De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum prima radix contingentiae sit efficacia, sive omnipotentia divinae voluntatis.

I. PRAESENS quaestio maxime deservit ad explicandum, qualiter cum absoluto, et efficaci decreto divinae voluntatis praedeterminantis omnia futura contingentia, et libera, stet simul libertas arbitrii creati, quantum ad actualem usum illius. Ideo congruenter, postquam ostendimus Deum efficaciter praedeterminasse omnes actus futuros contingentes, et liberos; explicandum restat, quae sit prima radix, ex qua eorumdem actuum contingentia desumenda est.

Est ergo prima sententia Scoti in primo sententiarum, distinctione secunda, quaestione quarta, distinctione octava, quaestione quarta, et quinta, distinctione trigesimaoctava, et trigesimanona, et in secundo, distinctione prima, quaestione tertia, in quibus locis asserit, quod prima radix contingentiae non est efficacia, sed libertas divinae voluntatis; ita quod sublata Dei libertate, nulla in rebus maneret contingentia. Ex quo infert, philosophos, qui dixerunt, mundum a Deo ex necessitate naturae processisse; et nihilominus rerum contingentiam admiserunt, duas contradictorias latenter concessisse. Eamdem sententiam defendit Corduba in suo quaestionario libro primo quaest. 55. quam sequuntur omnes Scotistae, et probatur

Primo. Nam, si Deus operaretur ex necessitate naturae, necessario moveret, et applicaret causas secundas ad operandum: ergo omnes causae secundae operantur ex necessitate absoluta, et non contingenter. Patet consequentia: nam causa, quae movet, inquantum mota, si necessario movetur, necessario movet; sed omnes causae secundae movent, inquantum motae, et applicatae a Deo: ergo, si ex necessitate naturae moverentur a Deo, necessario moverent, atque operarentur, et non libere: ergo, ut salvetur contingentia in rebus, requiritur, quod causa prima libere moveat secundas, ac per consequens prima radix contingentiae est libertas divinae voluntatis.

II. Secundo. Causa prima prius natura attingit effectum, quam secunda: ergo, si causa prima ageret necessario; ex necessitate produceret effectum causae secundae: ergo causa secunda non produceret illum libere; implicat enim, quod idem effectus simul sit liber, et necessarius simpliciter, etiam respectu diversarum causarum: ergo requiritur libertas in prima causa, ut effectus liber sit, et contingens.

Tertio. Idem numero effectus, qui producitur a causis secundis, potest immediate produci a solo Deo; sed si producatur a solo Deo, non potest talis effectus esse contingens, nisi causa prima producat illum libere; si enim operaretur ex necessitate naturae, effectus produceretur necessario: ergo nec erit effectus contingens, quando producitur a Deo media causa secunda, nisi prima causa illum libere operetur.

Quarto. Omne ens per participationem reducitur, tanquam in primam radicem, in primum ens per essentiam: ergo omne liberum per participationem debet reduci in primum liberum, quod est liberum per essentiam: ergo, si in voluntate divina nulla esset libertas, non posset salvari libertas in causis secundis, quae sunt per participationem liberae, neque in earum effectibus: ergo neque contingentia.

Confirmatur, Si Deus operaretur ex necessitate naturae, liberum hominis arbitrium, vel Angeli, non posset libere moveri a seipso, absque eo, quod moveretur ab alio priori agente; alias esset simpliciter primum movens; et ita esset Deus: nec etiam a Deo; quia tunc Deus moveret necessario, et non libere: ergo nihil tunc operaretur libere.

III. Secunda sententia est quorundam ex recentioribus Thomistis, qui asserunt, efficaciam divinae voluntatis esse primam radicem contingentiae; dicunt tamen, quod libertas divinae voluntatis est conditio necessario requisita ad contingentiam rerum, et actualem libertatem nostrorum actuum. Ex quo inferunt, quod, etiam si de facto Deus moveret causas secundas, et concurreret cum illis, sicut modo concurrit (excepta libertate primae causae) nullus esset in rerum natura effectus contingens, et liber. Convincuntur argumentis factis pro sententia Scoti.

