De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum motio Dei actualis; qua indigent omnes causae secundae, ut suum effectum, vel operationem producant, sit influxus immediatus in ipsam causam secundam; an vero sit solum influxus immediatus cum causa secunda in eius effectum.

I. SENSUS quaestionis est: Utrum quando causa secunda habet ratione propriae formae virtutem permanentem, et proportionatam cum aliquo effectu, sit etiam necessaria praevia Dei motio recepta in ipsa causa, ut de facto suam producat operationem; an vero sufficiat concursus simultaneus, pariter influens cum ipsis causis secundis in earum effectus.

Quidam Theologi sentiunt non esse necessarium concursum, sive influxum Dei praevium; sed sufficere simultaneum: quae sententia sic probatur.

Primo. Motio actualis Dei, et concursus illius nihil confert voluntati, quo ad agendum iuvetur, inclinetur, aut confortetur. ergo non est influxus in voluntatem, ut in causam, sed est influxus cum illa in eius effectum. Antecedens probatur: nam per istam motionem non constituitur voluntas in actu primo, sed in actu secundo, cum praesupponat in voluntate quidquid ad agendum est necessarium ex parte actus primi.

Confirmatur. Non sunt multiplicandi concursus sine necessitate; sed quando causa secunda est sufficienter constituta in actu primo per formam permanentem, et in suo genere sufficientem, ut actu operetur; sufficit concursus Dei simultaneus: ergo superflue ponitur, tanquam necessarius alius concursus Dei praevius.

Secundo arguitur. Solum instrumenta indigent, ut praevia motione moveantur, et applicentur a superiori agente ad operandum; ut patet in serra, et pennicillo; et hoc inde provenit, quia instrumentum de se, et virtute propriae formae, non habet vim ad producendum effectum principalis agentis: sed causae secundae habent de se, et ratione propriae formae virtutem ad producendos effectus sibi proportionatos; quia sunt causae principales respectu talium effectuum: ergo non requirunt ad operandum praeviam aliquam Dei motionem.

Tertio. Causae naturales sunt per propriam formam determinatae ad unum, sicut ignis per calorem est naturaliter determinatus ad calefaciendum: ergo illae saltem non indigent praevia Dei motione ad producendum determinatam actionem, vel effectum determinatum.

Quarto. Potentiae exteriores moventur a voluntate ad suas operationes, ut potentia visiva ad videndum; et tamen per talem motionem voluntas in potentia visiva nihil producit praevium actioni videndi, ab illa distinctum; sed per quandam sympathiam, et subordinationem sequitur actio videndi ad motionem voluntatis: ergo similiter propter subordinationem, quam habent ad Deum causae; poterit movere illas ad suas operationes, absque eo quod in eis causet aliquid praevium eisdem operationibus.

Quinto. Deus producit effectum causae secundae immediate, immediatione virtutis, et immediatione suppositi: ergo non influit in ipsam causam, eam movendo, sed immediate cum illa in effectum. Probatur consequentia: nam alias non immediate, sed mediate causa secunda produceret effectum.

Sexto. Si ad omnem actionem ordinis naturalis necessarius esset praevius Dei influxus in causam, duo magna sequerentur inconvenientia. primum est, voluntatem creatam, quando non operatur circa obiecta proportionata sibi, et proposita, non habere sufficiens principium volendi illa, nec posse revera circa illa operari; atque adeo non esse imputandum illi ad culpam, si non operetur. Probatur: nam quando voluntas actu non operatur, non habet praevium illum Dei influxum, qui, iuxta oppositam sententiam, est necessarius ad operationem, nec est in potestate voluntatis talem influxum habere: in potestate namque voluntatis esse non possunt illa, quae omnem consensum eius liberum antecedunt: ergo quoties voluntas non operatur, revera operari non potest.

Secundum inconveniens, quod sequeretur, est, Deum praemovere praevio influxu, et trahere voluntatem ad actum peccati, cui est intrinsece coniuncta malitia, ut ad actum odii Dei; et ita Deus faceret, quod voluntas produceret illum actum peccaminosum, et consequenter Deus operaretur mala opera non minus, quam bona: quod tamen est contra illam Concilii Trident. definitionem: Si quis dixerit non esse in potestate hominis vias suas malas facere, sed mala opera ita, ut bona Deum operari, non permissive solum, sed etiam proprie, et per se; adeo ut sit proprium eius opus non minus proditio Iudae, quam vocatio Pauli: anathema sit. ¹

Septimo. Per talem motionem praeviam Dei tollitur libertas voluntatis, quantum ad usum illius: ergo non solum non est necessarius praevius Dei concursus, vel influxus ad operationes liberas; sed etiam est incompossibilis cum eis. Antecedens probatur. De ratione causae liberae est, quod positis omnibus requisitis ex parte principii activi, et antecedentis actum, possit operari, et non operari, et operari hoc, aut huic oppositum. Sed posito illo Dei influxu in causam, non potest voluntas non operari actum, ad quem eam movet: ergo non manet libera, quoad exercitium in ordine ad illum actum.

Confirmatur. De ratione potentiae liberae est indifferentia, sive indeterminatio ipsius potentiae: nam potentia libera, inquantum huiusmodi, non est determinata ad unum: sed per motionem Dei praeviam tollitur indifferentia nostrae voluntatis, cum talis motio eam efficaciter praedeterminet ad unum, ut auctores sententiae oppositae fatentur. non ergo constituenda est huiusmodi praevia motio.

Octavo. Non potest explicari, sed nec intelligi, quidnam sit haec motio praevia, aut quid ponat in voluntate; ergo non est admittenda. Antecedens probatur: nam quicquid est subiective in voluntate, et in quacunque alia potentia, vel est habitus, vel dispositio, vel actus secundus ipsius potentiae; sed motio Dei praevia non est habitus, nec dispositio: alias enim esset qualitas; cuius contrarium docet S. Thom. 1. 2. q. 110. art. 2. in corp. nec etiam est actus secundus: quoniam actus secundus voluntatis dependet efficienter ab ipsa voluntate, cum sit propria operatio illius; sed influxus Dei praevius non dependet efficienter a nostra voluntate, cum antecedat omnem liberum concursum illius; hac enim ratione dicitur praevius influxus in causam: ergo.

Confirmatur hoc. Praevius influxus est effective a solo Deo, voluntate nostra passive se habente: ergo non dependet efficienter a nostra voluntate. non ergo identificatur realiter cum operatione illius: operatio enim voluntatis dependet efficienter ab eadem voluntate.

