De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Quantam auctoritatem, circa materiam praedestinationis, et gratiae habeat sancti Augustini sententia: et utrum liceat ab ea discedere.

I.

NON desuerunt, qui auctoritatem S. Aug. circa praedestinationem et gratiam, infirmare volentes, dixerint eius doctrinam in hac parte esse particularis unius Doctoris: a qua subinde liceret abscedere. Addunt, se in omnibus aliis eius doctrinam plurimum admirari: suscipere, ac libenter audire: eam tamen, quam de praedestinatione et gratia Christi doctrinam sequitur, ad resistendum haereticis huius temporis, aptam non esse: nec antiquioribus Augustino Patribus Graecis consonam. Obiectio haec fuit olim a Semipelagianis contra doctrinam eiusdem S. Doctoris proposita, ut refert S. Prosper in haec verba:¹ Cui (scilicet Aug.) inter tot certaminum palmas, inter tot triumphorum coronas, ad illuminationem Ecclesiae, et ad gloriam Christi, qua ipse illustratus est, perfulgenti; quidam nostrorum (quod de ipsis multo dolendum est) occultis, sed non incognitis susurrationibus obloquuntur. Et prout sibi noxias aliquorum aures opportunasque repererint, scripta eius, quibus error Pelagianorum impugnatur, infamant: dicentes, eum liberum arbitrium penitus submovere, et sub gratiae nomine necessitatem praedicare fatalem. Adiicientes, etiam duas illum humani generis massas, et duas credi velle naturas, ut (scilicet) tantae pietatis viro, Paganorum, et Manichaeorum ascribatur impietas.² Et sanctus Hilarius: Sed plane illud tacere (inquit) non debeo, quod se dicant tuam Sanctitatem (hoc excepto) in factis et dictis omnibus admirari.³ Quod, et S. Fulgent. his verbis notavit: Non ignoras, etiam praeterito tempore illi luculentissimo S. Augustini operi, quod scripsit de praedestinatione Sanctorum, a quibusdam Gallis obiectum: quod Beatus Augustinus in assertione praedestinationis divinae, peccatores non ad solum praedestinatos dicere iudicium: sed etiam ad peccatum; cuius dictum, quia ipse celeri praeventus est obitu, Prosper vir eruditus, et sanctus, recte defendit fideli, et copioso sermone.⁴ In defensionem autem eiusdem S. Doctoris, quam plurima in diversis locis, verba aurea protulit S. Prosper, quae in unum colligere statui: ut ex eis, quanta sit auctoritas sancti Augustini in doctrina de gratia, et praedestinatione, omnibus manifestum fiat.

