De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum ultima dispositio ad gratiam habitualem procedat effective ab ipsa gratia; an a solo auxilio actuali, sive a voluntate elevata per tale auxilium.

I. CIRCA istam controversiam sunt duae celebres inter Doctores sententiae. Prima asserit, ultimam dispositionem ad gratiam non produci effective a gratia habituali, neque ab habitu charitatis, aut poenitentiae, sed a libero arbitrio moto, et elevato actuali auxilio supernaturali. Sequuntur hanc sententiam aliqui recentiores Theologi, cui favet Dur. in 4. d. 17. q. 1. num. 8. et probatur

Primo ex D. Tho. 1. 2. q. 109. ar. 6. ubi ait, quod ad hoc, ut se praeparet homo ad susceptionem gratiae habitualis, non oportet ponere aliquod aliud donum habituale in anima, quia sic procederetur in infinitum; sed oportet praesupponi aliquod auxilium gratuitum. Idem docet 1. p. q. 62. ar. 2. ad 3. ubi ait, quod ad conversionem, per quam aliquis praeparat se ad gratiam habendam, non requiritur aliqua habitualis gratia, sed operatio Dei ad se animam convertentis. Sentit ergo Sanctus Thomas, ultimam dispositionem ad gratiam non procedere effective ab ipsa gratia habituali.

Secundo. Quando habens habitum gratiae, ut quatuor, disponitur ad habitum, ut octo; illa dispositio, ut octo, non procedit effective ab habitu gratiae, et charitatis, ut octo: ergo similiter dispositio ad primam gratiam, et charitatem non procedit effective ab ipsa gratia, et charitate; sed a libero arbitrio elevato per auxilium actuale praevenientis gratiae. Antecedens probatur: nam per dispositionem intensam, ut octo, meretur homo augmentum habitus, ut octo: ergo talis dispositio antecedit simpliciter ipsum habitum, ut octo: meritum enim est via ad praemium, via autem praecedit terminum: ergo talis dispositio non potest esse effective ab habitu, ut octo. Patet consequentia: nam causa efficiens debet simpliciter antecedere suum effectum: unumquodque enim operatur efficienter, inquantum est actu: ergo si habitus intensus, ut octo, est causa efficiens actus, ut octo, simpliciter est prior suo actu; ac per consequens, non poterit esse eo posterior: alias idem, secundum idem respectu eiusdem, esset simpliciter prius, et posterius.

Tertio. Implicat contradictionem, quod actio procedens effective ab aliqua forma, sit ultima dispositio ad eamdem formam: ergo actio procedens effective a gratia habituali, non potest esse ultima dispositio ad illam. Antecedens probatur: nam licet calor, ut octo, sit dispositio ultima ad formam ignis; implicat tamen, quod calefactio, procedens effective a forma ignis, sit ultima dispositio ad eamdem formam. Et ratio huius est: nam calefactio est posterior forma ignis, a qua procedit.

Quarto. Actus virtutis acquisitae, qui est ultima dispositio ad productionem habitus, non potest effective procedere ab eodem habitu, ut docet S. Thom. 1. 2. q. 51. ar. 2. et 3. ergo similiter actus virtutis infusae, quae est ultima dispositio ad infusionem habitus, non poterit procedere effective ab eodem habitu.

II. Quinto. In naturalibus ultima dispositio ad formam substantialem non producitur effective a forma substantiali, sed ab agente; etenim calor, ut octo, qui est ultima dispositio ad formam ignis, producit effective formam ignis, tamquam instrumentum principalis agentis, atque adeo non potest esse effective ab igne genito; alias idem respectu eiusdem esset causa, et effectus, prius, et posterius in eodem genere causae; quod implicat: ergo.

Confirmatur. Si ultima dispositio ad formam ignis, quae introducitur in lignum, est effective ab ipsa forma ignis geniti; sequitur, quod ignis genitus producat efficienter seipsum; consequens manifeste implicat contradictionem: ergo. Sequela probatur: nam, qui attingit effective dispositionem ultimam ad introductionem formae substantialis in materiam, attingit effective ipsum compositum, quod generatur: homo enim, ex eo dicitur generare hominem, quia attingit ultimam dispositionem ad introductionem animae rationalis in materiam: ergo, si calor, ut octo, qui est ultima dispositio ad formam ignis, producitur effective a forma ignis geniti; sequitur, ipsum ignem effective producere seipsum. Et eadem ratione gratia habitualis, et charitatis, quae infunditur, attingeret effective productionem sui ipsius, si semel admittatur, ultimam dispositionem ad infusionem gratiae, et charitatis procedere effective ab eadem habituali gratia, et charitate.

