De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum in natura lapsa possit homo ex solis viribus naturae cum concursu Dei generali elicere actum absolutum mere naturalem dilectionis Dei super omnia, cum absoluto proposito illi in omnibus placendi.

I. QUIDAM respondent, quod in statu naturae lapsae non possit natura humana ita absolute, et efficaciter suas vires naturales exercere in hoc amore naturali Dei, sicut posset in natura integra. Sed de hoc non est controversia. An vero absolute loquendo elicere possit homo in natura lapsa absque auxilio gratiae unum, aut alterum actum dilectionis Dei super omnia simpliciter; non determinant expresse, quamvis latenter id insinuare, vel supponere videantur. Alii vero absolute dicunt, hominem posse in natura lapsa, absque speciali auxilio gratiae, ex facultate suae naturae, elicere praedictum actum dilectionis Dei super omnia, cum absoluto proposito de caetero non peccandi; quamvis multo facilius, et promptius potuerit illum producere in natura integra. Ad cuius explicationem distingunt tres actus voluntatis, respectu dilectionis Dei super omnia.¹ Primus est velleitas quaedam, qua quis, ex dilectionis affectu, vellet servare mandata omnia, simpliciter tamen, et absolute id non vult, atque adeo non habet actum absolutum dilectionis Dei super omnia: etenim, qui sic diligit Deum, debet proponere omnia mandata eius servare; secundum illud: Si quis diligit me, sermonem meum servabit.² Secundus actus est actus dilectionis Dei super omnia absolutus, et efficax, quo ex eadem dilectione vult absolute omnia praecepta servare; et id postmodum opere complet. Tertium actum constituunt medium inter velleitatem, et dilectionem absolutam, et efficacem, quem appellant dilectionem Dei absolutam super omnia, sed inefficacem; quia videlicet, quamvis ex affectu, et dilectione Dei super omnia statuat homo, absoluto proposito, omnia mandata eius servare, et placere illi in omnibus, et per omnia; tamen opere id non implet postea. Et hanc dilectionem Dei super omnia inquiunt posse habere hominem in natura lapsa, ex solis viribus naturae, absque speciali auxilio ex parte voluntatis, praesertim si adsit fides ex parte intellectus: et idem dicunt de dilectione Dei supernaturali, de contritione, et quocunque alio actu virtutis infusae, quantum ad substantiam actus. Affirmant enim, posse hominem talem actum elicere ex sola facultate naturae; et allegant pro hac sententia M. Sotum in 4. dist. 17. q. 1. ar. 5. et lib. 2. de nat. et grat. cap. 14. et 22. M. Cano in relect. de poenit. Caiet. q. 1. de contritio. S. Bonav. in 4. dist. 17. art. 2. q. 3: et alios doctores.

II. Probatur haec sententia ex S. Thom. in 4. dist. 17. q. 2. ar. 1. quaestiunc. 1. ad 6. ubi ait, quod contritio est a solo Deo, quantum ad formam, qua informatur; sed quantum ad substantiam actus, est a libero arbitrio, et a Deo, qui operatur in omnibus operibus et naturae, et voluntatis: ergo secundum S. Thomam, cum solo concursu generali potest liberum arbitrium elicere actum contritionis, et absolutam dilectionem Dei super omnia, quantum ad substantiam actus. Patet consequentia: nam Deus per concursum generalem operatur in omnibus operibus naturae, et voluntatis. Item etiam 2. 2. q. 171. art. 2. ad 3. docet expresse, actum aliquem esse supra naturam humanam dupliciter: Uno modo, quantum ad substantiam actus, sicut miracula facere, et cognoscere occulta, et incerta divinae Sapientiae: et ad hos actus non datur homini donum gratiae habitualis. Alio modo est aliquid supra naturam humanam, quantum ad modum actus, non autem, quantum ad substantiam ipsius, sicut diligere Deum, et cognoscere eum in speculo creaturarum, et ad hoc datur donum gratiae habituale:³ ergo secundum S. Thom. actus dilectionis Dei super omnia, ad quem datur gratia habitualis, non excedit naturae facultatem, quantum ad substantiam actus, sed solum quantum ad modum, quatenus videlicet ille actus est supernaturalis, aut meritorius vitae aeternae: ergo, quantum ad substantiam poterit produci ex sola facultate naturae. Eamdem doctrinam tradit q. 24. de verit. art. 14. in corp. ubi sic ait: Est autem duplex bonum: quoddam, quod est humanae naturae proportionatum; quoddam vero, quod excedit humanae naturae facultatem: et haec duo bona, si de actibus loquamur, non differunt secundum substantiam actus, sed secundum modum agendi. Et idem docet in solutione ad 1. et 2. eiusdem art. ubi ait, quod nullum praeceptum est homini impossibile ad servandum; quia in substantiam actus potest ex facultate liberi arbitrii, et in modum potest ex dono gratiae. Denique in 1. sentent. dist. 17. q. 1. art. 4. in corp. ait, quod per dilectionem, quae procedit ab habitu, non discernitur: Utrum actus sit ab habitu infuso, vel acquisito. Sentit ergo, quod actus dilectionis Dei super omnia, quantum ad substantiam, possit produci ex solis viribus naturae; alias per actum dilectionis supernaturalis, quem homo iustus in seipso experitur, posset certo cognoscere, se habere habitum charitatis supernaturalis, et consequenter se esse in gratia: quod tamen est contra expressa loca Scripturae, et Conciliorum, ut ex praemissis in disputatione 42. constat.

Secundo. Homo potest cognoscere per vires naturae, Deum esse summe bonum, et summe diligibilem, et peccatum esse summe detestabile, ex eo quoque quamplurima mala animae provenire: ergo voluntas potest ex viribus naturae diligere Deum super omnia, et detestari peccatum super omne detestabile, quantum ad substantiam actus. Patet consequentia: nam talis cognitio bonitatis divinae potens est ad excitandam, et premovendam voluntatem, praesertim in homine fideli, ut cum solo concursu Dei generali eliciat actum dilectionis Dei super omnia, et detestetur peccatum super omne detestabile, quantum ad substantiam actus: ergo potest ex se illum producere.

Confirmatur: quia non est difficile homini, etiam lapso, elicere actum dilectionis Dei super omnia, praesertim quando absunt difficultates, et tentationes gravissimae, atque occasiones peccandi: quia tunc nullum est impedimentum obstans huiusmodi actui dilectionis: ergo. Antecedens probatur: nam tota difficultas actus dilectionis Dei super omnia est in implendo postea propositum absolutum placendi illi in omnibus, quod requiritur, ut dilectio illa sit efficax: ergo in dilectione Dei absoluta, sed inefficaci, nulla est difficultas gravis, quam homo, solis viribus naturae, superare non possit.