II. Oppositam sententiam tenent communiter Thomistae, et sine dubio est expressa Arist. S. Augustini, et S. Thomae locis inferius allegandis. Et quoniam inter causas secundas quaedam sunt naturales, et necessariae; quaedam liberae, et contingentes, ex quibus quaedam pertinent ad ordinem naturae, quaedam ad ordinem gratiae; de omnibus suo ordine dicendum erit. Quod attinet ergo ad causas naturales, sit

III. Prima Conclusio. Ut causae secundae naturales suas producant operationes, necessarius est praevius Dei influxus in ipsas causas, quo, ad operandum moveantur, et applicentur. ² Hanc conclusionem certissimam esse affirmo, et oppositam improbabilem reputo, et contra philosophiam Aristotelis, et S. Thomae, ut patebit infra. Eadem conclusio statuitur in cathechismo Romano ex decreto sacrosancti Concilii Tridentini, iussu Pii V. edito, parte 1. de primo symboli articulo, num. 22. cuius verba sunt: Non solum autem Deus universa, quae sunt, providentia sua tuetur, atque administrat: verum etiam quae moventur, et agunt aliquid, intima virtute ad motum, atque actionem ita impellit, ut quamvis secundarum causarum efficientiam non impediat, praeveniat tamen, cum eius occultissima vis ad singula pertineat: et quemadmodum Sapiens testatur: Attingat a fine usque ad finem fortiter, et disponat omnia suaviter. ³ Quare ab Apostolo dictum est: Cum apud Athenienses annunciaret Deum, quem ⁴ ignorantes colebant: Non longe est ab unoquoque nostrum: in ipso enim vivimus, movemur, et sumus. Ubi clarissime docet, non simultaneo dumtaxat, sed etiam praevio influxu, Deum causas secundas ad operandum movere, atque impellere, idque intima virtute, hoc est per aliquid intime in ipsa causa secunda receptum, quo virtus eius activa completur, et ad actum reducitur. quam doctrinam colligit ex Sancto Paulo Apostolo dicente: In ipso vivimus, movemur, et sumus. Eandem sententiam docet Arist. 8. phy. ubi explicans subordinationem, et dependentiam, quam habent agentia proxima a primo motore immoto, atque a motione illius, docet, inter moventia quaedam esse mota ab alio, sicut moventia proxima; aliud esse movens non motum, sicut primum movens, quod est Deus; et subdit statim, quod primum movens magis moveat quam inferiora moventia; cuius rei duplicem assignat rationem: altera est, quia primum movens movet moventia posteriora; posteriora autem non movent primum: altera est, quia primum movens movere potest sine posterioribus moventibus, eo quod non dependet ab illis; posteriora autem moventia non possunt movere, nisi primum movens moveat, quia dependent ab illo. Aristotelis autem verba sunt haec: Utraque igitur movere dicimus, et primum, et ultimum moventium, sed magis primum; illud enim movet ultimum. sed non hoc primum, et sine primo quidem ultimum non movebit: illud autem sine hoc, ut baculus non movebit, nisi moveatur ab homine. ⁵ Sentit ergo, quod sicut baculus non movebit aquam, nisi ipse moveatur a manu, et applicetur ad movendum aquam; ita causa secunda non movebit, neque producet aliquem effectum: nisi moveatur a prima; ergo sententia opposita est contra Arist.

Confirmatur idem. Arist. 7. phy. c. 1. et 8. phy. c. 5. ex illo principio communiter recepto, omne quod movetur, ab alio movetur, concludit, deveniendum esse ad unum primum movens, quod omnia agentia moveat, et non moveatur ab alio, ne detur processus in infinitum.

IIII. Ad hoc argumentum respondent aliqui Theologi, explicando dupliciter Aristotelem. Primo, illum explicant de motione praevia communiter dicta, qua secundae causae producuntur in esse, et conservantur a prima causa. ⁶ Hac enim motione necesse est, ut moveantur prius a Deo causae secundae, ut movere possint; quia nisi a prima causa producerentur in esse, et conservarentur, movere non possent, aut aliquid operari.

Secundo respondent, causam secundam dici, agere ut motam a prima, quia in ratione agentis constituitur in actu secundo per cooperationem primae causae. Sed utraque explicatio est voluntaria, et contextui repugnat Aristotelis.

V. Contra primam arguitur: nam, ut patet exemplo baculi, quo utitur Arist. ibi intendit probare, causam secundam accipere a prima non solum esse, quod habet, neque solam sui conservationem; sed etiam actualem motionem distinctam ab esse permanente ipsius causae: baculus enim habet a movente et virtutem actualem, et actualem motionem, qua movet lapidem: et idem docet S. Thom. q. 3. de potentia art. 7. cuius verba statim adducemus.

Praeterea: nam etiam quando non operantur causae secundae, conservantur a Deo in suo esse: ergo motio praevia, de qua ibi loquitur Arist. non est illa dumtaxat, per quam in suo esse producuntur, vel conservantur causae secundae; sed alia, per quam moventur ad suas operationes: ad motionem quippe actualem primi agentis sequitur, quod agens secundum moveat,

VI. Contra secundam explicationem arguitur. Si illa explicatio intelligat, quod scilicet, primum agens suo influxu constituat causam proximam in actu secundo: ita ut illam vere efficienter reducat de actu primo ad secundum, et faciat illam adhibere suum proprium influxum et operari, habemus intentum. nam talis reductio antecedit influxum causae secundae ordine causalitatis, sicut causa antecedit suum effectum. Si vero solum intelligat causam primam concurrere cum secunda ad eius operationem concursu simultaneo, non salvat, a primo agente moveri agens secundum ad operandum; sicut quando duo trahunt navim, simul influendo in effectum, unus non movet alium; quia non facit illum influere, seu concurrere, sed uterque simul influit in effectu. Item etiam non videtur salvare, quod primum agens simpliciter, nempe Deus causet proprie efficienter omnem actualitatem, et omnem formalitatem realem, quae reperitur in causa secunda; siquidem secundum istam explicationem, actualis illa applicatio, et influxus causae secundae, ut applicatio est, et influxus causae secundae, non est effective a primo agente, sive ab operatione ipsius, de quo disput. 86. agendum erit.

Item etiam probatur ex eodem Arist. lib. de causis propos. prima, et 16. ubi docet, virtutem divinam esse virtutem omnium causarum; quia videlicet coniungit causas secundas cum suis effectibus, quod etiam docet S. Tho. 1. p. q. 36. ar. 3. et q. 3. de potentia, art. 7.