II. In Epistola allegata ad Ruffinum, sic de sancto Augustino loquitur: Has versutias, quibus se filii tenebrarum, in similitudinem filiorum lucis transfigurare voluerunt, cum et orientalium Episcoporum indicia, et Apostolicae Sedis auctoritas, et Africanorum Conciliorum vigilantia deprehenderit; Beatissimus quoque Augustinus praecipua usque in hoc tempore portio domini Sacerdotum; copiose, et pulchre in multis voluminum disputationibus destruxit: utpote, inter multa Dei dona, quibus illum abundantissime spiritus, veritatis implevit, habens etiam hanc scientiae, et sapientiae ex Dei charitate, virtutem; ut non solum istam adhuc in suis detruncationibus palpitantem, sed etiam multas prius haereses: invicto verbi gladio, debellaret.⁵⁶ Et infra, sic concludit: Tu autem dilectissime, et venerandissime mihi frater, si vere de his quaestionibus instrui desideras, sicut desiderare te convenit, ipsis Beati Augustini disputationibus cognoscendis impende curam, ut in constituenda Dei gratia defaecatissimam, ac saluberrimam Evangelicae Apostolicaeque doctrinae intelligentiam consequaris.⁷ Et alio in loco inquit: Doctrinam (quam sanctae memoriae Augustinus Episcopus contra Pelagianos inimicos gratiae Christi, et liberi arbitrii deceptores per multos annos Apostolice asseruit, literisque mandavit) quibusdam visum est, aut non intelligendo, aut intelligi eam nolendo, reprehendere. Et hoc quasi compendium cognitionis his, qui iudicio eorum ducebantur, afferre; ut quae in libris praedicti viri damnabilia reperisse iactabant, brevium capitulorum indiculis publicarent: talique commento, et detestationem eius, quem impeterent, obtinerent; et ab his, quae infamassent, curam exterriti lectoris averterent.⁸ Ne ergo hanc persuasionem temere quis recipiat, et talem putet sensum scriptis catholici inesse Doctoris; qualem eum, qui frustra calumniantur ostentant; singulis capitulis, quae ratione titulo praenotarunt, brevi, et absoluta professione respondeo; in nullo recedens a tramite earum diffinitionum, quae in Sancti viri disputationibus continentur: ut facile vel tenui diligentia advertat inspector, quam iniustis opprobriis catholici praedicatoris memoria carpatur: et in quod peccatum cadant, qui aliena instigatione commoti, scriptorem celeberrimi nominis promptius habeant culpare, quam nosse: Et ante prosam de ingratis contra Pelagianos quaedam carmina in defensionem eiusdem August. et laudem doctrinae eius composuit. In quibus solidam eam esse demonstrat, et irrationabiliter ab adversariis impugnari.

III. Nec solus Prosper, sed plures etiam Summi Pontifices doctrinam eiusdem Aug. approbaverunt, et Catholicam esse decreverunt.⁹ Nam Caelestinus Papa, Augustinum (inquit) sanctae recordationis virum, pro vita sua atque meritis in nostra communione semper habuimus, nec unquam hunc sinistrae suspicionis: saltem rumor aspersit: quem tantae scientiae olim fuisse meminimus, ut inter magistros optimos, etiam a meis praedecessoribus haberetur. Bene ergo de eo omnes in commune senserunt, utpote qui ubique cunctis, et amori fuerit et honori: Unde resistendum talibus, quos male crescere videmus. Nefas est, haec pati religiosas animas, quarum afflictione (quia membra nostra sunt) nos quoque convenit macerari; quamvis maneat hos Beatitudo promissa, quicunque probantur persecutionem, propter iustitiam sustinere, quibus quid promittat Dominus in futurum, sequens sermo declarat. Non est agentium causa solorum universalis Ecclesia, quaecunque novitate pulsatur, intelligamus haec ipsa vobis, quae nobis non placent, displicere. Quod ita demum probare poterimus, si imposito improbis silentio, de tali re in posterum querela cessaverit.¹⁰ Et statim petulantiam eorum, qui contra S. Aug. doctrinam oblatrabant, coercens subdit: Quia nonnulli, qui Catholico nomine gloriantur, in damnatis autem haereticorum sensibus, seu pravitate sive imperitia demorantes, piissimis disputatoribus obviare praesumunt: et cum Pelagium, atque Caelestium anathematizare non dubitent: magistris tamen nostris, tanquam necessarium modum excesserint, obloquuntur: eaque tantummodo sequi, et probare confitentur, quae sacratissima B. Apost. Petri Sedes contra inimicos gratiae Dei, per ministerium Praesulum suorum sanxit, et docuit. Necessarium fuit diligenter inquirere, quid Rectores Rom. Eccl. de haeresi, quae eorum temporibus exorta fuerat iudicarint, et contra nocentissimos liberi arbitrii defensores, quid de gratia Dei sentiendum esse, censuerint.¹¹