III. Tertio. Homo potest absque auxilio speciali gratiae accedere ad Sacramentum poenitentiae, cum proposito absoluto vitandi de caetero omnia peccata mortalia, uno excepto, homicidio verbi gratia: nam huiusmodi propositum non procedit ex speciali auxilio gratiae; quia Spiritus sanctus non movet ad detestandum unum peccatum mortale sine alio; cum impium sit a Deo dimidiam sperare veniam, et unum peccatum mortale sine alio remitti non possit, ut tertia parte, quaestione 86. articulo tertio docet Sanctus Thomas: ergo poterit ex viribus naturae accedere, cum proposito abstinendi ab omnibus lethalibus, et etiam ab illo uno peccato homicidii; et ita poterit habere propositum abstinendi ab omnibus. Patet consequentia: nam propositum abstinendi ab illo uno peccato homicidii, si conferatur cum proposito abstinendi ab omnibus aliis; parum, aut nihil habet difficultatis: ergo qua ratione potest homo ex viribus naturae proponere abstinere ab omnibus aliis, uno excepto homicidio; poterit habere propositum abstinendi ab omnibus absolute.

Quarto. Actus temperantiae infusae, et acquisitae sunt eiusdem speciei, quantum ad substantiam actus: etenim comestio temperata semper est eiusdem speciei, quantum ad substantiam, sive eliciatur a temperantia infusa, sive ab acquisita: ergo similiter actus dilectionis Dei infusae, et acquisitae erunt eiusdem speciei, quantum ad substantiam. Sed actus dilectionis acquisitae, vel temperantiae acquisitae non excedit facultatem naturae, quantum ad substantiam: ergo neque actus dilectionis infusae, aut temperantiae infusae excedunt facultatem naturae, quantum ad substantiam: poterunt ergo ex viribus naturae elici a libero arbitrio.

Quinto arguitur: quoniam sequeretur ex opposita sententia, quod Angelus ex facultate suae naturae cognoverit per experientiam, se habere habitum charitatis supernaturalis, et gratiam. Consequens est impossibile: nam gratia non potest cognosci evidenter per solam facultatem naturae: ergo. Sequela probatur. Angelus experiebatur in se actum dilectionis Dei super omnia, quem habuit in primo instanti suae creationis: ergo, si substantia illius actus erat supernaturalis, per experientiam cognoscebat Angelus evidenter, illum actum procedere ex gratia, et charitate. Etenim, cum evidenter Angelus cognoverit omnia naturalia, et non viderit inter entia naturalia substantiam illius actus; necessario cognoscebat per experientiam, illum actum esse supernaturalem, quantum ad substantiam; et consequenter cognoscebat, procedere ex habitu supernaturali.

Sexto: nam Concil. Araus. 2. cap. 6. et 25. et similiter Conc. Trident. sess. 6. can. 3. quando determinant, ad actum dilectionis, fidei, et spei esse necessarium auxilium speciale praevenientis gratiae; addunt illam particulam, ad diligendum, credendum, et sperandum, sicut oportet, ut ei iustificationis gratia conferatur. Sentiunt ergo, hominem posse absque speciali auxilio gratiae diligere Deum super omnia, credere, et sperare; non tamen sicut oportet ad salutem, vel ad iustificationis gratiam, aut gloriam obtinendam; sed solum quantum ad substantiam actus. Confirmatur:⁴ nam, argumento a contrario sensu videtur Concilium significasse, veram esse sententiam, quae asserit, praedictos actus absque auxilio gratiae elici posse, quantum ad substantiam, et non sicut oportet ad salutem: alias frustra in sua definitione addidisset illam particulam, sicut oportet ad salutem.

IIII. Secunda sententia est Sancti Augustini locis inferius allegandis, et S. Thomae p. 2. q. 109. ar. 4. et aliis pluribus in locis, quam sequuntur communiter Thomistae. Ad cuius explicationem notandum primo, quod, ut docet Sanctus Thomas, 1. 2. quaestione 100. artic. 10. et ibi Caietanus, et omnes Thomistae; quamvis modus charitatis non cadat sub praecepto aliarum virtutum, neque includatur necessario in actibus earum, ut in praecepto virtutis temperantiae, aut fortitudinis; cadit tamen sub praecepto ipsius virtutis charitatis, et includitur in illo.⁵ Unde, si occurrat praeceptum ieiunii, aut praeceptum honorandi parentes; huiusmodi praeceptum impletur per actum ieiunii factum in peccato mortali, et per actum pietatis erga parentes, etiam si fiat in peccato mortali, quia modus non cadit sub praecepto. Si vero occurrat praeceptum naturale, quo homo tenetur elicere actum interiorem dilectionis Dei super omnia; ex vi huius praecepti tenetur diligere Deum, etiam quantum ad modum dilectionis, ut eum diligat ex toto corde, iuxta illud Matth. 22. Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et in tota anima tua, et in tota mente tua.⁶ Diligere autem ex toto corde, ut docet Sanctus Thomas eodem art. 10. ad secundum, et 2. 2. quaest. 44. art. 4. et 5. est ita Deum diligere, ut se, et omnia referat in Deum, tamquam in finem ultimum, et nihil admittat in corde suo divinae dilectioni contrarium.

Notandum secundo, quod dilectio Dei absoluta includit in virtute observantiam omnium mandatorum, saltem in praeparatione animi.⁷ Ita docet Medina 1. 2. q. 109. art. 3. dub. 1. §. deinde advertendum et constat ex illo Ioann. 14. Si quis diligit me, sermonem meum servabit; et 1. Ioan. 5.⁸ Haec est dilectio, ut eius mandata custodiamus; unde toto tempore, quo durat huiusmodi dilectio super omnia, aut virtus illius, habet coniunctam observantiam omnium praeceptorum saltem naturalium, si dilectio est solum naturalis; et etiam supernaturalium, si fuerit supernaturalis dilectio. Quia vero actus charitatis, et virtus illius pro isto statu potest interrumpi per contrarium actum; hinc est, quod etiam, si quis habeat verum actum absolutum, et efficacem dilectionis Dei super omnia, etiam supernaturalem, et absolutum propositum placendi illi in omnibus, et servandi omnia mandata; contingit postea de facto, quod illa non servet, sed interrumpatur virtus praecedentis actus charitatis, per peccatum mortale.