VII. Secundo probatur auctoritate S. Tho. qui in 1. 2. quaest. 109. 110. et 111. in omnibus fere articulis praeter formam permanentem, quam habent causae secundae, et conservationem illius, docet esse necessarium, quod Deus, tanquam agens universale, moveat ipsas causas secundas ad suas operationes, idest, ut illae operentur. ⁷ sed praesertim sunt notanda verba, quae habet art. 1. eiusdem quaest. 109. ait enim: Videmus autem in corporalibus, quod ad motum non solum requiritur ipsa forma, quae est principium motus, vel actionis; sed etiam requiritur motio primi moventis. Primum autem movens in ordine corporalium est corpus caeleste; unde quantumcunque ignis habeat calorem perfectum, non alteraret, nisi per motionem corporis caelestis. Manifestum est autem, quod sicut motus omnes corporales reducuntur in motum caelestis corporis, sicut in primum movens corporale; ita omnes motus tam corporales, quam spirituales reducuntur in primum movens simpliciter, quod est Deus: et ideo quantumcunque natura aliqua corporalis, vel spiritualis ponatur perfecta, non potest in suum actum procedere, nisi moveatur a Deo.

VIII. Et idem repetit art. 9. eiusdem quaestionis in corpore, ubi generaliter docet, quod nulla res creata potest in quemcunque actum prodire, nisi virtute motionis divinae. Haec autem duo loca non possunt explicari de motione simultanea, cum de praevia, et antecedente influxum causae secundae manifeste loquantur. nam S. Thom. inquit, quod per illam motionem Dei accipiat virtutem ipsa causa secunda ad operandum. Haec autem vis activa antecedit ordine naturae ipsam operationem causae secundae.

IX. Hoc ipsum docet expressius in 2. sent. distinct. 37. quaest. 2. art. 2. Cuius verba adducenda et expendenda sunt infra, nu. 13. et disp. 24. nu. 17. ⁸ et q. 3. de potentia, ar. 7. in corp. ubi ex professo demonstrat, quod Deus operatur in natura, et in voluntate operantibus, et hoc multipliciter. Primo quidem, quia dedit rebus naturalibus virtutes, per quas agere possunt. Secundo, inquantum conservat virtutem naturalem in esse. Tertio, inquantum movet eam ad agendum; in quo (inquit) non intelligitur collatio, aut conservatio virtutis activae, sed applicatio virtutis ad actionem, sicut homo est causa incisionis cultelli, ex hoc ipso quod applicat acumen cultelli ad incidendum, movendo ipsum. ⁹ Et statim id probat subdens haec verba: Et quia natura inferior agens, non agit, nisi mota, eo quod huiusmodi corpora inferiora sunt alterantia alterata; caelum autem est alterans, non alteratum; et tamen non est movens, nisi motum, et hoc non cessat quousque perveniatur ad Deum; sequitur de necessitate, quod Deus sit causa actionis cuiuslibet rei naturalis, ut movens, et applicans virtutem ad agendum. Quarto. Dicitur Deus causa actionis rei naturalis, sicut principale agens est causa actionis instrumenti. Omnibus his quatuor modis docet S. Thom. Deum esse causam cuiuscunque actionis causarum secundarum. Et in solutione ad septimum eiusdem articuli docet, quod quando Deus movet causam secundam ad agendum, aliquid ei confert, quo illa actualiter agat, et inquit: Id, quod confert, esse intentionem quandam primi agentis habens esse incompletum per modum, quo colores sunt in aere, et virtus artis in instrumento artificis.

X. Hoc loco S. Thomae convictus quidam ex sectatoribus contrariae sententiae, fatetur ingenue, S. Thomam tenuisse istam opinionem in quaestione allegata de potentia, sed tamen illam mutasse in 1. p. q. 105. art. 4. et 5. nam agens ibi ex professo de eadem quaestione non meminit illius intentionis primi agentis, nec constituit, tanquam necessarium illud ens incompletum, quod statuerat q. 3. de potentia, sed hanc solutionem insufficientem esse non obscure patebit, sincere consideranti verba S. Tho. Nam eodem articulo quaest. 105. in corpore, ait: Primum agens movet secundum ad agendum. et statim subdit: Deus movet res ad operandum, quasi applicando formas, et virtutes rerum ad operationem, sicut artifex applicat securim ad scindendum, ¹⁰ ubi illa vox, quasi, non est dictio diminuens, ut quidam volunt, sicut neque apud Ioan. cum dicitur: Vidimus gloriam eius, gloriam quasi unigeniti a Patre. ¹¹ Unde in solutione ad 3. eiusdem articuli absolute dicit, quod applicat res ad agendum. et in eadem 1. p. q. 2. ar. 3. in corp. id ipsum clarius docet, cum ait: Moventia secunda non movent, nisi per hoc, quod sunt mota a primo movente; sicut baculus non movet, nisi per hoc, quod est motus a manu. Et idem docet 3. contra Gen. c. 70. ubi ait: Oportet, quod operatio inferioris agentis non solum sit ab eo per virtutem propriam, sed per virtutem superiorum agentium: agit enim in virtute omnium. Et in cap. 66. ratione 4. inquit: Complementum virtutis agentis secundi est ex virtute agentis primi. Quomodo ergo S. Thomas mutavit sententiam, cum in ipsa 1. p. et 3. con. Gen. semper in eadem perseveret?

XI. Cum S. Thoma tuentur hanc sententiam Capreol. in 2. d. 1. q. 2. art. 1. ubi adducit pro se auctoritatem S. Thom. q. 3. de potentia cit. ¹² Idem sentit Caiet. 1. p. q. 45. ar. 5. §. ad Durandum, ubi loquens de illa propositione: Omnis causa secunda est instrumentum Dei, sic ait: Dicitur secundo, quod etiam illa propositio est vera, ut patet de potentia q. 3. ar. 7. ubi Angelus, et omnis causa secunda non agit, nisi agatur a Deo multipliciter, ut diffuse ibidem ostenditur. Nec inconvenit. imo oportet omnem actionem creaturae attingere ad effectum Dei, quia semper attingit ad esse, quod nulla causa dat, nisi in virtute primae causae, ut hic, et in tertia con. Gen. cap. 64. et 65. ostenditur. ¹³ Eandem sententiam confirmat q. 115. eiusdem 1. partis art. 6. §. ad evidentiam, ubi ait: Nunquam agentia inferiora coagere caelo, nisi simul patiantur a caelo; quoniam non movent, nisi mota: et prius naturaliter est, inferiora corpora pati, et moveri a caelo, quam coagere illi. Si secundum Caiet. prius est, quod agentia inferiora patiantur a caelo, quam quod agant; ergo indigent motione praevia, ut agant. Haec autem motio praevia est influxus immediatus in causam; ergo. Unde immerito allegatur a quibusdam pro opposita sententia. Licet enim in eadem prima parte q. 14. art. 13. §. nec sustinendus, dicat, quod causa secunda non operetur, ut mota a Deo, motione praevia propriae actioni, sicut aqua calefacit calefacta ab igne, sed motione cooperante intrinsece ad propriam actionem; quod iterum repetit q. 19. art. 8. §. ad primam autem: non tamen est sibi, aut nobis contrarius: quoniam in illis locis solum intendit docere, causam primam non cooperari praevia motione attingente in aliquo priori temporis, vel naturae effectum causae secundae antecedenter ad influxum eiusdem causae secundae, Quae explicatio colligitur ex ipso contextu: nam in fine eiusdem art. 8. sic ait: Illa propositio assumpta non est sic intelligenda, quasi sit aliqua duratio naturae, in cuius primo instanti causa prima respiciat effectum, et in secundo secunda; puerilis enim hic est sensus. sed est intelligenda quoad independentiam, et intimitatem. Nihilominus in eisdem locis aperte admittit influxum Dei praevium in causam secundam coniungentem virtutem secundae suo effectui: nam ait, quod influxus causae primae modificatur in secunda, et ideo cum causa secunda contingente producit effectum contingentem ad modum ipsius causae secundae. Sentit ergo Caiet. quod influxus primae causae prius natura recipitur in secunda, et in illa modificatur, quam producat suum effectum cum ipsa causa secunda.