III. Secunda sententia docet, quod ultima dispositio ad gratiam habitualem, et ad habitum infusum, procedit in genere causae formalis, vel efficientis, ab ipsa gratia habituali, et ab habitu infuso; quamvis illum antecedat in genere causae materialis. Hanc sententiam sequuntur Ferrar. 3. cont. Gent. cap. 153. Caiet. 1. 2. q. 113. ar. 8. Sotus lib. 2. de natura, et gratia, cap. 18. propositione 2. ubi ait, quod motus liberi arbitrii non praecedit gratiam simpliciter ordine naturae, sed cum limitatione, idest in genere causae materialis: in genere enim gratiae efficientis gratia praecedit. Idem docet latius: et in 4. d. 14. q. 1. ar. 6. Consentit M. Medina 1. 2. q. 113. art. 8. ad 1. Et quoniam haec est expressa sententia S. Thomae, pro eius explicatione sit

PRima Conclusio. Actus charitatis supernaturalis, et similiter actus perfectae contritionis est, proprie loquendo, ultima dispositio ad gratiam habitualem, non solum moralis, sed etiam physica.¹ Conclusio est contra aliquos Doctores, quos refert Medina 1. 2. q. 113. ar. 8. ad conf. 2. argumenti, asserentes, esse solum dispositionem moralem. Sed probatur: nam, ut habetur in Conc. Trid. sess. 6. decreto de iustificatione, cap. 5. et 6. peccator per actus liberi arbitrii, Deo adiuvante, disponitur ad gratiam. Et can. 4. definitur, quod per eosdem actus cooperatur Deo, et se disponit, ac praeparat, ad obtinendam iustificationis gratiam: ubi Concilium aperte loquitur de reali dispositione, et physica. Praeterea probatur ratione: quia, ut docet S. Tho. 1. 2. q. 112. art. 2. nulla forma perfecta potest recipi, nisi in materia disposita; sed gratia habitualis est forma supernaturalis perfecta, tribuens esse supernaturale: ergo non recipitur, nisi in materia disposita; sed nulla est alia dispositio ultima ad gratiam in lapsis adultis, nisi actus contritionis, et charitatis: ergo.

IIII. Secunda Conclusio. Actus contritionis, et charitatis, qui est ultima dispositio ad gratiam habitualem, procedit in genere causae formalis, vel efficientis ab ipsa gratia habituali, et ab habitu infuso poenitentiae, et charitatis.² Itaque actus poenitentiae, et habitus gratiae, et poenitentiae, seu charitatis, sunt in eodem instanti temporis cum actu charitatis, et poenitentiae: at in genere causae formalis, et efficientis, gratia, et charitas, et poenitentia habitualis eumdem actum antecedunt. Caeterum in genere causae materialis, seu dispositivae, actus virtutis charitatis, et poenitentiae antecedit infusionem habitus.

Probatur primo haec Conclusio ex S. Thom. 1. p. q. 62. ar. 2. ad 3. ubi ait, quod ad conversionem in Deum, quae est meritoria beatitudinis, requiritur habitualis gratia, quae est merendi principium. Ex quibus verbis desumitur argumentum. Contritio, quae est ultima dispositio ad gratiam, licet non sit meritoria gratiae, quae iam habetur, est tamen meritoria gloriae, quae nondum habetur, ut 1. 2. q. 112. art. 2. ad 1. docet S. Thomas: ergo secundum S. Thom. ultima dispositio ad gratiam habitualem procedit a gratia habituali. Nec valet solutio, quod videlicet nomine gratiae non intelligat S. Thom. gratiam habitualem, sed gratuitam Dei motionem, ut quidam exponunt. Contra hoc enim est, quod in illo articulo agit S. Thom. de infusione gratiae iustificantis: haec vero est habitualis gratia: ergo loquitur de gratia habituali.