V. Notandum tertio, quod, ut actus dilectionis Dei super omnia, et propositum absolutum servandi omnia mandata censeatur efficax; non est necessarium, quod toto tempore vitae suae homo servet omnia mandata, sed sufficit, quod illa servet toto tempore, quo durat ille actus dilectionis, aut virtus illius.⁹ Hoc fundamentum est contra auctores sententiae allegatae: Sed probatur: nam alias nulla dilectio, etiam supernaturalis, quantumvis intensa, esset efficax, nisi illa dumtaxat, quae habet coniunctum donum perseverantiae usque in finem; quod tamen videtur absurdum. Confirmatur: nam si quis semel dilexit Deum super omnia, et virtute huius dilectionis servavit omnia mandata per integrum mensem; iam dilectio fuit efficax toto illo mense, quo duravit virtus illius: ergo, etiam si, elapso mense, frangat praeceptum unum, adhuc dilectio praecedens fuit efficax eo tempore, quo duravit virtus illius. Ex quo sequitur, quod omnis absoluta dilectio Dei super omnia, et omne propositum absolutum servandi omnia mandata sit efficax, saltem pro illo instanti, in quo elicitur: nam impossibile est, quod homo in eodem instanti, in quo elicit huiusmodi dilectionem; frangat aliquod praeceptum obligans ad mortale: quia, ut inquit Apostolus: Plenitudo legis est dilectio:¹⁰ ergo semper habet coniunctam, pro aliquo instanti, vel brevi tempore, observantiam omnium mandatorum, atque adeo pro tunc efficax erit. Denique supponenda est distinctio dilectionis naturalis, et supernaturalis.¹¹ Naturalis dilectio Dei super omnia est, quae fertur in Deum, ut auctorem naturae, tamquam in ultimum finem, illum omnibus praeferendo. Supernaturalis autem dilectio est, qua diligimus Deum auctorem gratiae, et tamquam ultimum finem supernaturalem: sit ergo

VI. PRima Conclusio. Homo in natura lapsa, existens in mortali, potest absque speciali auxilio gratiae habere actum conditionatum dilectionis Dei super omnia, seu velleitatem quandam, quae explicatur his verbis: Vellem super omnia diligere Deum, et illi in omnibus placere. Conclusio est communis inter Theologos, quam probat M. Medina p. 2. q. 109. ar. 3. dub. 1. concl. 3. Et ratio est: nam iste actus dilectionis non est perfectissimus actus naturae sanae, nec vera dilectio Dei super omnia, nec per illum avertitur homo a peccato mortali, nec convertitur de facto in Deum, tamquam in finem ultimum: ergo potest viribus naturae haberi.

Secunda Conclusio. Homo in natura lapsa, praesertim si existat in peccato mortali, non potest absque speciali auxilio praevenientis gratiae diligere Deum super omnia, absoluta dilectione naturali; neque habere absolutum propositum placendi illi in omnibus.¹² Conclusio est contra sententiam superius adductam: est tamen expressa S. Th. ar. 3. cit. et 1. 2. q. 100. art. 10. ad 3. ubi ait, quod praeceptum charitatis non impletur sine gratia; et loquitur etiam de praecepto charitatis, ad quod tenetur homo ex lege naturae. Respondent quidam,¹³ sensum S. Thomae esse, hominem in natura lapsa non posse diligere Deum super omnia, dilectione efficaci, quae duret toto tempore vitae suae, ita quod in nullo deficiat; quod tamen poterat in natura integra. Haec tamen solutio est contra mentem S. Thomae:¹⁴ docet enim, quod non potest homo in natura lapsa implere praeceptum charitatis sine gratia, sed per actum absolutum dilectionis Dei super omnia impletur praeceptum charitatis, etiam si postmodum frangatur aliquod praeceptum de facto; alias solum implerent praeceptum charitatis, qui habent donum perseverantiae: ergo. Eadem sententia est expressa S. August. epist. 107. ad Vitalem, ubi inquit: Liberum arbitrium ad diligendum Deum, primi peccati granditate perdidimus, id est amisimus virtutem, ad diligendum Deum per solam facultatem naturae. Idem docet lib. de gratia, et lib. arb. cap. 18. ubi inter alia verba, inquit: Si non ex Deo, sed ex hominibus dilectio Dei, et proximi est; vicerunt Pelagiani; si autem ex Deo, vicimus Pelagianos. Eamdem conclusionem contra Cassianum statuit S. Prosper lib. contra Collat. cap. 30. et 31. et S. Gregorius 33. moral. cap. 20. ubi ait: Si nostra dilectio Deum praevenit, ubi est, quod Ioannes Apostolus dixit: Non quia nos dilexerimus Deum; sed quia ipse prior dilexit nos.¹⁵

VII. Praeterea probatur ex locis Scripturae, quae adducit Prosp. locis citatis: nam in sacris litteris asseritur, charitatem, seu dilectionem Dei super omnia esse donum Dei,¹⁶ sicut ad Rom. 5. Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris, per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. Et 1. Io. 4. Charitas ex Deo est. Item etiam in Conc. Milevit. can. 4. definitur, quod utrumque est donum Dei, et scire, quid facere debeamus, et diligere, ut faciamus. Et in Conc. Araus. 2. can. 25. dicitur: Prorsus donum Dei est diligere Deum: ergo. Si dicatur, Scripturam sacram, et Concilia loqui de dilectione supernaturali, ut supernaturalis est, et de dilectione, quae procedit ex habitu infuso; contra: nam Pelagius, numquam docuit, dilectionem, quam ipse statuit in natura, esse supernaturalem, aut procedere ex habitu infuso; sed absolute dixit, dilectionem Dei super omnia, et propositum absolutum numquam peccandi haberi posse simpliciter ex viribus naturae:¹⁷ implicat enim, dilectionem esse supernaturalem, et procedere ex solis viribus naturae; alias simul esset, et non esset supernaturalis. Et tamen hanc eius assertionem impugnat S. Augustinus, et Prosper: ergo. Confirmatur: nam, si Pelagius asseruit, dilectionem Dei super omnia haberi posse ex solis viribus naturae; ergo loquebatur de dilectione mere naturali. Patet consequentia: nam dilectio procedens ex solis viribus naturae, est mere naturalis: ergo Sancti, qui determinant contra Pelagium, hominem ex solis viribus naturae non posse diligere Deum super omnia; loquuntur etiam de dilectione naturali, qua absolute diligitur Deus super omnia. Respondent aliqui Theologi, Scripturam, et Concilia loqui de dilectione efficaci, non autem de dilectione absoluta, quae est inefficax. Sed contra: nam, ut ostendimus in secundo, et tertio fundamento, omnis actus absolutus dilectionis Dei super omnia est efficax, saltem pro illo instanti, et tempore, quo durat, cum essentialiter includat observationem omnium mandatorum pro eodem instanti, vel tempore: ergo.