Tertia sententia est aliorum Theologorum, qui, reiecta opinione Scoti, docent, quod prima radix, remota tamen, contingentiae, est voluntas Dei creans arbitrium hominum liberum, et Angelorum, et appetitum sentientem bestiarum. Proxima vero, et immediata est liberum arbitrium hominis, et Angeli, et appetitus sentiens bestiarum, quoad eos actus, in quibus vestigium libertatis habere videntur; quibus sublatis, existimat, nullam esse posse contingentiam in rebus. Et quidem, quod radix remota contingentiae sit voluntas divina creans liberum arbitrium, ex eo probant: nam quidquid est radix contingentiae, oportet tandem, quod habeat esse a divina voluntate, cum divina voluntas sit prima causa omnium, quae quomodocunque habent esse. Quod autem sola libertas creata sit immediata, et proxima radix contingentiae, probant duobus argumentis sequentibus; unde in ordine sit

Quintum argumentum. Omnes aliae causae secundae, praeter causas liberas, vel habentes vestigium aliquod libertatis, agunt ex necessitate naturae: ergo ex illis non potest desumi immediata, et proxima causa contingentiae; sed solum ex voluntate creata, quae in sua potestate habet operari hoc, aut illud, vel omnino ab operatione cessare.

Sexto. Causae naturales producunt suos effectus contingenter; quia libere applicantur, et moventur a causis secundis liberis, sicut, v. g. lux lucernae illuminat istam aulam contingenter, quia libere ab homine accensa est; et in aulam introducta: cum tamen potuerit pro innata hominis libertate non accendi, nec in aula introduci: ergo formalis, et proxima radix contingentiae est libertas creata, vel potentia, habens vestigium aliquod libertatis.

Septimo idipsum probatur. Effectus causae secundae dicitur contingens, quia est impedibilis, sed non habet, quod sit impedibilis per habitudinem ad divinam voluntatem: dicitur enim Esther. 13. Nec est, qui voluntati tuae possit resistere: nec etiam per habitudinem ad causas naturales, quia sunt naturaliter determinatae ad unum, et ex necessitate producunt suos effectus; ergo dicitur contingens per habitudinem ad causam liberam creatam, ac per consequens in illam reducenda est omnis contingentia; et illa sublata, nullus potest esse effectus contingens.

Confirmatur ex Arist. lib. 1. Periherm. ubi definit, contingens esse illud, quod non est ad unam partem determinatum: et S. Tho. 1. p. q. 14. ar. 13. in corp. inquit, quod si consideretur contingens, ut actu existens in seipso, iam non consideratur, ut ad utrumlibet contingens, sed determinatum ad unum.

IIII. Quarta sententia est Caiet. 1. p. q. 19. ar. 8. et q. 14. ar. 13. qui ita reducit contingentiam rerum ad efficaciam divinae voluntatis, tamquam ad primam radicem, et causam, ut existimet, libertatem eiusdem voluntatis non esse conditionem necessario praerequisitam, ut a causis secundis contingentibus effectus contingentes proveniant; ac per consequens, etiam si Deus operaretur ad extra ex necessitate naturae, adhuc essent effectus contingentes, et liberi. Eamdem sententiam sequitur Ferrar. 1. con. Gent. c. 67. et illam defendunt multi Thomistae, praesertim M. Bañes 1. p. q. 19. ar. 8. c. 7. et M. Zumel q. 14. art. 13. disput. 8. Sed non conveniunt omnes isti Doctores in assignanda ratione, propter quam, supposito quod Deus operaretur ex necessitate naturae, adhuc essent effectus contingentes, sicut modo sunt. Quidam enim, ut Caiet. Ferrar. et M. Zumel, dicunt, rationem esse desumendam ex causa secunda libera, vel impedibili, quae participat influxum indifferentem primae causae, et modificat illum iuxta suam naturam; alii vero, ut M. Bañes, nolunt admittere, quod influxus causae primae modificetur a causa secunda; et ita rationem contingentiae assignant ex parte causarum secundarum contingentium, quae per se sunt impedibiles, ac per consequens contingit, quod concursus unius impediat concursum alterius: alii denique alias diversas assignant rationes.