V. Praeterea: nam idem S. Thom. q. 28. de veritate, art. 8. in corpore, expressissime docet, nostram sententiam: ait enim, quod dispositio ultima tam ad formam naturalem, quam ad gratiam, quamvis in genere causae materialis sit prior natura, quam ipsa forma, ad quam disponit; in genere tamen causae formalis est posterior natura ipsa forma; quia procedit ab illa. Hoc idem docet de calore respectu ignis; et de aliis dispositionibus naturalibus 3. p. q. 7. ar. 13. ad 2. ait enim: Calor, qui fuit dispositio ad formam ignis, est effectus profluens a forma ignis iam praeexistentis. Idem dicit q. 9. ar. 3. ad 2.

Secundo probatur ratione: nam sequeretur ex opposita sententia, quod aliquis adultus iustificatus extra sacramentum consequeretur gloriam, absque omni proprio merito. Probatur sequela: nam, sit casus, quod quis immediate, postquam habuit contritionem, per quam iustificatus est, moriatur; ille consequitur vitam aeternam, quia discedit in gratia: et tamen, iuxta oppositam sententiam, illam consequitur absque proprio merito. Etenim actus contritionis, per quem iustificatus est, non fuit meritorius; si quidem non processit a gratia habituali: ergo per illum actum contritionis non meruit vitam aeternam: cum ergo nullum postmodum alium actum meritorium produxerit, ut supponimus; relinquitur, aliquem adultum iustificatum extra sacramentum consequi vitam aeternam sine proprio merito: Hoc autem esse plusquam falsum probatur ex Conc. Trid. sess. 6. de iustificatione can. 32. ubi definitur, hominem iustificatum per bona opera mereri gloriam, et ipsius gloriae augmentum: ergo per contritionem, per quam adultus iustificatur dispositive, meretur propriam gloriam.

VI. Tertia Conclusio. Ultima dispositio ad gratiam est etiam consequenter dispositio ad habitus infusos charitatis, poenitentiae, et reliquos habitus infusos.³ Probatur: nam dispositio praeparans ad aliquam formam, disponit consequenter ad omnia, quae ad modum propriae passionis, consequuntur ad talem formam: ut patet in naturalibus: dispositio enim ultima ad introductionem animae rationalis, est etiam consequenter dispositio ad omnia, quae per modum passionis eamdem animam consequuntur. Sed habitus poenitentiae, et alii habitus supernaturales infusi consequuntur ad gratiam habitualem ad modum propriae passionis, ut ait S. Tho. 1. 2. q. 110. ar. 4. ad 1. et 2. ergo contritio, quae est ultima dispositio ad gratiam, est etiam consequenter ultima dispositio ad habitum poenitentiae, qui consequitur infusionem gratiae.

Confirmatur. Contritio est prior natura, in genere dispositionis, quam gratia habitualis, ut probatum est: gratia autem habitualis est prior natura, quam habitus poenitentiae, qui consequitur ad illam: ergo de primo ad ultimum, contritio in genere dispositionis est prior, quam habitus poenitentiae. Ita Sotus, ar. 6. allegato, et Medina ubi supra, quamvis Canus 1. p. relectionis de poenitentia ad 4. teneat, actum poenitentiae esse non posse dispositionem ad habitum poenitentiae, a quo procedit: et movetur tertio argumento facto initio quaestionis.

VII. AD primum argumentum ex auctoritatibus S. Th. respondetur, ipsum tenere nostram sententiam, ut patet ex locis adductis. Respondeo secundo, primum actum contritionis posse dupliciter considerari. Primo, in ratione dispositionis, quatenus in genere causae materialis antecedit gratiam habitualem, et sub hac ratione tribuitur gratiae operanti, et Deo moventi; atque adeo procedit a potentia elevata per auxilium actuale supernaturale, nec intelligitur, ut sic, procedere a gratia habituali.⁴ Et iuxta hanc considerationem procedunt verba S. Thom. adducta pro opposita sententia. Secundo potest considerari, quatenus informatur gratia, et est meritorius gloriae, ut dictum est: et sub hac ratione procedit a gratia habituali, in qua fundatur omne meritum vitae aeternae. Sed contra sequitur ex hoc, quod ultima dispositio ad gratiam habitualem, formaliter loquendo, non procedat effective ab ipsa gratia habituali, sed solum materialiter. Respondetur, id non esse contra nostram sententiam; quia solum contendimus, eumdemmet actum contritionis, qui est ultima dispositio ad gratiam, procedere efficienter, ut a prima radice, ab ipsa gratia habituali.