VIII. Secundo probatur. Actus absolutus dilectionis Dei super omnia non compatitur secum peccatum mortale: ergo, si homo potest ex solis viribus naturae elicere actum dilectionis Dei super omnia, poterit ex eisdem viribus resurgere a peccato mortali; quod tamen concedi non potest, ut ostendit S. Thom. p. 2. q. 109. ar. 7.¹⁸ Antecedens probatur: nam impossibile est, quod homo sit aversus a Deo, tamquam ab ultimo fine, et simul sit conversus in Deum, tamquam in ultimum finem: alias simul esset aversus a Deo, et conversus in Deum; quod implicat. Sed, qui est in peccato mortali, est aversus a Deo, et conversus ad creaturam, tamquam in ultimum finem, qui autem diligit Deum super omnia, convertitur in illum, tamquam in ultimum finem: ergo impossibile est, quod actus dilectionis Dei super omnia secum compatiatur peccatum mortale. Confirmatur haec ratio: nam, ut docet S. Tho. p. 2. q. 1. art. 5. impossibile est, quod aliquis simul habeat duos ultimos fines: sed, si homo manens in peccato mortali posset elicere actum absolutum dilectionis Dei super omnia; simul haberet duos ultimos fines: ergo impossibile est, ut manens in peccato mortali, eliciat talem actum dilectionis Dei super omnia. Minor probatur: nam, qui est in peccato mortali, habet pro fine ultimo creaturam; sed ille manet in peccato mortali; ut supponitur: ergo habet pro fine ultimo creaturam. Rursus, qui diligit Deum super omnia absoluta dilectione, diligit eum, tamquam ultimum finem: ergo, si existens in peccato mortali, potest ex viribus naturae diligere Deum super omnia; poterit simul eum diligere, tamquam ultimum finem: ergo, si de facto diligat, habebit Deum pro ultimo fine, et similiter creaturam, quod tamen specialiter videtur contra illud Apost. Quae conventio lucis ad tenebras; etc.¹⁹ Haec conclusio amplius patebit ex rationibus, quae adducentur pro conclusione sequenti.

IX. Tertia Conclusio. Homo in natura lapsa non potest diligere Deum super omnia, ut est finis supernaturalis ex solis viribus naturae, etiam si sermo sit de actu dilectionis, quantum ad substantiam, et de homine fideli. Itaque quantumvis per intellectum proponatur voluntati Deus, ut est summum bonum supernaturale, et ut maxime diligibilis; voluntas non potest actu absoluto illum diligere super omnia, etiam quantum ad substantiam actus, neque habere absolutum propositum placendi illi in omnibus, absque speciali auxilio gratiae. Haec conclusio sequitur a fortiori ex conclusione praeced. atque ex rationibus illius. Et probatur. Primo: nam homo lapsus in mortale, non potest, absque speciali auxilio gratiae, habere imperfecta desideria, neque imperfectas inchoationes virtutum, aut semina, ut contra Cassianum ostendit Prosper lib. contra Collat. per totum, praesertim cap. 27. et 28. cuius errorem retulimus disput. 2. ergo multo minus poterit habere perfectissimum actum, qualis est dilectio Dei super omnia, ut est finis supernaturalis; praesertim cum, iuxta oppositam sententiam, posito illo actu dilectionis mere naturali, Deus ex certa lege conferat auxilium gratiae, ut actus sit, qualis oportet ad salutem, ut demonstrabimus disputatione 56. et seqq.

X. Secundo probatur: nam sequitur ex opposita sententia, quod homo possit pati martyrium pro dilectione Dei auctoris supernaturalis, absque auxilio gratiae. Consequens non est dicendum: nam si posset pati martyrium absque Dei auxilio, posset consequi ultimam salutem absque auxilio gratiae: dicitur enim Matth. 10. Qui perdiderit animam suam propter me, inveniet eam, et Aug. ait: Iniuriam facit martyri, qui orat pro ipso: ergo. Sequela probatur: nam, si potest diligere Deum super omnia absolute ex viribus naturae: ergo potest eum diligere plus, quam seipsum, et plus, quam vitam propriam: ergo poterit exponere vitam pro dilectione Dei: ergo poterit ex viribus naturae pati martyrium pro dilectione Dei. Respondent ad hoc argumentum, negando sequelam:²⁰ nam ad rationem martyrii non satis est exponere vitam pro aliquo actu virtutis, sed necessario requiritur, ut exponatur, ex dilectione Dei supernaturali, ut patet per Apost. 1. ad Cor. 13. Si tradidero corpus meum ita, ut ardeam; charitatem autem non habuero, nihil sum.²¹ Sed contra hanc solutionem est argumentum:²² nam, ut fatentur auctores oppositae sententiae, lex est statuta a Deo, ut qui fecerit totum, quod in se est, diligendo Deum super omnia, etc. consequatur auxilium gratiae, quo ille actus fiat supernaturalis, et qualis oportet ad salutem: ergo, qui ex facultate naturae diligit Deum super omnia, et exponit vitam propriam ex facultate naturae; consequitur auxilium gratiae, ut actus ille sit, qualis oportet, ad verum martyrium: ergo ex viribus naturae evadit martyr. Confirmatur hoc: nam saltem sequitur, initium martyrii, sive martyrium imperfectum esse ex viribus naturae, et auxilium gratiae solum esse necessarium, ut martyrium, et actus dilectionis sit perfectus: hoc autem admitti non potest, ut ex praemissis patet: ergo.