V. Pro solutione tamen huius difficultatis supponendum est, quod contingens accipitur dupliciter. Primo in ampla quadam significatione pro eo, quod, simpliciter loquendo, potest esse, et potest non esse, saltem de potentia Dei absoluta; et in hac acceptione non solum corruptibilia dicuntur entia contingentia, sed etiam corpora caelestia, et Angeli: nam, esse existentiae, non competit illis necessario necessitate absoluta, sed ex libera Dei voluntate.¹ Etenim omnes creaturae non ex necessitate naturae, sed libere processerunt a Deo: et sicut Deus libere illas produxit; ita etiam de sua potentia absoluta potest illas in nihilum redigere. Secundo modo accipitur contingens proprie pro eo, quod potest esse, et potest non esse, quantum est ex parte causae secundae, quia videlicet talis causa, secundum se, indifferens est ad producendum, vel non producendum effectum, qui dicitur contingens: vel si est determinata, potest impediri per concursum aliarum causarum secundarum: Inter effectus autem contingentes, actus liberi sunt maxime contingentes, ut docet S. Th. in 1. sent. d. 38. q. 1. ar. 5. nam causa libera se habet indifferenter ad opposita, et in hac secunda acceptione agimus de futuris contingentibus in praesenti.

VI. Notandum secundo, quod ad contingentiam proprie sumptam, requiritur, quod virtus activa causae non sit determinata ad unum: nam quod est determinatum ad unum quantum ad exercitium, ita ut effectus sit in rerum natura; iam ex tali suppositione non dicitur effectus contingens: vel si causa est determinata ad unum, necesse est, ut effectus sit contingens, quod possit impediri per concursum alterius causae, ne producat suum effectum.² Itaque non est de necessitate causae contingentis, quod se habeat indifferenter ad utrumlibet, sed sufficit, quod possit impediri per aliam causam secundam. Docet hoc expresse S. Tho.³ et id probat exemplo ignis, qui naturaliter est determinatus ad comburendum lignum sibi applicatum; et tamen illa combustio est contingens, quia per effusionem aquae potest impediri; unde S. Doct. triplex genus contingentium distinguit.⁴ Primum est eorum, quae eveniunt, ut in paucioribus, ut illa, quae accidunt a casu, vel fortuito. Secundum est eorum, quae eveniunt, ut in pluribus, sicut hominem canescere in senectute, quod causatur ex natura. Tertium est eorum, quae se habent ad utrumlibet; quia scilicet secundum se non magis se habent ad unam partem, quam ad aliam: et ista procedunt ex electione. Sentit ergo S. Thomas, praeter contingentia, quae procedunt ex causis liberis, esse alia, quae procedunt ex causis necessariis, sed impedibilibus.

VII. Notandum tertio; quod voluntas Dei potest dupliciter considerari. Primo, quatenus creare voluit, et creavit liberum arbitrium hominum, et Angelorum, et alias causas secundas: et ratione huius voluntatis tribuitur Deo, ut primae causae per se efficienti, omnis virtus activa causarum secundarum, per quam constituuntur habitualiter in actu primo: secundo modo, quatenus efficaciter voluit, et praeconstituit, atque ordinavit, quod ex talibus causis contingentibus producerentur tales effectus contingentes cum talibus circumstantiis, medio influxu causarum secundarum: et ratione huius voluntatis tribuitur Deo, tamquam primo principio efficienti ipse actualis influxus, et operatio causae secundae secundum omnem entitatem, quam habet. Item advertendum, quod in praesenti possumus loqui de causa prima efficiente contingentiae, et effectus contingentis, vel de causa formali proxima. Sit ergo

VIII. PRima Conclusio. Summa efficacia, et omnipotentia divinae voluntatis est prima radix, et prima causa efficiens contingentiae, quae reperitur in rebus.⁵ Hanc conclusionem docet expresse S. Th. in 1. p. q. 19. ar. 8. ubi explicans, unde proveniat, quod quidam effectus sint contingentes, et liberi, et non omnia ex necessitate absoluta eveniant, ait, quod hoc contingit propter efficaciam divinae voluntatis. Cum enim aliqua causa efficax fuerit ad agendum: effectus consequitur causam: non tantum secundum id, quod fit: sed etiam secundum modum fiendi, vel essendi. Ex debilitate enim virtutis activae in semine contingit, quod filius nascitur dissimilis patri in accidentibus, quae pertinent ad modum essendi. Cum igitur voluntas divina sit efficacissima: non solum sequitur, quod fiant ea, quae Deus vult fieri; sed quod eo modo fiant, quo Deus ea fieri vult. Vult autem quaedam fieri Deus necessario: quaedam contingenter: ut sit ordo in rebus ad complementum universi. Et ideo quibusdam effectibus aptavit causas necessarias, quae deficere non possunt: ex quibus effectus de necessitate proveniunt: quibusdam autem aptavit causas contingentes defectibiles: ex quibus effectus contingentes eveniant. Non igitur propterea effectus voliti a Deo eveniunt contingenter: quia causae proximae sunt contingentes: sed propterea quia Deus voluit eos contingenter evenire, contingentes causas ad eos praeparavit. eamdem conc. sequitur Caiet. et alii Doctores allegati pro quarta sententia.

