 2. 2. q. 23. citata ex auctoritate Apostoli, 1. Cor. 13. Si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et si tradidero corpus meum, ita ut ardeam: charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest. Praeterea: nam finis supernaturalis, qui in clara Dei visione consistit, excedit omnem facultatem naturae creatae: ergo nisi elevetur per auxilium gratiae, operari non potest aliquem actum virtutis, qui ad huiusmodi finem ordinetur.

IIII. Tota ergo difficultas consistit in hoc: Utrum possit liberum arbitrium in natura lapsa, absque speciali auxilio gratiae efficere aliquod opus morale, quod, comparatione ultimi finis naturalis, sit vere bonum, ac verae virtutis opus, ut in explicatione tituli quaestionis notavi. Et quamvis aliqui Theologi differentiam esse in solo nomine, contendant; re tamen penitus inspecta, et explicata, apparebit non de solo nomine, sed etiam de re ipsa controversiam esse.

Pro brevi resolutione huius difficultatis considerandum est, hominis liberum arbitrium per peccatum, non solum fuisse spoliatum originali iustitia, et supernaturalibus donis, sed etiam vulneratum, et laesum in bonis naturalibus, et ita attenuatum, et inclinatum, ut opera perfecta, et difficiliora, etiam naturalis ordinis, nisi sanetur, et adiuvetur per gratiam, ut disputatione 45. ostensum est, exercere non valeat.

V. Notandum secundo, quod, sicut per peccatum mortale liberum hominis arbitrium manet aversum a Deo, non solum ut est finis supernaturalis, sed etiam ut est finis naturalis intellectualis naturae; ita per actum charitatis convertitur, ordinaturque in Deum, inquantum est universale bonum, et ultimus finis naturae rationalis. Et quidem, si actus charitatis fuerit naturalis, qualem poterat Adam in natura integra solis viribus naturae elicere; per talem actum homo ordinatur in Deum, ut est finis naturae. Si autem actus charitatis fuerit supernaturalis, sicut est ille, qui ex auxilio gratiae procedit in iustificatis; per illum actum ordinabitur in Deum, ut est auctor gratiae, et supernaturalis finis: et sub eadem ratione illum attinget. Cum autem virtus, quae attingit aliquem finem, ordinet actus aliarum virtutum in eundem finem; fit, ut actus temperantiae, et cuiuscumque alterius virtutis moralis per actum charitatis in Deum, tamquam in ultimum finem, ordinentur, ut 2. 2. q. 23. ar. 8. docet S. Tho: Unde impossibile est, quod tales actus virtutum formaliter, aut virtualiter in Deum, ut in ultimum finem, sint ex parte operantis ordinati, nisi per actum charitatis referantur.