XI. Tertio probatur ex Concilio Trident. sess. 14. cap. 4. de sac. poeni. ubi sic dicitur: Illam autem contritionem imperfectam, quae attritio dicitur; quoniam vel ex turpitudinis peccati consideratione, vel ex gehennae, et poenarum metu communiter concipitur; si voluntatem peccati excludat cum spe veniae, declarat, non solum non facere hominem hypocritam; et magis peccatorem: verum etiam donum Dei esse, et Spiritus sancti impulsum, non adhuc quidem inhabitantis, sed tantum moventis, quo poenitens adiutus viam sibi ad iustitiam parat:²³ ergo censet, voluntatem, et propositum absolutum numquam deinceps peccandi esse donum Dei, et procedere ex motione Spiritus sancti: atque adeo haberi non posse ex solis naturae viribus. Respondent, quod Concilium non intendit determinare, nec determinat, attritionem illam esse donum Dei, et impulsum Spiritus sancti ex ea parte, qua includit absolutum propositum non peccandi, quantum ad substantiam actus; sed ex ea parte, quae est dispositio ad salutem: et efficitur supernaturalis, et ut in homine fideli, procedit ex spe veniae, atque timore gehennae.²⁴ Sed haec explicatio non videtur sufficiens, neque ad mentem Concilii.²⁵ Primo, quia eadem difficultas procedit de spe veniae, et de timore, atque aliis actibus supernaturalibus, quia (ut auctores, cum quibus disputamus, asserunt) homo potest illos elicere ex viribus naturae, quantum ad substantiam actus. Secundo, quoniam Concilium absolute determinat, attritionem, quae habet omnes illas conditiones, esse donum Dei. Restringere autem Concilium ad attritionem supernaturalem, ita ut sensus sit, quod attritio supernaturalis est donum Dei, et procedit ex motione Spiritus sancti, est nimis restringere illud decretum. Possent enim alia decreta Conciliorum eodem modo restringi, et ita non haberemus firmum decretum contra Pelagium: nam, ut supra dicebamus, Pelagius numquam asseruit, quod dilectio supernaturalis, procedens ex habitu infuso, sit effective ex solis viribus naturae, cum id manifestam involvat repugnantiam. Praeterea: nam dicere, quod attritio supernaturalis sit ex motione supernaturali Spiritus sancti, est dicere virtualiter, quod attritio supernaturalis sit supernaturalis: ergo Concilium aliquid amplius definire intendit; ergo attritio illa est donum Dei.

Praeterea: nam de actu fidei, et spei iam Concilium Tridentinum sess. 6. de Iustificatione canone 3. definierat, ad huiusmodi actus esse necessarium auxilium gratiae: ergo, cum postmodum in sess. 14. docet, attritionem propter poenas inferni, quae voluntatem peccandi excludit, cum spe veniae, esse donum Dei; intelligit, quod sit donum Dei, non solum ratione fidei, vel spei veniae, vel ratione timoris poenarum inferni, qui actus solent praecedere ipsam attritionem; sed etiam ratione eiusdem attritionis, sive doloris peccatorum, cum proposito absoluto de caetero non peccandi.

XII. Ultimo probatur nostra conclusio argumento, quo utitur Prosper contra Cassianum: nam alias liberum arbitrium non fuisset laesum, neque vulneratum per peccatum, siquidem potest ex sola facultate naturae elicere perfectissimum actum naturae sanae, qualis est naturalis dilectio Dei super omnia. Consequens autem est falsum, ut disput. 45. ostensum est: ergo.

XIII. AD primum argumentum ex auctoritate S. Thomae in 4. sententiarum, respondetur, quod locus ille potius est pro nobis: nam forma contritionis est gratia, et charitas, ex cuius imperio nascitur contritio; contritio namque est dolor pro peccatis assumptus²⁶ propter Deum summe dilectum. Cum ergo S. Tho. inquit, quod contritio est a solo Deo, quantum ad formam, satis aperte docet, quod Charitas habitualis, ex imperio cuius procedit contritio, est solum ab ipso Deo. Cum autem S. Tho. ait, quod contritio, quantum ad substantiam est a libero arbitrio, et a Deo; non intelligit, quod sit a Deo per concursum generalem; sed per auxilium speciale. Neque obstant illa verba: Qui operatur in omnibus operibus naturae, et voluntatis; non enim ait S. Tho. quod sit a Deo, ut operatur in omnibus operibus naturae, etc: sed inquit, esse a Deo, qui operatur in omnibus operibus naturae, etc. quod verissimum est: nam idem est Deus, qui operatur in omnibus operibus supernaturalibus, et in operibus naturae; sed tamen in operibus naturae operatur, ut auctor naturae formaliter; in operibus autem supernaturalibus, ut auctor gratiae. Unde, quamvis contritio secundum substantiam actus sit ex libero arbitrio, et a Deo per auxilium speciale, adhuc salvatur, et verificatur, quod substantia illius actus sit ex libero arbitrio, et a Deo; qui operatur in operibus naturae, et voluntatis. Addit autem S. Thom. haec verba, ut explicaret universalem dependentiam, quam habet omnis actus voluntatis ab ipso Deo, tamquam a primo operante. Haec solutio, et explicatio S. Thomae colligitur ex ipso argumento, ad quod respondet, et est huiusmodi. Contritio a Deo nobis datur; sed quod datur, non assumitur: ergo contritio non est dolor assumptus: ad quod in summa respondet S. Tho. quod, etiam si detur a Deo modo praedicto; nihilominus dolor ille est assumptus a nobis, quia voluntarie illum elicimus, supposita operatione divina.²⁷ Ex hoc tamen non colligitur, quod illa operatio sit per concursum generalem; neque enim ad solvendum hoc argumentum erat necessarium asserere, quod contritio, quantum ad substantiam actus, non procederet ex auxilio speciali: alias actus charitatis supernaturalis, ut supernaturalis est, non esset liber, nec libere assumptus: nam etiam in opinione contraria, ut supernaturalis est, procedit ex auxilio speciali. Constat etiam haec solutio: nam, ut probat Med. 1. 2. q. 62. artic. 2. ex Concil. Milevit. Araus. et Africano, auxilium supernaturale est omnino necessarium ad quemcunque actum virtutis Theologicae, non solum quantum ad modum operis, sed etiam quantum ad substantiam actus: et idem docet Caiet. 3. p. q. 76. art. 7. post medium comm. ubi ostendit, quod actus elicitus virtutum Theologicarum, non solum in genere moris, seu quantum ad modum; sed etiam in esse naturae, et quantum ad substantiam, distinguatur specie ab actibus virtutum naturalium circa eamdem materiam: quod etiam aperte colligitur ex S. Thom. q. 62. citata; et a nobis disp. 65. id erit ex professo comprobandum. Non ergo unquam intellexit S. Thom. quod actus charitatis, seu contritionis procedat, quantum ad substantiam actus, ex sola facultate naturae cum solo concursu Dei generali.

XIIII. Ad alium locum ex 2. 2. respondet Med. q. 62. cit. in solutione ad primum, quod S. Tho. loquitur ibi de dilectione Dei in genere, ut abstrahit a dilectione naturali, et supernaturali: et haec non excedit facultatem naturae, quantum ad substantiam: et intelligit Medina de dilectione absolute, sive de dilectione imperfecta; non tamen de dilectione Dei super omnia simpliciter. Haec explicatio, quamvis verum contineat, non tamen videtur esse ad mentem S. Thom. in illo loco: etenim in illa solutione ad tertium expresse loquitur de actu charitatis, ad quem datur donum gratiae habitualis: sed ad dilectionem Dei in genere, ut abstrahit a naturali, et supernaturali; non datur donum gratiae habitualis: ergo non loquitur de illa Sanctus Thomas.