Probatur primo: nam summa efficacia divinae voluntatis est, quantum ad exercitium, causa rerum omnium sive naturalium, sive contingentium, ut supra dictum est; et similiter praeparat causas contingentes, et defectibiles, ut ex illis proveniant tales effectus contingentes: ergo est prima radix, et causa efficiens omnium contingentium.

Probatur secundo. Illa est prima radix, et causa contingentiae, quae primo continet formaliter, vel eminenter omnem modum causalitatis, quae reperitur de facto in omnibus causis secundis; et efficit, quod tales causae producant effectus suae naturae proportionatos: sed, iuxta doctrinam S. Thomae superius inductam; summa efficacia divinae voluntatis continet formaliter, vel eminenter omnem modum causalitatis causarum secundarum, cum sit causa universalissima, et efficiat, quod causae secundae influant in effectus suae naturae proportionatos: ergo.⁶

IX. Secunda Conclusio. Summa efficacia divinae voluntatis non ea solum ratione est prima radix, et causa contingentiae, quae reperitur in rebus; quia videlicet creavit liberum arbitrium hominum, et Angelorum; sed etiam quia absolute, et efficaci voluntate praeconstituit, quod ex talibus causis contingentibus sequerentur tales effectus contingentes cum talibus circumstantiis. Conclusio est contra aliquos modernos Theologos, qui negant voluntatem divinam efficienter praedeterminare omnes causas secundas, et eas applicare ad operandum. Contra quos egimus disp. 22. 23. et 24. Nostra tamen conclusio est expressa S. Thomae locis allegatis in eisdem disputationibus.

Probatur primo: nam alias sequeretur, quod effectus contingentes, et liberi, et actualis causalitas, sive influxus causarum secundarum, non alia ratione tribuerentur Deo, tamquam primae causae efficienti, nisi quia ipse est, qui creavit liberum arbitrium; et ita homo, vel Angelus solum haberet efficienter a Deo posse operari per liberum arbitrium contingenter, et libere; sed actualiter operari libere et contingenter haberet a seipso, et id descenderet ex arbitrii fonte, sive ex innata libertate: quod tamen est expresse contra S. August. lib. de gratia Christi contra Pelag. et Caelestium, c. 3. et sequentibus, cuius verba adducta sunt disput. 1.

Secundo probatur ratione S. Thomae, in ar. 8. cit. nam, si voluntas Dei solum est prima causa, et radix contingentium; quia creavit liberum arbitrium, non autem quia praeparavit, et praedeterminavit causas contingentes, ut ex illis tales effectus contingenter procederent; sequeretur, quod huiusmodi effectus evenirent in particulari praeter intentionem, et determinationem voluntatis divinae: et ita essent fortuiti, et casuales respectu Dei, quod est impossibile.

Tertio probatur: nam, ut statim patebit, etiam si nullum existeret liberum arbitrium creatum, adhuc possent esse plures effectus contingentes, qui, tamquam in primam causam efficientem, reducerentur in Deum: ergo ratio adaequata, propter quam rerum contingentia reducitur in Deum, ut in primam causam, non est quia creavit liberum arbitrium hominum, vel Angelorum.

X. Tertia conclusio. Proxima, et formalis ratio contingentiae, quae reperitur in rebus, non est liberum arbitrium hominum, et Angelorum, nec appetitus sentiens bestiarum; ac per consequens, etiam si excludamus omnem libertatem arbitrii creati, adhuc possunt dari effectus formaliter contingentes, qui procedant a causis naturalibus, quarum altera est defectibilis, et impedibilis.⁷ Conclusio est contra Avicenn. li. 10. suae metaph. c. 1. quem refert, et impugnat S. Thomas 3. cont. Gent. c. 86. et contra aliquos Theologos: est tamen expressa eiusdem S. Thom. eodem c. 86. et 1. p. q. 115. ar. 6. et 6. metaph. text. 5. et asserit, illam esse sententiam Arist. in eodem text. et in lib. de divinat. per somnium c. 2.