VI. Dicendum est ergo, nullum actum moralem, in natura lapsa elicitum ab homine, absque auxilio gratiae, esse vere bonum veraeque virtutis opus in sensu, superius explicato etiam comparatione ultimi finis naturalis.² Haec est perpetua S. Augustini doctrina; praesertim cap. illo 3. lib. 4. contra Iulianum, ubi sic loquitur: Cum virtus sit pudicitia, cui vitium contrarium est impudicitia, omnesque virtutes, etiam quae per corpus operantur, in animo habitant; quomodo vera ratione pudicum corpus asseritur, quando a vero Deo ipse animus fornicatur? Et post pauca: In quo enim vis, hominem, sicut loqueris, ad aliquid laudabile generosi cordis stimulis incitari, in hoc cum non vis in Domino, sed in libero arbitrio gloriari, ac priorem dare, ut retribuatur illi, eoque modo gratia non sit gratia; quia non est gratuita. Et infra: Quanto tolerabilius illas, quas dicis in impiis esse virtutes, divino muneri potius, quam eorum tribuere tantummodo voluntati? licet ipsi hoc nesciant, donec, si ex illo sunt praedestinatorum numero, accipiant spiritum, qui ex Deo est, ut sciant, quae a Deo donata sunt eis. Sed absit, ut sit in aliquo vera virtus, nisi fuerit iustus; absit autem, ut sit iustus vere, nisi vivat ex fide; iustus enim ex fide vivit.³ Et quidem, quod in eodem sensu impugnetur a S. Aug. prima sententia superius proposita, in quo asserta est ab auctoribus illius, ex eo constat: nam illi dicunt, opus moraliter bonum, factum ex solis viribus naturae, esse vere bonum; ac virtutis opus accommodatum fini naturali, non autem supernaturali. Hoc autem etiam Iulianus, quem impugnat S. Augustinus, asserebat, nempe opera bona moralia impiorum non esse fini supernaturali accommodata; sed esse fructus steriles, nisi a gratia adiuventur: ut patet ex verbis illis Aug. paulo post principium eiusdem cap: Cum ergo divinitus adiuvatur homo, non tantum ad capessendam perfectionem adiuvatur, quod ipse posuisti, utique; volens intelligi, eum per se incipere sine gratia, quod perficit gratia; sed quod Apostolus loquitur, ut qui in vobis opus bonum coepit, perficiat usque in finem.⁴ Et circa finem eiusdem capitis refert Iulianum dicentem, bona opera infidelium sterilia esse, nec eos ad salutem sempiternam, regnumque perducere. Sic enim ait Augustinus: Sed responsurus es; Iuliane, quid? nisi vana? Ego, inquis, steriliter bonos dixi homines, qui non propter Deum faciendo bona, quae faciunt, non ab eo vitam consequuntur aeternam. Et infra, cum hanc sententiam impugnasset S. Augustinus, subdit: Aut certe, quoniam saltem concedis opera infidelium, quae tibi videntur bona, non tamen eos ad salutem sempiternam, regnumque perducere; scito, nos illud bonum hominum dicere illam voluntatem bonam, illud opus bonum, sine Dei gratia, quae datur per unum mediatorem Dei, et hominum, nemini posse conferri, per quod solum homo possit ad aeternum Dei donum, regnumque perduci: Omnia proinde caetera, quae videntur inter homines, habere aliquid laudis, videantur tibi virtutes verae, videantur opera bona, et sine ullo facta peccato. Quod ad me pertinet, hoc scio, quia non ea facit voluntas bona. Voluntas quippe infidelis, atque impia non est bona. Ubi S. Augustinus, ut aliquis actus sit verae virtutis comparatione ultimi finis, exigit necessario, quod voluntas sit recta, seu rectificata, et per charitatem referat talem actum virtutis in Deum, super omnia dilectum, tamquam in ultimum finem. Nec satis est respondere, S. Augustinum loqui dumtaxat de ultimo fine supernaturali, comparatione cuius nulla est vera virtus simpliciter sine charitate. Contra hoc enim est: nam S. Augustinus, tam in cap. illo tertio allegato, quam aliis in locis disputatione sequenti adducendis, non obscure docet, absque auxilio gratiae non posse hominem in natura lapsa diligere Deum super omnia simpliciter, etiam ut est auctor naturae; et eadem est sententia S. Thomae, ut in eadem disputatione dicetur. Neque enim potest voluntas esse bona, et recta, atque ordinata in Deum, tamquam in finem ultimum naturalem, et a Deo aversa, inquantum est ultimus finis supernaturalis ordinis; ut dicetur infra.

In eadem sententia est S. Cyprianus lib. de bono patientiae, in princ. ubi probat, in infidelibus non esse veram virtutem patientiae, et inter alia, inquit: Hanc se sectari Phylosophi quoque profitentur, sed tam illic patientia falsa est, quam et falsa sapientia est. Unde enim vel sapiens esse, vel patiens possit, qui nec sapientiam, nec potentiam Dei, novit: quando ipsi de iis, qui sibi sapere in mundo videntur, moneat, et dicat: Perdam sapientiam sapientium, prudentiam prudentium reprobabo?⁵ Loquitur autem S. Cyprianus, de vera virtute comparatione finis ultimi in sensu a nobis superius explicato. Sic etiam loquitur S. Th. 2. 2. q. 23. ar. 7. allegato, cum ait, quod simpliciter vera virtus sine charitate esse non potest. Et probatur.