Melius ergo respondetur, quod S. Tho. ibi loquitur de actu charitatis supernaturalis, non quidem de actu elicito immediate ab ipsa charitate supernaturali: nam talis actus, ut disp. 65. citata manifestum fiet, etiam quantum ad substantiam, excedit vires naturae, sicut actus visionis beatificae; sed de actu charitatis imperato, qualis est actus fortitudinis, et aliarum virtutum, qui, ut refertur a charitate in finem supernaturalem; dicitur actus supernaturalis charitatis, imperatus tamen.²⁸ Loquitur etiam de actu exteriori; huiusmodi enim actus non excedunt facultatem naturae, quantum ad substantiam actus, sed solum quantum ad modum, secundum videlicet quod ex charitate fiunt. Et per haec respondetur ad locum adductum ex q. 24. de verit. ibi enim seipsum explicat, sicut explicatur a nobis. Etenim post verba adducta subdit: Ut puta iste actus, qui est dare eleemosinam, est bonum proportionatum viribus humanis, secundum quod ex quadam naturali dilectione, vel benignitate homo ad hoc movetur: excedit autem humanae naturae facultatem, secundum, quod ad hoc homo inducitur ex charitate, quae mentem hominis Deo unit.

Ad alium locum ex primo sententiarum respondetur eodem modo; vel dicendum est, ex illa auctoritate solum colligi, hominem habere posse absque habitu infuso, vel absque auxilio gratiae aliquam dilectionem Dei imperfectam, quae est velleitas, aut etiam dilectionem quandam naturalem, qua diligitur Deus, non quidem super omnia simpliciter, nec secundum se, sed dumtaxat, quatenus est bonum commune, a quo omnia dependent in suo esse. Hanc enim dilectionem imperfectam idem S. Thom. 1. p. q. 60. ar. 5. ad 5. fatetur esse in daemonibus, quibus constat nullum conferri a Deo auxilium speciale. Et 1. 2. q. 109. ar. 3. in corp. eamdem doctrinam confirmat, ostendens unamquamque²⁹ creaturam naturali dilectione plus diligere Deum, ut est bonum universale, a quo omne bonum particulare dependet, quam seipsam.

XV. Ad secundum argumentum negatur consequentia: nam ut docet S. Tho. 1. 2. q. 109. ar. 2. ad 3.³⁰ magis est natura humana corrupta per peccatum, quantum ad appetitum boni, quam quantum ad cognitionem veri.³¹ Cuius ratio est: nam peccatum consummatur in consensu voluntatis. Et ad probationem negatur antecedens; si sermo sit de motione physica, quae vires tribuit voluntati humanae, ut actum dilectionis Dei super omnia eliciat: nam talis cognitio, cum sit extrinseca voluntati, et solum repraesentet illi obiectum, et convenientiam ipsius; non tribuit voluntati infirmae vires, ut possit elicere actum adeo perfectum, qui est proprius naturae sanae.

Ad confirmationem negatur antecedens: dicimus enim, difficultatem illius actus, non solum consistere in hoc, ut postmodum homo impleat, quod proposuit, et servet de facto omnia mandata toto tempore vitae suae; sed etiam quia est difficile, imo et impossibile naturae infirmae elicere actum adeo perfectum, qualis est dilectio Dei super omnia simpliciter, nisi adiuvetur, et sanetur per gratiam: nam, ut dictum est, huiusmodi actus toto tempore, quo durat virtus illius; habet coniunctam observantiam omnium mandatorum.

Ad tertium argumentum negatur consequentia: nam propositum abstinendi ab omnibus aliis peccatis, praeterquam ab uno homicidio, est simpliciter malum propositum, qua parte includit propositum non abstinendi ab uno; quia malum consurgit ex quocunque defectu, atque adeo illud propositum potest esse ex nobis. Caeterum propositum abstinendi ab omnibus simpliciter, est propositum bonum, et perfectum: unde ex hoc, quod possit homo, absque auxilio gratiae habere primum propositum; male infertur, quod possit habere etiam secundum.

XVI. Ad quartum argumentum respondetur, quod actus exterior temperantiae infusae, et acquisitae sunt eiusdem speciei, quantum ad substantiam actus, non autem actus interior elicitus, ut supra dictum est. Ratio autem huius assignatur ab eodem S. Thom. 1. 2. q. 62. citata: nam actus interior temperantiae, aut charitatis infusae, et acquisitae habent formaliter diversa obiecta: ergo formaliter differunt specie; actus enim specificantur ex obiectis.

XVI. Ad quintum argumentum negatur sequela: nam, ut docet S. Thom. p. 2. q. 62. ar. 1. in fin. corp. habitus virtutum Theologicarum solum divina revelatione cognoscuntur certo, et infallibiliter.³² Imo M. Bañes locis infra disp. 118. et 119. allegandis, addit, quod non possunt evidenter cognosci secundum suam ultimam differentiam, per speciem aliquam creatam; sed solum per visionem beatificam, quae elicitur per speciem increatam. Et ad impugnationem respondetur, quod propter similitudinem, quam habent actus charitatis infusae, et acquisitae; non potest quis, seclusa divina revelatione, cognoscere infallibiliter actum charitatis, quem habet in via, esse supernaturalem, nec discernere certo; utrum procedat effective ab habitu infuso, vel acquisito, aut a nuda potentia. Solutio est S. Thomae in 1. sent. d. 17. q. 1. ar. 4. et M. Soti lib. 1. de natura et grat. c. 22. coroll. 3. quam latius prosequitur Caiet. 2. 2. q. 6. ar. 1. et ibi M. Bañes, et ar. 2. dub. 2. et q. 5. ar. 1. ad 1. contra primam conclusionem S. Thomae; et ad 3. pro sententia Caietani, et 1. p. q. 32. ar. 1. dub. 2. ad 1. et 3. Ratio autem, quare experientia actuum, quantumvis sint supernaturales, non inferat infallibiliter experientiam habituum supernaturalium, a quibus procedunt, sed tantum probabiliter; est, quia ratio formalis, sub qua eliciuntur actus supernaturales, non potest infallibiliter per experientiam cognosci, sed solum per revelationem divinam. Hanc rationem assignat M. Bañes, ubi supra. Et cum arguitur: nam Angelus cognoscebat evidenter, substantiam illius actus non esse naturalem: ergo cognoscebat evidenter, esse supernaturalem; respondetur, negando antecedens; quia, licet Angelus, secluso speciali miraculo, relictus suae naturae, cognoscat omnia naturalia, sive sint substantia, sive accidentia; Deus tamen sua potentia absoluta potest occultare illi aliquam rem naturalem, et hoc evidenter cognoscit Angelus per suam naturam; quia cognoscit, Deum esse omnipotentem, et infinitum.³³ Et quoniam Angelus non cognoscebat evidenter, nec poterat cognoscere ex facultate suae naturae: Utrum Deus uteretur, vel non uteretur hac sua potentia absoluta; hinc est, quod non habuerit evidentiam, substantiam illius actus non esse naturalem. Similis solutio solet adhiberi, a plerisque Thomistis circa illam quaestionem: Utrum Angelus ex facultate naturae possit cognoscere infallibiliter, humanitatem Christi posse subsistere per subsistentiam increatam: de qua videatur Medina in introductione ad 3. p. q. 2. in respons. ad 6. ex obiectis 2. loco. Eadem solutio adhibetur argumento, quod fit 3. p. q. 76. ar. 7.³⁴ circa quaestionem: Utrum Angelus cognoscat viribus naturae conversionem sacramentalem panis in corpus Christi; de quo videatur Sotus in 4. d. 10. q. 1. ar. 7. et quae nos in disp. 118. et 119. ubi de eadem difficultate huius argumenti erit agendum; adnotabimus.