VIII. Ad secundum. M. Bañes fatetur, quod etiam ultima dispositio ad augmentum habitus, ut octo, procedit, in casu argumenti, effective ab ipso habitu intenso, ut octo: sicut in prima infusione habitus.⁵ Ratio, quae illum convincit est: nam, si illa maior intensio actus non producitur effective ab habitu, sed ab auxilio, et motione Dei; sequitur, quod homo non esset causa principalis illius maioris intensionis actus supra habitum praeexistentem; sed tantum instrumentalis. Probatur: nam ut colligitur ex S. Thom. 1. 2. q. 68. art. 3. ad 2. et 3. p. q. 7. ar. 1. ad 3. haec est differentia inter causam principalem, et instrumentalem, quod causa principalis operatur per habitum, aut per formam sibi intrinsecam, proportionatam cum effectu; instrumentum autem solum operatur ex motione exterioris agentis principalis: ergo, si illa maior intensio actus non procedit ab habitu intenso, sed ex motione Dei; solum erit homo causa instrumentalis, respectu illius maioris intensionis.

Haec tamen sententia non videtur ad mentem S. Thom. 1. 2. q. 114. ar. 9. in corpore, ubi ait, quod illud, quod comparatur ad actum liberi arbitrii moti a Deo, tamquam principium actus, non potest cadere sub merito. Et hac ratione probat, donum perseverantiae non posse cadere sub merito; quia est principium effectivum operis meritorii; alias idem, respectu eiusdem, esset simpliciter principium meriti, et terminus meriti, quod implicat:⁶ ergo, si in casu posito actus poenitentiae, et charitatis, ut octo, procedit effective ab habitu poenitentiae, et charitatis, ut octo; erit impossibile, quod per talem actum intensum mereatur homo augmentum habitus: atque adeo numquam caderet sub merito augmentum habitus infusi: quod est contra S. Tho. eadem quaest. ar. 8. ut disp. 60. n. 12. visum est. Et confirmatur hoc: nam praemium non potest, physice loquendo, esse prius simpliciter, quam meritum; sed augmentum habitus, ut octo, est praemium correspondens actui intenso, ut octo: ergo tale augmentum habitus non potest, simpliciter loquendo, esse prius, quam sit actus, ut octo: ergo non potest esse causa efficiens illius, ut vult Bañes. Probatur consequentia: nam, ut docet S. Tho. q. 28. de verit. art. 7. id, quod est prius in genere causae efficientis, vel formalis; est simpliciter prius, quam id, quod antecedit solum in genere causae materialis. Cuius ratio est: nam causa efficiens operatur, in quantum est actu; causa autem materialis potest causare, antequam intelligatur esse, ut Sotus ait 2. physic. quaest. 3. etenim causalitas illius est via ad esse. Antecedens autem probatur: nam meritum est via ad praemium: ergo implicat, quod praemium simpliciter sit prius ipso merito; alias enim terminus antecederet simpliciter motum, seu viam ad terminum.

Respondetur ergo aliter ad argumentum, quod in casu posito actus charitatis intensus, ut octo, non procedit effective ab habitu, ut octo, sed ab habitu praeexistente, ut quatuor, simul cum auxilio supernaturali intenso, ut octo, per quod habitus, ut quatuor, elevatur, ut possit effective producere ipsum actum intensum, ut octo, per quem disponitur ad augmentum habitus: nam, ut supra ostensum est, intensio actus mensuranda est ex quantitate auxilii, seu motionis divinae. Et ad fundamentum M. Bañes respondetur, quod etiam respectu illius maioris intensionis, homo elevatus per auxilium, est vera causa principalis proxima, ut disp. 68. patebit. Cuius ratio est: nam illud auxilium non est extrinsecum potentiae, sed illi inhaerens antecedenter ad actum, in genere causae efficientis, et ordine naturae; quamvis non ordine temporis. Unde non sequitur, hominem esse merum instrumentum illius actus, quantum ad maiorem intensionem, quam habet supra habitum praeexistentem. Alias eodem argumento probaretur, hominem esse merum instrumentum, respectu omnium actuum supernaturalium, quos per auxilium actuale divinae gratiae producit ante infusionem habituum supernaturalium, quales sunt attritio, timor inferni, et alii actus consimiles, per quos liberum arbitrium remote disponitur ad gratiam iustificantem: nam huiusmodi actus non procedunt ab aliquo habitu supernaturali, sed a potentiis, elevatis per actuale auxilium supernaturale.