XII. Sequitur eandem sententiam Ferrariensis 3. con. Gen. cap 70. et ait esse expressam S. Thomae q. 3. cit. de potentia, cui omnes Thomistae unanimiter consentiunt. Eandem sententiam sequitur Magister Cabrera 3. p. q. 17. ar. 4. disp. 2. §. 3. n. 113. et seqq aitque esse S. Thomae, et receptam ab omnibus philosophis.

Tertio probatur ratione naturali, desumpta ex q. 3. de potentia cit. in corpore illius septimi articuli, et ad septimum; quam etiam tangit Caiet. 1. p. q. 45. cit. Nam causae secundae non solum producunt suum effectum, et suam operationem secundum speciem, sed etiam effectui tribuunt ultimam actualitatem, et esse, quod habent: quicquid enim reperitur in effectu, producitur effective a sua causa efficiente. sed istam ultimam actualitatem non possunt tribuere effective causae secundae suis effectibus, nisi eaedem causae compleantur in sua virtute activa per motionem actualem primi agentis: ¹⁴ ergo oportet, quod praevia motione, moveantur ab illo, ut illam ultimam producant actualitatem. Minor probatur: nam omnis forma, et virtus operativa cuiuscunque entis creati est actus admixtus potentiae; atque adeo non habet secundum se tam perfectam actualitatem, quantam habet operatio, quae est actus secundus: ergo non potest esse principium effectivum talis operationis, quantum ad suam ultimam actualitatem; nisi prius natura compleatur in sua virtute operativa per actualem motionem primi agentis; principium enim efficiens non debet habere minorem actualitatem, quam habeat effectus, cum unumquodque operetur, inquantum est actu.

Quarto probatur: nam, ut ostendit ex professo S. Thom. 3. con. Gen. cap. 66. esse est actus universalissimus, et proprius effectus solius Dei; ¹⁵ unde et in lib. de causis dicitur, quod neque intelligentia dat esse, nisi inquantum est divina: ergo causae secundae, quatenus attingunt esse proprii effectus formaliter loquendo, sunt instrumenta ipsius Dei: ergo oportet, quod moveantur ab illo prius natura, quam attingant ipsum esse cuiuslibet effectus. Patet consequentia: nam, ut instrumentum attingat effectum principalis agentis, oportet, quod praevia motione ab illo moveatur. Haec conclusio patebit amplius ex sequentibus.

XIII. Secunda Conclusio. Causae liberae etiam contingentes indigent praevio Dei influxu, ut suas producant operationes. ¹⁶ Conclusio est ita certa, sicut praecedens, et tradita a S. Tho. locis citatis, et 1. p. q. 83. art. 1. ad tertium, ubi ait: Liberum arbitrium non est sufficiens ad aliquid volendum, nisi moveatur, et iuvetur a Deo. Et in solut. ad tertium, inquit: Deus est prima causa movens et naturales causas, et voluntarias, et sicut naturalibus causis, movendo eas, non aufert, quin actus earum sint naturales, ita movendo causas voluntarias, non aufert, quin actiones earum sint voluntariae; sed potius hoc in eis facit: operatur enim in unoquoque secundum eius proprietatem. Et in 2. sententiarum dist. 37. q. 2. ar. 2. ad secundum, inquit: Deus influit agenti esse, posse, et agere, et quidquid perfectionis in agente est. Et in solut. ad 3. subdit: In bonis actibus utrunque agenti influit, et ut agat, et ut bene agat. ubi aperte docet, Deum prius influere in liberum arbitrium, ut in causam, quam influat cum illo in eius effectum. Etenim Deus, per concursum immediatum cum libero arbitrio in eius effectum, seu operationem liberam, non influit agenti ipsum agere, sed una cum libero arbitrio se determinante, et influente, efficit actum liberum. Cum ergo S. Thomas affirmet, Deum influere agenti ipsum agere, sentit, Deum suo concursu prius influere in causam secundam, quam influat cum ipsa causa secunda in effectum utriusque. Hanc conclusionem probant a fortiori argumenta facta pro conclusione praecedenti.

Praeterea probatur speciali ratione, quam assignat S. Thom. 1. p. q. 19. ar. 3. ad 5. Ab eo, quod se habet ad utrumlibet, non sequitur aliqua actio determinata, nisi ab aliquo alio moveatur, et inclinetur ad unum, ut dicit Comment. 2. phy. text. 48. ¹⁷ Ab eo enim, quod est in potentia, et indifferens, inquantum huiusmodi, non exit determinatus actus: quia non est maior ratio, quare exeat iste actus, quam oppositus, cum talis potentia secundum se sit indifferens ad opposita; sed causa libera, et contingens se habet indifferenter ad opposita: ergo non exibit ab illa determinata operatio, nisi moveatur a primo agente, et determinetur ad unam particularem operationem.

Confirmatur ratione eiusdem S. Tho. p. 2. q. 9. art. 4. in corpore, et 1. p. q. 2. ar. 3. Omne, quod quandoque est agens actu, quandoque in potentia, indiget moveri ab aliquo movente, quod sit purus actus; sed voluntas creata, quandoque est agens actu, quandoque in potentia: ergo indiget moveri a primo actu, ut suam producat operationem.