IV. Haec, quae in defensionem doctrinae S. Aug. et commendationem illius Caelestinus dixit, sufficere utique debuissent ne Massilienses, qui nondum ad perfectam scientiam pervenerant, contra praestantissimi magistri, et Doctoris Eccl. doctrinam, insurgerent. Quia tamen reliquiae Pelagianae haeresis in Gallia contendebant, fuisse quidem a Summo Pont. commendatam S. Aug. doctrinam: sed non approbatos in particulari libros de praedestinat. SS. et de Dono perseverantiae: in quibus respondens Epistolis Prosperi et Hilarii ad se directis, doctrinam suam de gratuita praedestinatione, evidentissimis sacrarum literarum testimoniis confirmavit, et Semipelagianorum errorem impugnavit, et expugnavit; post Caelestini tempora cum nondum factio Gallorum conquiesceret, S. Leo Primus, scribens Nicetae Aquiliensi Episc. iterum sectatores Pelagianae haeresis, qui doctrinam impugnabant S. Aug. damnavit, inter alia, inquiens: Cavendum ergo dilectionis tuae est, magnaque diligentia providendum, ne per huiusmodi homines extincta dudum scandala suscitentur: et de exciso olim dogmate, aliquid in provincia tua eiusdem mali germen oriatur: quod non solum in radicibus suis crescat: sed etiam Sanctae Ecclesiae sobolem veneno sui odoris inficiat. Qui correctos se videre volunt, ab omni se suspicione purgent: et obediendo nobis, probent se esse nostros. Quorum si quisquam salubribus praeceptis satisfacere detrectaret, sive ille clericus sit, sive laicus, ab Ecclesiae societate pellatur; ne perditor animae suae saluti insidietur alienae.¹² Unde idem Leo ex libris S. Augustini quaedam capitula de gratia et libero arbitrio, de verbo ad verbum transcripsit, approbavit, diffinivit, et ad Concilium Arausicanum transmisit: ut ab Episcopis eiusdem Concilii subscriberentur, et reciperentur, sicut factum est.¹³

V. Postmodum vero Gelasius Papa plures conscripsit Decretales epistolas in detestationem Pelagianae haeresis, et eorum, qui in Gallia Sancti August. doctrinam impugnaverant:¹⁴ et praesertim in epist. 3. quae ad Honorium, sic loquitur: Ita nos tristis horrenda et vix credibilis confecit opinio, ut mentem nostram confunderet, sauciaret, affligeret. Nunciatum nobis est enim in regionibus Dalmatiorum, quosdam recidiva Pelagianae pestis zizania seminasse, tantumque illic eorum praevalere blasphemiam; ut simplices quosque mortiferi furoris insinuatione decipiant. Est quidem error ipse nefarius tanto perniciosior ad surripiendum: quanto ad fallendum verisimilitudinis colore versutior. Praestante Domino, adest fidei Catholicae pura veritas, concors universorum Patrum deprompta sententia, quae et subtile virus funestae pravitatis exponat¹⁵, et humano generi salvando, conferat de scripturarum confectione medicinam. Nullatenus igitur discretionem rerum nondum abundantia corda conturbet, donec et occultum vulnus appareat, et saluatio singularis eluceat: quoniam quantalibet arte fallaciae, spiritus perditionis armetur; sancto gladio spiritus principalis, et detegitur, et necatur.