XVII. Ad sextum argumentum respondetur primo, quod Concil. Milevitanum, et Araus. locis cit. pro conclusione secunda absolute determinant, esse donum Dei diligere Deum: et intelligunt de absoluta dilectione Dei super omnia: et idem dicunt absolute SS. Patres, praesertim Augustinus, nec additur ibi illa particula, sicut oportet. Respondetur secundo, quod, qui diligit Deum super omnia absolute, et illum praefert omnibus nullo excepto; diligit eum, sicut oportet, quemadmodum dicebamus disp. 50. ad septimum argumentum; quod, qui assentitur mysteriis supernaturalibus certo, et infallibiliter, tamquam revelatis a Deo; assentitur, sicut oportet ad salutem. Concilium autem Trid. et Araus. locis cit. in argumento addiderunt illam particulam, sicut oportet, ad excludendam dilectionem Dei imperfectam, quae non est super omnia simpliciter, nec fertur in Deum absolute, sed solum diligit illum, quatenus est bonum commune, et universale; a quo omne bonum particulare dependet intrinsece.³⁵ Hanc enim dilectionem, ut supra diximus ex S. Thoma, habent naturaliter daemones, imo et quaelibet res naturalis magis inclinatur ad conservationem totius, quam ad conservationem propriam. Et per haec patet ad confirmationem.

Ad auctores autem adductos pro prima sententia dicimus, eos nullo modo illi favere, sed praesertim M. Sotus lib. 1. de natura, et gratia, cap. illo 22. concl. 3. et S. Ad dilectionem Dei; ex professo impugnat primam sententiam; et affirmat, quod homo lapsus non possit ex viribus naturae habere dilectionem Dei super omnia etiam naturalem, nec propositum absolutum placendi illi in omnibus; etiam si sermo sit de dilectione, et proposito, quod postmodum in exequutione non impletur: et asserit, hanc esse sententiam Augustini, et adducit plura loca illius, et in S. Igitur ad propositam quaestionem, docet, quod homo in natura lapsa non possit, absque auxilio speciali gratiae, implere praeceptum naturale interioris dilectionis Dei super omnia. Caiet. etiam p. 2. q. 109. art. 3. S. Ad evidentiam, apertissime docet, quod homo lapsus non possit ex solis naturalibus diligere Deum super omnia simpliciter: et art. 4. docet, ab homine non posse absque speciali gratiae auxilio impleri praeceptum dilectionis Dei, et spei, etiam quantum ad substantiam actus. Quod si forsitan Caietanus, aut alius Doctor allegatus pro prima sententia, aliquod verbum subobscurum dixerit alicubi, quod videatur illi favere, in aliis locis se explicuit in bono sensu.

Unum tamen argumentum in calce huius disputationis restat dissolvendum, quo nostram quidam Theologi sententiam impugnant, et desumitur ex quadam bulla Pii V. a Gregorio XIII. confirmata anno 1579. 4. Kal. Februarii, Pontificatus illius anno VIII. contra Michaelem Baium Doctorem, ut fertur, Lovaniensem. Ubi inter propositiones huius auctoris damnatas refertur 34. nempe: Distinctio illa duplicis amoris naturalis, ut quo Deus amatur, ut auctor naturae, et gratuiti, quo Deus amatur, ut beatificator, vana est, et commentitia, et ad illudendum sacris litteris, et pluribus veterum testimoniis excogitata: ergo iuxta decretum Sedis Apostolicae, asserendum est, dari charitatem naturalem, qua ex viribus propriis liberi arbitrii, absque auxilio gratiae diligitur Deus super omnia, ut auctor naturae; alias illa distinctio duplicis amoris vana esset, et commentitia.

Pro solutione huius argumenti, et aliorum, quae ex eadem bulla possunt desumi, advertere oportet, propositiones Michaelis Baii in eadem bulla contentas, damnatas fuisse in sensu ab assertore intento, ut patet ex tenore bullae, ubi post septuaginta novem propositiones relatas, sic dicitur: Quas quidem sententias, stricto coram nobis examine ponderatas, quanquam nonnullae aliquo pacto sustineri possent: in rigore, et proprio verborum sensu ab assertore intento haereticas, erroneas, suspectas, temerarias, scandalosas, et in pias aures offensionem immittentes respective, ac quaecumque super his, verbo, scriptoque emissa, praesentium auctoritate, damnamus, circumscribimus, et abolemus; deque; eisdem, et similibus posthac quoquo pacto loquendi, scribendi, et disputandi facultatem interdicimus. Hoc supposito respondetur, distinctionem illam duplicis amoris esse quidem admittendam; sed ex illa non bene infertur, quod absque auxilio gratiae possit homo in natura lapsa diligere Deum super omnia simpliciter, inquantum est auctor naturae, neque id docet ullo modo summus Pontifex. Nec item est necessarium, quod amor Dei, sive actus charitatis naturalis ex obiecto amato, sit etiam naturalis ex principio eliciente eumdem actum. Etenim ad multos actus, qui ex obiecto non excedunt facultatem liberi arbitrii, datur a Deo speciale auxilium gratiae, vel propter infirmitatem naturae rationalis, quae non potest per seipsam exire in actus perfectos, etiam sibi proportionatos, nisi adiuvetur auxilio medicinae: vel etiam ut actus, qui alias poterat, quantum ad substantiam, ex solis viribus naturae produci, ingrediatur ordinem supernaturalem, tamquam dispositio ad gratiam, vel tamquam meritum gloriae, ut patet in multis actibus virtutum moralium, qui eliciuntur a peccatore ex impulsu speciali Spiritus sancti; nondum quidem inhabitantis, sed moventis; et similiter quando eliciuntur ab homine iusto, et ordinantur per charitatem in finem supernaturalem, in quo tales actus sunt meritorii gloriae. Et tamen certum est, eiusmodi actus non esse supernaturales ex obiecto proximo, a quo specificantur, sed ex principio eliciente, et fine ultimo, ad quem ordinantur. Secundo respondetur, quod ad salvandam, etiam in praxi, illam distinctionem duplicis amoris, sufficit, quod in statu innocentiae potuerint primi parentes ex solis viribus naturae diligere Deum super omnia, inquantum est auctor naturae. Accedit etiam, quod voluntas creata magis inclinatur naturaliter ad amandum Deum, inquantum est bonum universale, a quo omnia alia bona particularia in suo esse dependent, quam inclinetur ad amandum seipsam. Sed tamen hac ratione etiam daemones magis diligunt Deum, quam seipsos, ut docet S. Thomas locis numero 14. huius disputationis inductis.