IX. Ex his ad secundum argumentum principale, concesso antecedente; negatur consequentia. Et ratio discriminis est: nam, quando per actum magis intensum augetur habitus praeexistens; talis actus est meritorius augmenti ipsius habitus, atque adeo non potest ab illo procedere effective. Caeterum in prima infusione gratiae ultima dispositio non est meritoria ipsius gratiae: unde non est simile.

Ad tertium negatur maior. Ad probationem respondetur, quod, quando actio est successiva, vel transiens, sicut calefactio respectu ignis, implicat, quod actio procedens ab aliqua forma sit ultima dispositio ad productionem eiusdem formae;⁷ non autem, quando actio fuerit instantanea, et immanens, ut est contritio. Et ratio discriminis inter utramque actionem est; quia dispositio ultima debet esse in eodem instanti, in quo est forma, et similiter recipi in eodem subiecto, sumendo actionem pro qualitate, vel termino: actio autem instantanea, et immanens potest esse in eodem instanti, in quo recipitur forma; et similiter recipitur in eodem subiecto. Unde haec actio poterit disponere ultimate ad productionem formae, a qua procedit, non autem illa.

Ad quartum negatur consequentia, et ratio discriminis est: nam ultimus actus virtutis acquisitae producit effective ipsum habitum. Unde non potest effective procedere ab illo; alias idem, respectu eiusdem, esset causa, et effectus, in eodem genere causae. Caeterum per actum virtutis infusae, per quem homo ultimate disponitur ad infusionem habitus, non producitur effective ipse habitus, sed solum dispositive: nam, ut docet Sanctus Thomas prima secundae, quaest. 51. artic. 4. ad tertium; habitus supernaturales non producuntur efficienter per nostros actus, sed tantum dispositive. Unde huiusmodi ultima dispositio potest esse effective ab ipso habitu.

X. Sed contra. Sequitur saltem, quod contritio, quae est pars sacramenti poenitentiae, non procedat effective a gratia habituali, si infundatur in ipsa susceptione sacramenti.⁸ Probatur: nam talis contritio est causa instrumentalis efficiens gratiae habitualis, ut docet Sanctus Thomas in 4. distinct. 17. quaestione 2. articulo 5. quaestiuncula 1. c. et ad primum: ergo est simpliciter prior, quam gratia habitualis: ergo non procedit effective ab illa. Respondeo cum Sancto Thoma;⁹ quaestione 28. de veritate, articulo 8. ad secundum, quod illa contritio, per se loquendo,¹⁰ secundum ea, quae habet, ut procedit a libero arbitrio, moto per auxilium gratiae; solum est causa materialis habitualis gratiae, et est simpliciter posterior illa; at vero, secundum quod est pars sacramenti, elevatur a Deo ad causandam gratiam sacramentalem instrumentaliter; et secundum hanc rationem non procedit effective a gratia sacramentali; sed potius illa producit, ut dictum est. Et pro maiori intelligentia, notandum, quod, quando homo accedit contritus ad sacramentum poenitentiae, suscipit duplicem gratiam, alteram, quae correspondet ipsi contritioni, ex opere operantis; alteram vero sacramentalem, quae correspondet virtuti Sacramenti ex opere operato.¹¹

Unde, si accedat cum contritione, ut quatuor, consequitur gratiam, ut octo, ex quibus gradibus, quatuor correspondent contritioni, etiam sine Sacramento: alii vero quatuor gradus correspondent virtuti Sacramenti. Etenim gratia sacramentalis mensuratur secundum quantitatem dispositionis.