XIV. Secundo probatur alia ratione S. Thomae in 2. dist. 37. q. 2. art. 2. in corp. Nam videtur sequi ex opposita sententia, esse plura prima principia. consequens est error Manichaeorum, ut vidimus disp. 3. ergo. Sequela probatur: nam hoc est de ratione primi principii, ut agere possit sine auxilio prioris agentis, et sine influentia illius: ergo si voluntas humana aliquam actionem produceret absque motione prioris agentis, respectu illius actionis esset voluntas creata primum principium, primum se movens simpliciter, et primum se determinans. Huius rationis vim conantur infringere auctores oppositae sententiae, dicentes, voluntatem creatam non habere rationem primi principii, respectu suae operationis: quia licet possit operari absque praevia motione prioris agentis, non tamen habet esse a seipsa, nec potest operari absque concursu simultaneo primi agentis: quod tamen esset necessarium, ut rationem primi principii haberet. Sed quam inefficax sit haec solutio, disp. 24. nu. 19. manifestum fiet; interim breviter impugnatur. Nam, ut in eodem libro 2. sent. art. 2. citato arguit S. Thom. quamvis per hanc responsionem evitaretur, quod voluntas humana, et quaecunque alia causa secunda non esset primum ens simpliciter: non tamen videtur posse evitari, quin esset primum agens, si eius actio in aliquod prius agens non reduceretur, sicut in causam.

Tertio probatur alia ratione, quam prosequitur S. Thom. eod. art. 2. Id, quod non habet a se esse, non habet a se operari, aut aliquid influere, sed totum hoc accipit ab alio, a quo habet esse. ¹⁸ Unde et Conc. Florent. decreto de Fide Catholica ex eo probat, quod Filius Dei habet aeternaliter a Patre hoc ipsum, quod est spirare Spiritum sanctum; quoniam Filius habet esse non a seipso, sed a Patre, a quo aeternaliter genitus est: ^{19 20} et in Evangelio ipsa veritas testatur: Doctrina mea, non est mea, sed eius, qui misit me, Patris. ²¹ Et iterum: Filius non potest a se facere quidpiam: ²² quia videlicet non est a se, sed a Patre. Sed voluntas creata non habet esse a seipsa, sed a Deo: ergo non habet a se hoc, quod est actualiter influere in suam operationem; sed hoc ipsum accipit a Deo: ergo Deus influit in ipsam voluntatem motione praevia, qua voluntas movetur ad suam operationem, et applicatur, ut actualiter agat.

Quarto probatur ratione speciali, quae procedit de omni operatione vitali. nam fieri non potest etiam per potentiam absolutam, ut Deus producat actionem vitalem creatam, nisi mediante potentia vitali. quia talis actio a solo Deo attingi non potest, aut produci, cum dicat intrinsecum ordinem ad potentiam vitalem: ergo impossibile est, quod Dei operatio, seu concursus influat cum causa vitali in operationem vitalem, nisi prius natura influat in ipsam causam vitalem, per quam debet produci eiusmodi vitalis operatio.

XV. Tertia Conclusio. Etiam causas secundas supernaturales, et constitutas iam in actu primo per supernaturales habitus, ut suas producant operationes supernaturales, praemoveri oportet a Deo motione actuali ordinis supernaturalis. Haec conclusio est etiam contra quosdam recentiores Theologos, asserentes, auxilium, seu concursum supernaturalem in hoc convenire cum generali concursu ordinis naturae, quod per se, ac praecise non sit in causam, sed cum causa in effectum; est tamen expressa S. Tho. p. 2. q. 109. ar. 1. et 9. ubi aperte loquitur de motione praevia. ²³ Eandem sententiam tenet S. Bonav. in 2. d. 26. q. 6. vers. Respondeo. ubi eam explicat optimo exemplo: ait enim, quod sicut lumen non solum operatur cum aere, illuminando haec inferiora, sed etiam prius operatur in ipsum aerem, ratione continuationis cum suo fonte; ²⁴ sic etiam gratia non solum operatur cum libero arbitrio, sed etiam operatur in liberum arbitrium, et eum movet. Idem docet expresse Capreol. in 2. d. 28. q. 1. ar. 3. ad 12. ubi ait, esse expressam sententiam S. Augustini, et probatur rationibus factis pro conclusionibus praecedentibus, quae hanc etiam demonstrant.

Praeterea probatur auctoritate Caelestini Primi in epist. ad Episcopos Galliae cap. 1. ubi sic ait: Ita Deus operatur in cordibus hominum, atque in ipsum liberum arbitrium, ut sancta cogitatio, pium consilium, omnisque bonus motus voluntatis ex Deo sit. ²⁵ Ecce docet Pontifex, Deum influere in liberum arbitrium, quod de praevia motione intelligendum est; ratione cuius, omnis bonus motus bonae voluntatis ex Deo est, et ex Deo habet primum initium; nedum in genere causae moralis, sed etiam vere efficienter.

XVI. Secundo, probatur auctoritate Aug. tom. 7. lib. de correp. et gratia c. 2. quem adducit Capreolus loco cit. ubi S. Augustinus de filiis Dei, de quibus inquit Apostolus: Spiritu Dei aguntur; ²⁶ sic ait: Intelligant, si filii Dei sunt, Spiritu Dei se agi, ut quod agendum est, agant. et cum egerint, illi, a quo aguntur, gratias agant; aguntur enim, ut agant, non ut ipsi nihil agant: ²⁷ ergo secundum Augustinum prius natura est, quod liberum arbitrium moveatur, et agatur a Deo, quam quod aliquid agat. et lib. de gratia Christi contra Pelagium: et Caelest. cap. 25. explicans eundem locum Apostoli ait: Profecto, ut agant, quod bonum est, ab illo aguntur, qui bonus est. Et iterum in alio loco inquit: Tu te vis agere? a te ipso vis agi? ²⁸ etc. Non qui spiritu suo aguntur, sed quotquot spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei. Dicet mihi aliquis: ergo agimur, non agimus? Respondeo, imo agis, et ageris; et tunc bene agis, si ab eo agaris. Spiritus enim Dei, qui te agit, agentibus adiutor est, ipsum nomen adiutoris praescribit tibi; quia et tu ipse aliquid agis. Agnosce quid poscas; agnosce, quid confitearis, quando dicis: Adiutor meus esto, ne derelinquas me: ²⁹ adiutorem utique vocas Deum. Nemo adiuvatur, si ab eo nihil agatur: quotquot enim, inquit, Spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei. Et lib. 3. Hypognosticon paulo post principium inquit: Praecedit misericordissima gratia sua Deus hominis ignorantis, et nondum se quaerentis voluntatem liberi arbitrii, ut eum se scire, et quaerere faciat. quibus verbis S. August. nostram sententiam docet aperte.