Primo. Nam, licet omnis actus moralis bonus sit, secundum se ordinabilis in Deum tamquam in ultimum finem super omnia dilectum, amore naturali, vel supernaturali; de facto tamen, et in exercitio, non ordinatur, nisi per actum charitatis; ut dictum est. Sed in natura lapsa homo non potest absque auxilio gratiae elicere actum charitatis, quo diligitur Deus super omnia simpliciter, etiam ut est finis naturalis: nam huiusmodi actus est praestantissimus naturae sanae, quem subinde exercere non potest liberum arbitrium hominis infirmi, ut disp. 51. ostendendum est: ergo nullus actus bonus moraliter potest, absque auxilio gratiae, formaliter, aut virtualiter, ab operante referri in Deum, tamquam in ultimum finem. Cum ergo ad actum verae virtutis, etiam comparatione finis naturalis, necessarium sit, quod in Deum, tamquam in ultimum finem, praedicto modo, referatur; relinquitur nullum actum moralem elicitum ab homine in natura lapsa, absque auxilio gratiae, etiam comparatione finis naturalis, esse vere bonum veraeque virtutis opus.

Confirmatur. Sine charitate nulla est vera virtus: ergo nec actus verae virtutis, etiam comparatione ultimi finis naturalis. Probatur consequentia: nam, cum habitus sit propter actus, et ab illis specificetur; quae necessaria sunt, ut habitus sit vera virtus, a fortiori requiruntur, ut actus ab eodem habitu elicitus sit opus verae virtutis; sicut actus fidei sine gratia, et charitate non est formatus, sed informis, quia fidei habitus sine gratia, et charitate informis est. Antecedens autem est S. Tho. 2. 2. quaest. 23. ar. 7. et probatur ratione, quam assignat in solut. ad secundum; quia finis se habet in agibilibus, sicut principium in speculabilibus: sed non potest esse simpliciter vera scientia, si desit recta aestimatio de primo, et indemonstrabili principio: ergo non potest esse simpliciter vera iustitia, aut vera castitas, si desit ordinatio debita per charitatem in Deum, tamquam in ultimum finem super omnia dilectum, quantumcumque aliquis se recte habeat circa alia.

VII. Secundo probatur. Virtus, ut docet Arist. est, quae bonum facit habentem; sed nullus habitus moralis absque gratia facit bonum habentem, quia nullus est bonus, etiam comparatione ultimi finis naturalis, sine gratia, et charitate: ergo sine charitate, nulla est vera virtus etiam moralis: ergo nec actus verae virtutis.

Tertio probatur ratione ex Sancto Augustino contra Iulianum desumpta: nam, sicut de lege verissime ait Apostolus: Si per legem iustitia, ergo Christus gratis mortuus est:⁶ ita verissime dicitur, si per naturam, voluntatemque iustitia; ergo Christus gratis mortuus est. Sed Christus non gratis, et sine causa mortuus est, sed, ut dicit idem Apostolus: Christus mortuus est, ut iustitiae vivamus; non ergo potest per naturam, aut voluntatem, absque auxilio gratiae acquiri, vel haberi vera iustitia.

Confirmat hoc idem S. Doctor eodem loco: nam, per quod est vera iustitia, per hoc est etiam regnum Dei. Deus namque ipse, quod absit, esset iniustus, si ad eius regnum verus non admittitur iustus; cum et ipsum eius regnum iustitia sit; quemadmodum scriptum est: Non est regnum Dei esca, et potus, sed iustitia, et pax, et gaudium.⁷ Porro si veram iustitiam non habent impii, profecto nec alias virtutes comites eius, et socias habebunt.