XI. Ad quintum iam patet ex locis S. Th. supra inductis, qualiter etiam in naturalibus ultima dispositio sit a forma substantiali: nec ex hoc sequitur, quod idem, secundum eamdem rationem, respectu eiusdem, sit causa, et effectus, prius, et posterius in eodem genere causae. Etenim calor, ut octo, verbi gratia, inquantum est dispositio ultima ad formam ignis, est prior igne genito, in genere causae materialis;¹² et sub hac ratione tribuitur generanti, ut causae efficienti: si autem consideretur idem calor, ut octo, quatenus est passio consequens naturam ignis geniti, et eam conservans; est, ut sic, effectus ignis geniti, et ab eo procedit, in genere causae formalis.

Ad confirmationem respondetur, ignem genitum non producere efficienter seipsum; quia non producit effective ultimam dispositionem ad introductionem suae formae substantialis in materiam, inquantum est formaliter ultima dispositio ad eandem formam: nam sub hac ratione solum tribuitur generanti; ut dictum est. Etenim ad eamdem causam pertinet disponere materiam, cui tribuitur productio compositi. Et eadem ratione gratia, et charitas habitualis non concurrit effective, etiam, ut quo, ad productionem sui ipsius.

Sed contra: nam sequitur saltem, quod poenitens eliciens actum contritionis, attingat effective productionem gratiae habitualis. Probatur: nam producit effective, ut causa principalis, ultimam dispositionem ad infusionem gratiae habitualis, inquantum est ultima dispositio: ut patet ex Conc. Trid. sess. 6. de iustific. cap. 5. ubi habetur, peccatorem per actum charitatis, et contritionis, seipsum disponere, et praeparare ad suam iustificationem; qui autem est causa efficiens principalis ultimae dispositionis, inquantum est ultima dispositio ad introductionem formae, est etiam causa principalis ipsius formae, vel unionis eius cum materia.

XII. Respondetur, solum Deum esse causam principalem effectivam gratiae, ut docet Sanctus Thomas prima secundae, quaestione 112. articulo 1. Unde, non potest concedi, quod homo causet efficienter in se gratiam.¹³ Ita docet M. Canus lib. 12. de locis, cap. 13. ad septimum argumentum. Cum enim iustificatio sit quaedam spiritualis generatio, secundum illud Ioan. 1. Qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt. Et Ioan. 3. Nisi quis renatus fuerit ex aqua, et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei; sicut homo non generat seipsum, sed generatur ab alio; ita etiam non iustificat se, proprie loquendo, sed iustificatur a Deo, tamquam a causa efficienti, et a gratia, ut a causa formali; sed solum concurrit dispositive ad suam iustificationem, quod multis locis Scripturae ostendit Canus loco citato. Nec repugnat, sed potius consonat huic doctrinae illud 1. Ioan. 3. Omnis, qui habet hanc spem, sanctificat se. Non enim significatur his verbis, hominem effective producere gratiam, qua formaliter sanctificatur; sed ostenditur, illum non iustificari, quando est adultus, sine proprio actu liberi arbitrii, quo, motus a Deo, seipsum disponit ad gratiam, et consentit Deo vocanti, quia, ut ait Augustinus: Qui fecit te sine te, non salvabit te sine te. Ad argumentum ergo est prima solutio, quam adhibet M. Medina prima secundae, quaestione 112. articulo 1. dubio 2. ad primum. quod scilicet, quando ultima dispositio habet ex natura rei connexionem cum forma, ad quam disponit;¹⁴ tunc qui est causa efficiens ultimae dispositionis, est etiam causa efficiens formae, quae introducitur, vel unionis eius cum materia: Contritio autem non habet ex natura rei connexionem cum gratia iustificante, sed solum ex ordinatione divina. Unde, licet poenitens sit causa efficiens contritionis, non sequitur, quod sit causa efficiens gratiae, qua iustificatur.

Sed haec solutio nobis non placet: nam contritio, ut supra ostensum est, ex natura rei habet connexionem cum gratia.¹⁵ Aliter ergo respondetur ad argumentum, quod, quamvis ultima dispositio ad gratiam efficienter producatur a libero hominis arbitrio; non tamen procedit ab eo virtute propriae formae, sed quatenus movetur a Deo speciali auxilio gratiae, ut prima secundae, quaest. 109. art. 6. docet Sanctus Thomas. Propositio autem assumpta in argumento solum habet verum in illis, qui virtute propria attingunt ultimam dispositionem, vel introductionem formae in materia. Unde solus Deus est causa efficiens gratiae, quae ad illam dispositionem sequitur.