XVII. Tertio probatur: nam alias primum initium piae operationis esset ex nobis, atque adeo homo esset, qui primo inciperet opus supernaturale, et suam determinationem ad illum actum. consequens videtur contra definitionem Concilii Arausicani secundi, ut patebit disp. 89. nam in can. 25. dicit: Hoc etiam salubriter confitemur, et credimus, quod in omni opere bono nos non incipimus, et postea per Dei misericordiam adiuvamur; sed ipse nobis, nullis praecedentibus bonis meritis, et fidem, et amorem sui inspirat. Et in Concilio Senonens. in initio statim dicitur: Accedentem siquidem ad Deum oportet primum divinae gratiae munere adiutum credere, deinde bonis operibus intendere. In quibus efficiendis et liberum arbitrium operatur, et gratia: primo tamen, et principalius gratia. Quare qui hominem bene operari, et salutem consequi arbitratur sine gratia, aut primatum boni operis libero arbitrio adscribit, non gratiae, Pelagianus censendus est. ³⁰ Sequela probatur: nam si postquam intellectus, et voluntas per habitus supernaturales sunt in actu primo constituti, non indigent amplius praemoveri a Deo actuali influxu supernaturali; ergo voluntas est, quae primo incipit actum supernaturalem; quia ex innata sibi libertate voluit uti habitu supernaturali: et ita esset primum initium sui actus, atque adeo aliquid proprium haberet in negocio suae salutis, quod non accepisset ex gratia. contra illud 1. ad Corint. 4. Quis enim te discernit? quid habes, quod non accepisti? Si dicatur, quod homo ille habet ex habitu supernaturali piam operationem, non autem ex viribus naturae; et ita nihil refunditur in solam facultatem naturalem, quod ad salutem pertineat; contra: nam solus habitus supernaturalis non tribuit voluntati, ut infallibiliter operetur; sed solum, ut possit operari supernaturaliter, si velit; similiter etiam influxus Dei simultaneus non tribuit efficienter voluntati, quod operetur, nec facit illam influere, sed solum concurrit cum illa simul ad actualem operationem, si ipsa voluerit operari; ergo quod actualiter operetur, haberet voluntas ex seipsa, et non ex gratia. Sed de hoc agendum erit latius disputatione 88. 96. 97. et 98. inter disputandum de efficacia auxiliorum praevenientis gratiae. Cum ergo nostra conclusio tot pro se habeat Doctores gravissimos, et rationes adeo efficaces, immerito nonnulli contendunt, praeviam istam motionem, quam S. Thomas quaest. 3. citata, de potentia, dicit, esse quandam virtutem superadditam causis secundis, habentem esse incompletum eo modo, quo colores sunt in aere, aut virtus artis in instrumento artificis; commentitiam plane esse, nullaque ratione fulciri, et res frustra multiplicare.

XVIII. AD primum ergo argumentum ex factis a principio respondetur, quod motio actualis Dei confert voluntati, et omnibus causis secundis ultimum complementum actus primi, ut docet S. Tho. locis supra cit. praesertim 3. con. Gen. cap. 66. ratione 4. et quaest. 3. de potentia ar. 7. ad 7. Confert etiam vim quandam, qua operantur ad esse, et ad ultimam actualitatem effectus, ut instrumentum Dei, ut supra explicatum est. Et cum arguitur: nam talis concursus supponit in voluntate quidquid ad agendum est necessarium ex parte actus primi; respondetur, supponere quidem quidquid est necessarium ex parte actus primi per modum potentiae, aut operativae virtutis; non tamen supponit applicationem, seu ultimum complementum actus primi, sed illud tribuit voluntati, et cuilibet causae secundae, ut dictum est.³¹

Ad confirmationem iam patet ex rationibus adductis pro prima, et secunda conclusione, quae sit necessitas constituendi praevium Dei influxum in causam praeter influxum simultaneum.

Ad secundum argumentum respondetur, quod omnis causa secunda quatenus tribuit effectui esse, et ultimam actualitatem, est instrumentum Dei, ut n. 12. dictum est. Et quamvis ratione propriae formae habeat virtutem per modum habitus ad suos effectus producendos; tamen ultimum complementum, et actualitatem eiusdem virtutis, accipit a praevia Dei motione, ut dictum est.

Ad tertium respondetur, quod, ut docet S. Th. q. 3. de potentia, art. 7. ad 8. etiam causae naturales supponunt, tanquam necessariam, praeviam illam Dei motionem propter rationes superius adductas: nam licet sint per suam formam determinatae naturaliter ad unum per modum potentiae activae, sicut ignis ad calefaciendum; tamen per modum actualis influxus determinantur per motionem divinam, ut actualiter operentur, et compleantur in virtute operativa, ut dictum est. Unde ignis fornacis Babylonis non combussit³² tres pueros intus existentes, quia Deus non applicavit illum ad eos comburendos.³³

XIX. Ad quartum negatur consequentia: nam potentiae exteriores, quantum ad suas operationes, non subordinantur essentialiter voluntati in esse physico; sed tantum in esse morali, quod illis competit extrinseca denominatione. Item etiam voluntas non est primum movens simpliciter; caeterum omnes causae secundae, sive naturales, sive liberae, quantum ad suas operationes in esse physico subordinantur essentialiter ipsi Deo, tanquam primo agenti, et moventi simpliciter; a quo subinde oportet, quod in sua virtute operativa compleantur, ut dictum est; unde non est simile.

Ad quintum argumentum respondetur ex doctrina Caiet. 1. p. q. 8. ar. 1. notab. 2. et 3. Deum operari immediate, cum immediatione virtutis, tum etiam immediatione suppositi, omnem effectum cuiuscunque causae creatae; aliter tamen et aliter: etenim immediatione virtutis operatur immediate omnem effectum causae secundae, quantum ad omnia, quae reperiuntur in illo effectu, eo quod virtus primi agentis intimius, et immediatius attingit effectum: dicitur enim in libris de causis propos. 1. quod virtus causae primae prius agit in causatum, et vehementius ingreditur in ipsum. Caeterum immediatione suppositi producit omnem effectum causae secundae immediate, non quidem quantum ad omnia, sed quantum ad aliqua, videlicet quantum ad esse, et quantum ad ultimam actualitatem, quae reperitur in tali effectu; cuius ratio est: nam ut docet S. Tho. 1. p. cit. et q. 3. de potentia art. 7. in corp. esse creatum est proprius effectus solius Dei, sicut ignire est proprius effectus ignis. Unde inter suppositum divinum operans, et inter esse communicatum effectui nullum mediat aliud suppositum operans, quod virtute propria operetur tale esse: unde illud operatur Deus immediate immediatione suppositi. Verum quantum ad ea, in quae influunt etiam causae secundae, virtute suae propriae formae, fatetur Caietanus, Deum non agere immediate immediatione suppositi, cum agat mediantibus suppositis secundarum causarum, quae ut agentia secunda principalia suos producunt effectus. Haec solutio habet fundamentum in S. Th. q. 3. de poten. ar. 7. in cor. et ad 4.³⁴