Quarto: Idem ostenditur ratione eiusdem Augustini. Nam, ut actus moralis sit verae virtutis opus, requiritur, quod fiat prudenter, fortiter, temperanter, et iuste: nam ad veram virtutem non satis est iustum facere, nisi fiat iuste; et cum aliis debitis circumstantiis, secundum illud: Iuste, quod iustum est, persequeris;⁸ sed in natura lapsa, non potest homo, absque auxilio gratiae, facere aliquod opus morale prudenter, fortiter, temperanter, et iuste: nam, ut fiat fortiter, oportet, quod tali animi constantia fiat, ut nullis periculis, aut tentationibus, etiam timore mortis, ab illo bono dimoveatur, et in contrarium malum abducatur. Constat autem ex supradictis, absque auxilio gratiae non posse hominem lapsum superare omnes tentationes, quas pro servanda lege naturali, etiam respectu huius, vel illius materiae particularis, necesse sit vincere: ergo idem, quod prius.⁹

VIII. Quinto. Secundum fidem Catholicam, post diem iudicii nullus dabitur status medius inter summam faelicitatem, qua fruentur electi, et summam miseriam, quam reprobi sustinebunt. Sed omnes, qui cum Christo Domino aeterna gloria non fruentur, poenis aeternis damni, aut etiam sensus, si adulti fuerint, erunt addicti; ut constat ex illo Matth. 25. Et ibunt hi in supplicium aeternum, iusti autem in vitam aeternam: sed si ex solis viribus naturae, absque auxilio gratiae quis veram virtutem, aut veram iustitiam haberet; necessario esset assignandus post diem iudicii medius status inter illos duos, in quo pro operibus illis bonis aeternam remunerationem acciperet: ergo.¹⁰ Minor probatur: nam, qui ex solis viribus naturae facit iustitiam, non perveniet ad regnum caelorum: nam illi Deo non placuerunt, cum non habuerint fidem, sine qua, ut dicit Apostolus: Impossibile est placere Deo;¹¹ qui autem non placent Deo, ad regnum caelorum non perveniunt: nec etiam erunt ignibus aeternis involuti, alias illi essent in damnatione sempiterna, in quibus est vera iustitia; quod Dei aequitas non patitur: ergo signandus erit medius locus inter damnationem, et regnum caelorum, ubi isti non sint in miseria, sed in beatitudine sempiterna.

Confirmantur haec omnia ex illo Matth. 7. Non potest arbor mala bonos fructus facere:¹² ubi creata voluntas arbori, opera autem eius bona fructibus arboris conferuntur. Si ergo arbor, quamdiu est mala, non potest bonos fructus facere; sequitur, quod voluntas mala; nisi per gratiam sanetur, et mutetur in bonam; non possit bona efficere, quae sint vere bona, ac virtutis opera. Hanc rationem adversus Iulianum his verbis urget Augustinus: Noli praecipitare sententiam, diligenter considera, quid te respondere conveniat. An dicis hominem infidelem arborem bonam? Placet ergo Deo; neque enim bono potest non placere, quod bonum est. Et ubi erit, quod scriptum est: Sine fide impossibile est placere Deo? An respondebis, non inquantum infidelis est, sed inquantum homo, arbor bona est? De quo ergo Dominus ait: Non potest arbor mala bonos fructus facere? quandoquidem quicunque erit, aut homo, aut Angelus erit. Sed si homo, inquantum homo est, arbor bona est; profecto et Angelus, inquantum Angelus, arbor bona est. haec enim Dei sunt opera, qui naturarum conditor est bonarum. Ac per hoc nulla erit arbor mala, de qua dictum est, quod non possit facere fructus bonos. Quis infidelis ita infideliter sapiat? Non itaque inquantum homo est, quod est opus Dei, sed inquantum malae voluntatis est, quisque arbor mala est, et bonos fructus facere non potest. Vide itaque, utrum infidelem voluntatem audeas bonam dicere voluntatem. Sed¹³¹⁴ forte dicturus es: Misericors voluntas bona est. Recte istud diceretur, si, quemadmodum fides Christi, id est, fides, quae per dilectionem operatur, semper est bona; ita misericordia semper esset bona.