Et post pauca: Nunquid licet nobis a venerandis Patribus damnata dissolvere, et ab illis excisa nefaria dogmata retractare? Quid est ergo, quod magnopere praecavemus, ne cuiuslibet haeresis semel deiecta pernicies ad examen denuo venire contendat? Si quae antiquitus a nostris maioribus cognita, discussa, refutata sunt, restauranda nitamur; nonne ipsi nos (quod absit) et quod nunquam Catholica patietur Ecclesia, adversariis veritatis universis contra nos resurgendi, proponimus exemplum? Ubi est, quod scriptum est: Terminos patrum tuorum non transgredieris:¹⁶ et, interroga patres tuos, et annuntiabunt tibi; et seniores tuos, et dicent tibi?¹⁷¹⁸ Quid ergo tendimus ultra definita maiorum; aut cur nobis non sufficit, si quid ignorantes discere cupiamus, qualiter ab Orthodoxis Patribus, et senioribus singula quaeque, vel vitanda praecepta sunt: vel aptanda Catholicae veritati: cur non his probantur esse decreta? Nunquid aut sapientiores illis sumus, aut poterimus firma stabilitate constare, si ea, quae ab illis constituta sunt, subruamus?¹⁹ an fortasse nescitis hanc haeresim (de qua loquimur) et ab Apostolica dudum sede per beatae memoriae Innocentium, ac deinde Zosimum, Bonifacium, Caelestinum, Sixtum, Leonem, continuis, et incessabilibus sententiis fuisse prostratam;²⁰²¹ nec tantum Ecclesiae Catholicae legibus, sed Principum quoque Romanorum ea tenore damnatam: ut nec usquam terrarum vivendi locum sectatores eius habere sinerentur? Quae omnia tam gestis Ecclesiae per singulas quasque Regiones de eorum pravitate confessis, quam censurae publicae sanctionibus edocentur. Ecce quorumlibet aures Catholicas audire doctrinam: quaestiones accipere: tractare tendiculas: et blasphemias patienter admittere. O, si studerent adversus eos maiorum nostrorum libros, responsaque cognoscere; illis, modis omnibus cerneretur, nihil esse prorsus, quod ab istis fuerit ventilatum, et ab illis non fuerit magnifica veritate contritum.

Et in altera epist. ad eundem Honorium, eum admonet, ut invigilet, ne iterum Pelagiana haeresis, quam August. contrivit, pullularet.²² Et in epist. 5. ad universos Episcopos per Picenum, tria praecipua haeresis Pelagianae capita refellens, ait: Quid autem tales essent acturi Pontifices, si (quod absit) vel aliqua nova pestis, et primitus ignorata prorrumperet: vel ingeniis acrioribus, sensibusque versutis, aut aliqua secularium doctrinarum peritia, callidis sacrilega blasphemiarum dicta promerentur: qui tam veteris erroris detrita commenta, tanquam a maioribus Ecclesiarum magistris; quam etiam nostra aetate convicta num recolunt, nec recusant; atque ab imperitis, stultisque prolata non respuunt?

Et circa finem eiusdem epist. S. Hieronymum, et Augustinum, atque eorum doctrinam in speciali commendans, subiungit; Adhuc maius scelus accrescit, ut sub conspectu, et praesentia sacerdotum beatae memoriae Hieronymum, atque Augustinum Ecclesiasticorum lumina Magistrorum, musca moritura (sicut scriptum est) exterminans oleum suavitatis,²³ lacerare contenderet. Denique idem Gelasius in decreto cum septuaginta Episcopis habito de Apocryphis scripturis, expresse approbavit Opuscula beati Augustini, Prosperi, et Hilarii,²⁴ et inter Apocryphos libros, qui recipiendi non sunt, damnavit Opuscula Cassiani presbyteri Galliarum, et Opuscula Fausti Regiensis Episcopi, quae constat contra doctrinam S. Augustini fuisse conscripta.²⁵ Denique Ioannes Secundus epist. ad quosdam nobiles Senatores Romanos, S. Augustini doctrinam commendans, ait: Sanctus Augustinus, cuius doctrinam secundum praedecessorum meorum statuta, Romana sequitur et servat Ecclesia.²⁶

Unde, ut quidam notaverunt graves Auctores, Sedes Apostolica non tantum semel: sed etiam secundo, et tertio, adversus Pelagianorum reliquias pro defensoribus gratiae,et praedestinationis,quam ex sacris literis hausit Augustinus,sententiam tulit, ut iam eius doctrina non unius particularis Doctoris opinio,sed fides Ecclesiae Catholicae dici debeat.