XX. Ad sextum argumentum respondetur, nullum prorsus sequi inconveniens ex nostra sententia. et ad primum, quod infertur: nam alias voluntas non posset operari, quando non habet praeviam motionem, neque imputaretur illi ad culpam, quod non operaretur; respondet ex professo S. Aug. lib. contra duas epistolas Pelagianorum c. 5. et lib. 4. contra Iulianum c. 8. et lib. de correp. et gratia c. 7. et S. Th. 2. 2. q. 2. art. 5. ad 1. et 12. q. 109. art. 8. ad 1. et q. 14. de verit. art. 11. ad 2. et multo latius 3. cont. Gen. c. 159. et 160. Ex cuius doctrina respondetur, praevium illum influxum non esse necessarium, ut voluntas possit operari actus sibi proportionatos; sed ut actu operetur, Aliud enim est posse operari, aliud vero actualiter operari. Unde ex eo, quod voluntas non habeat illum praevium Dei influxum, non sequitur, quod non possit operari, sed solum quod non sit operatura de facto, ut optime explicat Ferrariens. 3. cont. Gent. cap. 155. et nos idem latius dicemus disput. 23. nu. 32.³⁵ Et cum arguitur: nam illa praevia motio non est in potestate creatae voluntatis, maxime quando motio est supernaturalis; et ad actum supernaturalem; respondetur, quod licet illa motio praevia non sit in potestate voluntatis, tanquam in causa efficiente, cum talis motio praevia sit effective a solo Deo; tamen supposita illa motione, terminus illius motionis est in nostra facultate, videlicet operatio libera, ad quam datur talis motio.³⁶ Item etiam est in facultate nostrae voluntatis seipsam impedire, ne habeat illam motionem. Unde si non operetur actum, qui est in praecepto, imputabitur illi ad culpam, eo quod sua culpa se impedivit, ne daretur illi auxilium efficax, quod necessarium erat, ut actualiter operaretur actum virtutis, qui est in praecepto: sicut si Deus imponeret homini praeceptum volandi, et quantum est ex parte sua, offerret illi alas, et adiutorium necessarium, ut volaret; ipse autem sua libertate responderet; Domine nec volo alas accipere, nec volare: merito reputaretur reus, et transgressor praecepti, etiamsi non posset absque alis volare, quia sua culpa se impedivit, ne illi donarentur a Deo. Solutio est D. Tho. 3. con. Gen. c. 159. cit. ubi ostendit, quod rationabiliter homini imputatur ad culpam, si ad Deum non convertatur, quamvis hoc sine auxilio gratiae non possit, et assignat rationem; quia licet non sit in potestate hominis illud auxilium, sed solum in potestate Dei: est tamen in potestate hominis se impedire, ne illi a Deo conferatur. sed de hac solutione inferius redibit sermo:³⁷ interim videatur S. Aug. lib. 2. de peccatorum meritis, et remissione, cap. 21. ubi ait: Ut homines non adiuventur gratia Dei, in ipsis causa est, non in Deo. Et epist. 105. ad Sixtum docet, eos, quibus non dat Deus auxilium gratiae, meruisse, ut illis non detur: quod etiam asserit de Diabolo S. Anselm. lib. de casu Diaboli cap. 3. ubi ait: Ista est causa, quare Deus non concessit Diabolo gratiam; quia ipse noluit eam accipere, nec paratus fuit. quam auctoritatem adducit, et explicat S. Thomas p. 2. quaest. 112. art. 3. ad 2. Huius argumenti solutio patebit amplius disp. 22. nu. 34.

XXI. Ad aliud inconveniens, quo infertur, Deum esse causam peccati, si praemovet ad actionem illam, ut actio est; respondetur, simile argumentum fuisse obiectum Sancto Augustino a Iuliano de peccato originali, ut refert ipsemet Augustinus lib. 3. contra Iulianum c. 9. sic enim argumentabatur Iulianus ad probandum non esse peccatum originale: Deus est causa creationis animae, et similiter instituit nuptias; et est causa, quod parentes generent prolem: ergo ad illam generationem non sequitur peccatum originale, alias peccatum tribueretur Deo. Ad quod tamen argumentum respondet ibi S. Aug. et lib. 2. de lib. arbit. c. 19. et 20. ubi tractat quaestionem istam de peccato actuali, et lib. 5. contra Iulian. c. 3. Idem argumentum solvit S. Tho. q. 3. de malo, art. 2. et in p. 2. q. 79. ar. 2. et latius in 2. sent. dist. 37. q. 2. art. 2. in corpore. Ex quorum doctrina respondetur, in actione illa peccati considerari duo: alterum est entitas illius actionis, quam habet etiam in particulari, et sub hac ratione actio illa, quamvis alias sit peccatum, refunditur in Deum, tanquam in primum auctorem; et ratio est, quia cum sit ens, per participationem debet refundi in primum ens, alias Deus non esset primus auctor cuiuscunque entis.³⁸ In ratione autem entis illa actio non est mala, sed bona; quia omne ens, ut ens, bonum est, et consequenter debet esse a Deo praemovente.³⁹ Secundo consideratur, ut est mala moraliter, et defectiva, sive inquantum est peccatum, et sub hac ratione solum reducitur in causam deficientem, videlicet in voluntatem creatam, quae voluit operari deficienter; ad illam enim dicit intrinsecum ordinem. Unde peccatum, absolute loquendo, non est a Deo, neque praemovente, neque simul influente; non enim Deus est causa peccati, quamvis sit causa actionis, quae habet, ut sit peccatum a mala voluntate. Unde S. Thom. in 2. senten. dist. 37. citata, explicans, qualiter in hac materia sit loquendum, ait: Quodcunque nomen deformitatem simul cum actu significat sive in generali, sive in speciali, non potest dici, quod hoc a Deo sit simpliciter. Unde non potest dici absolute, quod peccatum sit a Deo, ut homicidium, aut aliquid huiusmodi, nisi cum hac additione, inquantum est actus, et inquantum est ens.