IX. Sexto. Rectitudo animae erga Deum, ut est finis naturae, et quatenus est supernaturalis finis, ita sunt de facto in homine ordinato ad vitam aeternam connexa, ut una sine alia dari non possit. Ergo impossibile est, animam esse rectificatam in ordine ad Deum, ut est ultimus finis naturalis, quin sit recta in ordine ad Deum, ut est supernaturalis finis. Sed secundum fidem Catholicam, nullus potest sine auxilio gratiae rectificari in ordine ad finem supernaturalem: ergo in natura lapsa nullus etiam poterit sine auxilio gratiae rectificari in ordine ad ultimum finem naturalem, ac per consequens, neque elicere aliquod opus, quod sit vere bonum, ac verae virtutis opus, etiam comparatione ultimi finis naturalis. Nam per veram virtutem rectus efficitur homo, saltem respectu eiusdem finis, ut patet ex eius definitione, quam ex S. August. tradit S. Thom. Virtus est bona qualitas mentis, qua recte vivitur, qua nullus male utitur.¹⁵¹⁶

X. AD primum argumentum respondetur, posse quidem hominem ex viribus naturae dare parvam eleemosinam, honorare parentes ex pietate naturali, non apponendo malam circumstantiam, ita ut in individuo in tali actu non peccet; sed tamen, nisi per actum charitatis formaliter, aut virtualiter eiusmodi actus in Deum, tamquam in ultimum finem referantur; non sunt verae virtutis reputandi.

Ad confirmationem respondetur, quod in natura integra poterat homo ex solis viribus naturae operari omne opus bonum fini naturali proportionatum; sed in natura lapsa id non potest sine auxilio gratiae, nec habere actum etiam naturalem dilectionis Dei super omnia, per quem in ipsum Deum, tamquam in ultimum finem opera moralia referantur. Potest tamen ex bono naturae aliqua bona opera moralia, licet imperfecta, et in quibus nulla est gravis difficultas, efficere; et hoc sufficit, ut eius liberum arbitrium non sit per peccatum extinctum.

Ad secundum respondetur, idem argumentum obiectum fuisse olim Sancto Augustino, cui respondens idem S. August. ait: Unde et illi, quos commemorare voluisti, de quibus ait Apostolus: Gentes, legem non habentes, sibi sunt lex, qui habent opus legis scriptum in cordibus suis; quid te adiuvent omnino non video. Per hos enim probare conatus es, etiam alienos a fide Christi veram posse habere iustitiam, eo quod isti, teste Apostolo, naturaliter, quae legis sunt, faciunt. Ubi quidem dogma vestrum, quo estis inimici gratiae Dei, quae datur per Iesum Christum Dominum nostrum, qui tollit peccata mundi, evidentius expressisti, introducens hominum genus, quod placere Deo possit sine Christi fide, lege naturae. Hoc est, unde vos maxime Christiana detestatur Ecclesia.¹⁷¹⁸ Et post pauca respondet explicando verba Apostoli in duplici sensu, ut disput. 47. nu. 6. et 7. visum est.

XI. Et, si quis inquirat, ad quid illa bona opera imperfecta deserviebant gentibus; respondetur, quod ad vitandum novum peccatum, et ut mitiori poena in inferno punirentur.¹⁹ Unde in eodem contextu S. Augustinus subdit: Sed ad hoc eos in die iudicii cogitationes suae defendent²⁰, ut tolerabilius puniantur; quia naturaliter, quae legis sunt, utcumque fecerunt, scriptum habentes in cordibus opus legis hactenus, ut aliis non facerent, quod perpeti nollent; hoc tamen peccantes, quod homines sine fide, non ad eum finem ista opera retulerunt, ad quem referre debuerunt. Minus enim Fabritius, quam Catilina punietur; non quia iste bonus, sed quia ille magis malus: et minus impius, quam Catilina, Fabricius, non veras virtutes habendo, sed a veris virtutibus non plurimum deviando.

Ad tertium respondetur, illa bona opera, quae Augustinus docet fieri posse a peccatoribus per facultatem naturae, non esse actus verae virtutis, sicut nunc loquimur de vera virtute, ut ipsemet Augustinus in aliis locis superius inductis saepissime docet. Et similiter dicendum ad quartum argumentum.

Ad quintum respondetur, Ad actum verae virtutis requiri, quod per charitatem ordinetur in Deum, saltem ut est finis naturalis; quod quidem ab homine in natura lapsa absque auxilio gratiae fieri non potest, ut ex praemissis constat, et patebit amplius ex his, quae circa actum charitatis dicentur disputatione sequenti.