Possumus nos ex eadem bulla nostram confirmare sententiam: nam inter propositiones praedicti Michaelis Baii damnatur ista propositio, quae est 33. Charitas illa, quae est plenitudo legis, non est semper coniuncta cum remissione peccatorum.³⁶ Ex quo desumitur argumentum. Actus charitatis, quo diligitur Deus super omnia simpliciter, inquantum est auctor naturae, includit in virtute observantiam omnium mandatorum, saltem quantum ad substantiam pro illo instanti, aut tempore, quo elicitur ille actus charitatis, aut quo durat virtus illius, cum transgressio unius, vel alterius praecepti sit incompossibilis cum actu illo charitatis: ergo talis dilectio est semper coniuncta cum remissione peccatorum; ac per consequens non potest procedere ex solis viribus naturae. Ergo necesse est, ut procedat ex auxilio divinae gratiae: alias enim homo ex solis viribus naturae per illum actum charitatis se disponeret ad consequendam, et re ipsa consequeretur remissionem omnium peccatorum: quod tamen non potest admitti.

Dvbivm parvum est appendix quaestionis praecedentis: Utrum homo, si conditus esset in puris naturalibus, posset ex viribus naturae elicere unum, aut alterum actum naturalem dilectionis Dei super omnia simpliciter. M. Medina opinatur, hominem in puris naturalibus non posse diligere Deum super omnia, ex sola facultate naturae; sicut, neque in statu naturae corruptae; quod probat.³⁷ Primo: nam homo in puris naturalibus differt ab homine in natura lapsa, sicut homo nudus ab homine nudato: ergo non habet maiores vires naturales homo in puris naturalibus, quam in natura lapsa: sed homo in natura lapsa non potest, absque speciali auxilio gratiae, diligere Deum super omnia, ut ostensum est supra: ergo neque in puris naturalibus.³⁸ Secundo: nam alias homo in puris naturalibus posset ex sola facultate naturae implere omnia legis praecepta, et perseverare in bono usque ad finem vitae, et in nullo deficere; quod tamen nullus concedit.³⁹ Sequela probatur: nam dilectio Dei super omnia includit in virtute observantiam omnium mandatorum, ut supra dictum est: ergo si ex facultate naturae posset homo in puris naturalibus diligere Deum super omnia, posset etiam servare omnia mandata.

XIX. Vera nihilominus mihi apparet aliorum Thomistarum sententia asserentium, hominem in puris naturalibus posse ex facultate naturae pro aliquo brevi tempore producere actum dilectionis Dei super omnia.⁴⁰ Ratio potissima huius est: nam in illo statu homo haberet praeceptum naturale diligendi Deum super omnia, ut est auctor naturae: nam hoc praeceptum concomitatur ipsam naturam: ergo posset adimplere illud praeceptum. Patet consequentia: nam praecepta non dantur de impossibilibus, ut docet Hieronymus in expositione Catholicae fidei ad Damasum: sed in illo statu non haberet homo aliquod auxilium gratiae, per quod posset implere illud praeceptum; si enim haberet homo auxilium gratiae, iam non esset in puris naturalibus: quia huiusmodi status excludit gratiam, et peccatum, et solum includit ea, quae competunt homini ex sua natura: ergo ex facultate naturae posset, unico, aut altero actu, illud implere.

XX. AD primum respondetur, hominem in puris naturalibus differre ab homine in natura lapsa, sicut homo nudus ab homine nudato, quantum ad destitutionem gratiae, et iustitiae originalis; quia in neutro statu haberet gratiam, neque iustitiam originalem; sicut, ita caret veste homo nudatus, ut homo nudus.⁴¹ Sed tamen ex alia parte, ut disputatione 45. ostendimus, est differentia in hoc, quod status hominis in puris naturalibus nullam includit culpam, per quam sit aversus ab ultimo fine, et vulneratus in suis naturalibus: status autem naturae lapsae includit culpam, saltem originalem, per quam est aversus ab ultimo fine supernaturali, et vulneratus in naturalibus, sicut explicat S. Tho. p. 2. q. 85. praesertim art. 3. ubi ex Beda quatuor vulnera enumerat, quae incurrit homo per peccatum; de quibus disp. 46. dictum est. Unde homo lapsus non potest ex viribus naturae diligere Deum super omnia dilectione naturali; alias simul esset aversus a Deo, ut est finis supernaturalis, et conversus in illum, ut est auctor naturae; quod implicat. Haec autem ratio non procedit de homine in puris naturalibus; quia in illo statu non esset aversus a fine supernaturali, neque vulneratus per peccatum; unde non est simile.

XXI. Ad secundum argumentum respondetur, quod in puris naturalibus posset homo brevi tempore diligere Deum super omnia; unde posset servare omnia mandata, quae moraliter illi occurrerent pro eodem tempore; non tamen posset per totam vitam, aut longo tempore servare omnia praecepta collective: nam propter pugnam appetitus sensitivi contra rationem, quae esset in illo statu, tandem homo deficeret.⁴²⁴³ Dicit enim Augustinus: Si in tanta infirmitate vitae huius, in qua tamen infirmitate, propter elationem reprimendam, perfici virtutem oportebat; ipsis relinqueretur voluntas sua, ut in adiutorio Dei, sine quo perseverare non possent, manerent, si vellent, nec Deus in eis operaretur, ut vellent, inter tot, et tantas tentationes, infirmitate sua voluntas ipsa succumberet; et ideo perseverare non possent, quia deficientes infirmitate, nec vellent, aut non ita vellent, infirmitate voluntatis, ut possent.⁴⁴