V. Ex quibus omnibus licet colligere,quam solicitus debeat esse Theologus, ut nihil novi attentet inducere: sed antiquam doctrinam a SS. Patribus acceptam, sequatur, explicet,et defendat. Quod et Capreolus Episcopus Africanus nomine ceterorum Africae Episcoporum, in quadam epistola ad Beatissimos Patres Concilii Ephesini ab eodem Concilio recepta et approbata, his verbis admonet: Quamobrem venerandi Fratres, vestram Sanctitatem iterum, atque iterum rogatam cupio,ut Spiritu sancto cooperante, quem cordibus vestris, in omnibus, quae acturi estis, praesto futurum non dubitamus; novas doctrinas,et ante hac Christianis auribus inusitatas, priscae auctoritatis robore instructi, e medio profligetis: sanctaque constantia, ac virtute quibuscunque novis erroribus resistatis: ne Apostolicae Sedis auctoritas, Sacerdotumque in unum congruens severitas cuiuscunque disputationis praetextu illas, quas olim Ecclesia debellavit:et hoc rursum tempore repullulascunt: doctrinam iamdudum proscriptam denuo renasci permisisse videantur.²⁷ Quod si quid forte novarum controversiarum inciderit, id tempestive discussioni subiiciatur,oportet; ut vel recte dictum comprobetur: vel condemnatione dignum, explodatur.²⁸ Hinc et Apostolus ait: Ego enim accepi a Domino,quod et tradidi vobis.²⁹ Nihil ex suo arbitrio introduxit; sed quod accepit,tradidit:quod a Domino didicit, praedicavit. Et Timotheum (ut similiter doceret) hortatur, dicens: O Timothee,depositum custodi,devitans prophanas vocum novitates, et oppositiones falsi nominis scientiae, quam quidam promittentes circa fidem exciderunt. Ubi observat Vincentius Lirin. Quod non dixit devita antiquitates; non dixit vetustates, immo plane, quid e contrario sequeretur, ostendit. Nam si vitanda est novitas,tenenda est antiquitas: et si prophana est novitas, sacrata est vetustas.³⁰ Nec solum doctrinas novas: sed et vocum novitates docet Apostolus esse evitandas; ut idipsum sentiamus, et dicamus omnes, nec sint inter nos schismata, et contentiones verborum. Ait enim: Obsecro autem vos, fratres,per nomen Domini nostri Iesu Christi, ut id ipsum dicatis omnes, et non sint in vobis schismata: sitis autem perfecti in eodem sensu, et in eadem sententia.³¹ Non inquit, ut id ipsum sentiatis,aut credatis tantum,sed ut id ipsum dicatis omnes, ut sicut in eodem sensu, et in eadem sententia catholica omnes filii Ecclesiae conveniunt; ita etiam ad eam explicandam et defendendam (quantum fieri potest) eisdem vocibus utantur. Nobis ergo (ut Tertullianus inquit) nihil ex nostro arbitrio inducere licet, sed neque eligere,quod aliquis ex suo arbitrio induxerit. Apostolos Domini habemus auctores, qui neque ipsi quidpiam ex suo arbitrio,quod inducerent, elegerunt: sed acceptam a Christo disciplinam fideliter nationibus adsignarunt.³² Itaque etsi Angelus de caelis aliter evangelizaret, anathema diceretur a nobis.³³

QUAM AUCTORITATEM habeat doctrina Sancti Thomae, praesertim circa praedestinationem, et gratiam.