XXII. Hanc solutionem prosequitur optime Ferrar. 3. contra Gent. cap. 71. circa finem, ubi ostendit ex S. Thoma, quod possit agens primum movere causam ad agendum entitatem actionis peccati, et non agere ad deformitatem; quia videlicet deformitas non sequitur ad actionem illam, ut actio est; sed ut dicit habitudinem ad causam deficientem. Eandem solutionem tradit S. Aug. ubi supra, Capreol. in 2. dist. 37. quaest. 1. art. 1. conclus. 2. et ar. 2. in solutione ad argumenta contra secundam conclus. Mag. Cano lib. 2. de locis cap. 4. ad 7. Soto. lib. 1. de natura, et gratia c. 18. circa finem, ubi docet, Theologos confiteri, Deum esse causam entitatis, et actionis peccati eo efficientiae genere, quo praemovet omnia ad suas naturales actiones. Idem tenet M. Bañes 1. p. q. 49. art. 2. et Mag. Med. p. 2. q. 109. art. 2. de quo latius agendum erit disput. 24. Et, ut evidenter appareat huius argumenti solutio, advertimus, quod eadem omnino difficultas procedit de concursu Dei simultaneo, quae est de praevio. Unde auctores oppositae sententiae, cum fateantur, Deum actuali concursu simultaneo vere, et proprie causare in particulari entitatem illam, et actionem, quae est peccatum; respondere similiter tenentur ad difficultatem propositam; cui et ipsi satisfaciunt dicentes, quod illa deformitas peccati sequitur ad actionem, ut est a voluntate deficiente, non autem ut procedit a Deo simul cum voluntate influente; unde voluntati deficienti, et non Deo tribuenda est. Quod ergo illi respondent ad argumentum procedens de influxu Dei simultaneo, idem respondemus et nos, cum illi argumentantur contra praevium Dei concursum: eadem enim solutio procedit de utroque. ut disp. 24. nu. 20. et 21. manifestum fiet.

Ad locum inductum ex Conc. Trid. respondetur, quod ibi damnatur haeresis Lutheranorum, et sequacium, qui asserebant, Deum operari in nobis mala opera ita, ut bona; sentiebant enim isti haeretici, quod nostra voluntas mere passive se habet in ordine ad peccata, et in ordine ad quaecunque opera; vel si active concurrit, est quidem motu spontaneo, non libero: atque adeo dicebant, quod, absolute loquendo, ita sit opus Dei peccatum, sicut est actus bonus; unde tribuebant Deo et entitatem actionis peccaminosae, et deformitatem, atque defectum, ut disp. 3. ostensum est, et disp. 24. manifestum fiet. quod quam alienum sit a nostra sententia, satis constat ex dictis. Nos enim cum S. Augustino tribuimus Deo, quod suum est, videlicet entitatem illius actionis: et deficienti voluntati creatae damus, quod est proprium illius, videlicet defectum eiusdem actionis, et peccatum.

XXIII. Ad septimum argumentum cum sua confirmatione respondendum erit ex professo disputatione 121. ubi explicabimus, qualiter per efficaciam auxilii praeoperantis gratiae non destruatur, sed potius roboretur, et perficiatur nostri arbitrii libertas.⁴⁰ Nunc autem dicimus, quod, ut patebit disp. 115. et 116. etiam in illo instanti, in quo voluntas movetur a Deo tali motione praevia; eadem voluntas potest non operari, si velit, aut operari oppositum actum; quia motio Dei praevia, quantumvis efficax in actu primo, imo etiam dum est efficax in actu secundo, non aufert a voluntate potentiam, et facultatem, qua potest operari oppositum, aut non operari: sed solum efficit, quod cum voluntas possit non operari actum, ad quem movet; infallibiliter tamen operetur illum; et propterea manet libera in ipso exercitio: cuius ratio est, quia quamvis libertas sit formaliter in voluntate; radicaliter tamen est in intellectu, et fundatur in indifferentia⁴¹ iudicii, quo intellectus iudicat,⁴² bonum propositum voluntati, non habere necessariam, seu naturalem connexionem cum bono in communi, ad quod naturaliter determinatur voluntas. et quoniam intellectus pro isto statu, quodcunque bonum proponat voluntati, illud proponit cum indifferentia huiusmodi iudicii; ideo manet libera respectu talis obiecti, quo ad exercitium, ut optime explicat S. Thom. quaest. 24. de verit. art. 1. et 1. p. quaest. 83. art. 1. et 3. contra Gen. c. 85. ratione 4. et quaest. 3. de malo art. 3. in corpore. Quod autem motio actualis, qua Deus efficit, ut voluntas velit bonum, secum compatiatur potentiam, qua voluntas possit determinare se ad oppositum actum, si velit; docet S. Prosp. lib. 2. de vocat. gent. c. 27. et 28. dum ait: Quod Deus voluit eos velle, voluerunt, qui ad obediendum sibi ipsum velle sic donat, ut etiam a perseveraturis illam mutabilitatem, quae potest nolle, non auferat.⁴³ Idem confirmat S. Thomas quaest. 23. de verit. art. 5. ad tertium, dicens: quamvis non esse effectus divinae voluntatis, non possit simul stare cum divina voluntate: tamen potentia deficiendi effectum simul stat cum divina voluntate:⁴⁴ non enim sunt ista incompossibilia:⁴⁵ Deus vult istum salvari, et iste potest damnari: sed tamen ista sunt incompossibilia: Deus vult istum salvari, et iste damnatur. et quaest. 6. de verit. art. 3. ad septimum, inquit: Si loquamur de praedestinato secundum ordinem, quem habet ad aliud, scilicet ad Deum praedestinantem, sic ordo ille non compatitur secum istum eventum, quod scilicet moriatur in peccato mortali, quamvis compatitur secum istam potentiam. Similiter et nos dicimus, quod licet ista duo simul sint incompossibilia: hic homo movetur efficaciter a Deo ad consensum, et iste homo dissentit; tamen ista duo simul sunt compossibilia: hic homo movetur efficaciter a Deo ad consensum; et hic homo potest dissentire, si velit, ut ex Conc. Trident. constat, unde manet semper liber in exercitio.⁴⁶

Ad confirmationem respondetur, quod, ut patebit disputatione 23. 25. 115. et 116. determinatio ad unum ex necessitate, quae alias dicitur determinatio naturalis, repugnat libertati, non autem determinatio ad unam operationem secundum modum voluntatis. efficax autem Dei praemotio praedeterminat quidem voluntatem ad alteram partem, non quidem ex necessitate, sed iuxta propriam naturam ipsius voluntatis, ut docet Sanctus Thomas 1. p. quaest. 23. art. 1. ad 1. et de veritate quaest. 25. art. 1. ad 1. et 3. contra Gentes cap. 90. et p. 2. quaest. 10. ar. 4. in corpore. Qualis autem indifferentia sit de essentia libertatis disp. 115. et 116. explicabitur.⁴⁷

Octavum argumentum petit, ut explicemus aliam difficilem quaestionem: Quidnam videlicet sit efficax illa praemotio, qua diximus indigere omnes causas secundas, ut actualiter operentur; et quid sit illud praevium, quod fit a Deo in causa secunda antecedenter ad eius operationem, sive causa sit naturalis, sive libera. et quoniam potissima difficultas procedit de causis liberis, et contingentibus; de illis specialiter agendum erit in praesenti.