VI. SACRAM Ecclesiae Catholicae doctrinam, inconcussam illius veritatem, et robur, S. Pater August. insulae comparavit, dicens: Quare Ecclesia insula? quia circumlatrantur fluctibus omnium tentationum. Sed quomodo insula undique circumstrepentibus fluctibus tundi potest, frangi non potest: magisque ipsa frangit fluctus venientes, quam frangatur ab eis. Sic et Ecclesiae Dei pullulantes per totum orbem terrarum passa sunt persecutiones undique frementium infidelium: et ecce stant insulae: et iam placatum est mare.³⁴³⁵ Quid enim Simon Magus? quid Arrius? quid Sabellius? quid Pelagius et Caelestius? quid caeteri haeretici? Nonne fluctus feri maris despumantes suas confusiones, veritatem persequentes, et contra fidem Catholicam vocem suam levantes? Elevaverunt flumina Domine (inquit Propheta) elevaverunt flumina vocem suam, elevaverunt flumina fluctus suos: a vocibus aquarum multarum. Mirabiles elationes maris: sed praevalere non potuerunt adversus insulam Ecclesiae: quoniam, Mirabilis in altis Dominus:³⁶ quoniam, Testimonia tua credibilia facta sunt nimis, et Portae inferi non praevalebunt adversus eam.³⁷ Sic adeo Doctor Angelicus Sanctus Thomas doctrinae Ecclesiae Catholicae suam in omnibus conformavit, ut a multis impugnata, nunquam expugnata fuerit: sed semper eadem permanserit, et ad instar insulae, cum fluctibus insurgentibus tunditur, fortior efficitur, et clarior: neque ab impugnatoribus unquam frangi potuit, nec poterit, sed usque ad finem saeculi firma permanebit. In Universitate Parisiensi (ut quidam referunt) adversus Sanctum Doctorem quamplurimi Theologi Parisienses, statim post eius obitum insurrexerunt, auctoritatique doctrinae illius invidentes, multas eius propositiones erroris nota damnaverunt. Unde factum est, ut Parisii Episcopus sententiam excommunicationis contra sectatores talium propositionum inconsiderate proferret: sed modico tempore fracti sunt fluctus isti. Etenim Anno Domini 1325. Stephanus tunc ibi Episcopus, simul cum omnibus Doctoribus Theologiae, Ecclesiae, et Universitatis, qui numero erant 72, habita longa consultatione de propositionibus S. Thomae, et magno studio examinatis, omnes et singulas Catholicas esse iudicaverunt, haec in laudem doctrinae S. Doctoris, verba proferentes: Fuit S. Thomas universalis Ecclesiae lumen praefulgidum, gemma radians Clericorum, fons Doctorum, Universitatis nostrae Parisiensis speculum clarissimum, et candelabrum insigne ac lucens, per quod omnes, qui verae vitae et sanctae doctrinae vias ingrediuntur, lumen vident: claritate vitae, fama clarae, et scientia lucidae, velut stella splendida et matutina refulgens. Et post pauca decernunt praedicti Doctores, S. Thomam Dei gratia nihil sensisse, docuisse, vel scripsisse: quod sanae fidei, vel bonis moribus adversetur.³⁸

Innocentius VI. in quodam serm. de laudibus S. Thomae, qui incipit: Ecce plus quam Salomon hic, eius doctrinam his verbis commendat: Huius Doctoris doctrina prae caeteris (excepta Canonica) habet proprietatem verborum, et modum dicendorum, veritatem sententiarum: ita ut nunquam, qui eam tenuit, inveniatur a veritatis tramite deviasse, et qui eam impugnaverit, semper fuerit de veritate suspectus.³⁹

VII. Ioannes etiam XXII. qui B. Thomam cathalogo Sanctorum adscripsit, in bulla canonizationis eius, haec de illo protulit verba: Scripsit S. Thomas primas artes, Philosophiam naturalem, et moralem super utrumque testamentum, et alia multa ad laudem Dei, et exaltationem fidei, clara et doctrina,⁴⁰ non sine speciali Dei infusione.⁴¹

Et in quodam sermone, quem de firmitate doctrinae eiusdem S. Doctoris praedicavit, assumens pro themate verba illa Psalm. 4. Scitote, quia Dominus mirificavit Sanctum suum, asseruit, S. Thomam post Apostolos et primos Sanctos Doctores, magis inter omnes alios sua doctrina Ecclesiam illustrasse.

Et (ut refert Ioannes Gerson in ipsa Doctoris S. canonizatione) Idem Ioannes XXII. in pleno Cardinalium Consistorio, haec, vel similia in laudem doctrinae ipsius protulit verba: Etsi S. Thomas nullis in vita sua, nec in morte miraculis claruisset, ut Cathalogo adscriberetur Sanctorum: doctrina illius ad id esset sufficiens: quot enim articulos scripsit, tot miracula per illum Dominus operatus est: nam quilibet est unum miraculum.⁴²⁴³

Clemens VI. in quadam bulla edita Avenioni die 5. Februarii, Pontificatus sui anno secundo, quam etiam refert Magister Castillo, eandem doctrinam S. Thomae commendat, afferens illam esse singularem, ex qua Universalis Ecclesia uberrimos fructus spiritualis abundantiae colligit, cuius odore recreatur et nutritur.⁴⁴⁴⁵

VIII. Urbanus VI. in bulla ad Archiepiscopum, et Doctores Universitatis Tolosanae, edita apud montem Fiasconem, die 30. Aug. Pontificatus sui anno sexto; omnia opera et scripta Doctoris commendat et approbat; omnesque Doctores et magistros eiusdem universitatis hortatur, ut eam defendant et doceant. sic enim ait: Nos attendentes, quanta a Deo scientia dotatus, ordinem Fratrum Praedicatorum, et Universalem Ecclesiam S. Thomas illustraverit: volumus et tenore praesentium vobis iniungimus, ut dicti Beati Thomae doctrinam tanquam veridicam et Catholicam sectemini, eamque studeatis, totis viribus ampliare.⁴⁶

Pius V. qui Doctorem Ecclesiae quintum S. Thomam designavit, in quadam Bulla aedita Romae 11. April. 1567.⁴⁷ ait: S. Thomam Universalem Ecclesiam sua doctrina illuminasse: innumeras haereses interemisse: et quae post eius obitum sunt suborta, doctrina eiusdem S. Doctoris corruisse.

Cuius articuli in sacro Concilio Tridentino, non semel, aut iterum: sed pluries sunt transcripti, et in Canones ab omnibus fidelibus credendos redacti, et coordinati.

Postremo Clemens VIII. in Bulla speciali, qua Civitati Neapoli Sanctum Thomam in Patronum, et Protectorem concessit; illum, interpretem Divinae voluntatis appellavit: et merito. Quoniam suis scriptis magna profunditate et claritate quid Deo placeat: quid displiceat: plenius inter omnes Doctores declaravit.

Cui nimirum illud Isaiae congruit: Dominus dedit mihi linguam eruditam, ut sciam sustentare eum, qui lassus est, verbo.⁴⁸ Et, ut inimici nostri sint iudices, Theodorus Beza Calvinista, S. Thomam Theologorum Scholasticorum omnium principem esse, affirmavit.⁴⁹ Fertur etiam, quendam Haereticum dixisse. Tollantur de medio scripta S. Thomae, cum omnibus aliis Doctoribus subire certamen non recusabo. Testis fidelis, licet domesticus, est Ferrariensis, qui fructum uberrimum, quem ex continua S. Thomae lectione indies capiebat, explicare volens, sic ait: Peream, si unquam vel neglectam ab eo schedulam legerim, quae non me in eius admirationem pertraxerit: nunquam Thomam Aquinam conveni, quin abirem doctior, eiusque amantior.⁵⁰

IX.

Quod si testimonium hominum homines non accipiunt: ecce testimonium Dei, quod maius est. Oranti enim Neapoli, imago Crucifixi S. Doctori alloquitur: Bene scripsisti de me Thoma, quam ergo accipies pro tuo labore mercedem? cui Sanctus: Domine, non aliam, praeter te.⁵¹

In hoc igitur opere, ea potissime, quae ad germanam intelligentiam doctrinae SS. Augustini, et Thomae circa auxilia divinae gratiae, et eorum efficaciam, qua potuero brevitate, et claritate (Deo auxiliante) discutiam: pro defensione eorundem Sanctorum, quae antiquae doctrinae congruunt, adnotando, et adversariorum argumenta dissoluendo. Hoc unum cum Domino Caietano omnibus persuasum esse volo, et obtestor: quoniam Personis nullo pacto, opinionibus vero, non nisi ut dissonant, adversari intendo.⁵²

Libri Primi Finis.