Probatur primo: nam, ut docet S. Tho.⁸ Angeli virtute suae naturae non cognoscunt certo, et infallibiliter futura naturalia, quae dependent a causis secundis defectibilibus, licet deficiant, ut in paucioribus; cognoscunt autem omnia, quae eveniunt necessario: ergo a causis naturalibus possunt provenire effectus contingentes. Patet consequentia: nam alias Angeli cognoscerent per suam naturam omnes effectus futuros a causis naturalibus dependentes.

Probatur secundo. Pluvias esse in hyeme, et tonitrua⁹ in aestate, sunt effectus formaliter contingentes, licet regulariter eveniant; quia aliquando deficiunt: sed eorum contingentia non reducitur, tamquam in causam proximam, in libertatem alicuius agentis creati; quia non reducitur in libertatem hominum, ut de se patet: nam illi non possunt impedire pluviam caelestem, nec illam causare: nec etiam reducitur in libertatem Angelorum, qui movent caelum. Etenim Angeli quamvis per intellectum, et voluntatem caelos moveant, sunt tamen ad talem motum determinati ad modum naturae, et per motum caeli causant effectus corporum inferiorum: alias non esset miraculum, neque contra ordinem naturae, quod Angeli nunc desinerent movere corpora caelestia; non enim est miraculum, quod Angelus cesset ab actione libera: ergo proxima, et formalis ratio contingentiae, non est liberum arbitrium hominum, vel Angelorum.

Tertio probatur. Defectibilitas causarum secundarum naturalium sufficit ad contingentiam, ut in primo fundamento dictum est; sed haec defectibilitas non convenit rebus corporalibus ex aliqua libertate creata, sed ex natura sua, cum competat illis ex conditione materiae, quae potest deficere ab esse, et consequenter ab operatione, ut ostendit S. Thom. 3. con. Gent. c. 86. ratione 5. Ergo ad contingentiam non requiritur libertas hominum, vel Angelorum.

Quarto. Effectus casuales, et fortuiti sunt contingentes, ut supra dictum est, sed seclusa quacumque libertate creata dantur in rebus inferioribus multi effectus casuales, et fortuiti; contingit enim a casu, quod fulmen cadens de caelo consumat arborem, quam sua sponte terra produxit in tali loco. Etenim, ut ostendit S. Thom. 3. cont. Gent. allegato, et Arist. ubi supra contra Avicenn. concursus duarum causarum concurrentium simul ad effectum fortuitum, et casualem, non est effectus per se intentus ab aliquo agente creato, sed per accidens consequutus: ergo.

Denique probatur aliis rationibus, et auctoritatibus Damasceni, et Ptholomaei, quas adducit S. Thom. 3. cont. Gent. cit. ubi etiam refert, et solvit ex doctrina Aristotelis argumentum, quo Avicen. convictus est, de quo videndus est Ferrar. eodem loco.

XI. Quarta conclusio. Proxima, et formalis ratio contingentiae in istis rebus inferioribus sumitur ex causa proxima defectibili, seu impedibili per concursum alterius causae.¹⁰ Haec conclusio est Caiet. q. 14. cit. et videtur expressa S. Thomae eadem q. ar. 13. ad primum, et 3. con. Gen. citato, ratione 2. ubi docet, quod licet causa suprema sit necessaria: effectus tamen potest esse contingens propter causam proximam contingentem, sicut germinatio plantae est contingens propter causam proximam contingentem, licet motus Solis, qui est causa prima, sit necessarius.

Probatur primo: Contingentia, formaliter loquendo, sonat imperfectionem, et defectibilitatem: ergo proxima, et formalis ratio illius assignanda est ex parte causae secundae defectibilis, et impedibilis.

Secundo probatur: nam S. Thom. 3. cont. Gent. citato, ex eo probat, quod a causis naturalibus possint evenire effectus contingentes; quia deficere possunt propter conditionem materiae: ergo defectibilitas causae secundae est proxima, et formalis ratio contingentiae. Notandum tamen, quod, ut optime advertit M. Bañes, concursus Dei generalis non est indifferens secundum se, neque modificatur, aut determinatur a causis secundis; alias penderet ab illis: sed ipse Deus determinat suum concursum, et modificat illum in causis secundis, et etiam determinat causas secundas ad operandum conformiter ad conditionem suae naturae; quoniam de ratione primae causae simpliciter est, quod ab illa procedat omne ens per participationem, et omnis particularis modus entis creati; contingentia autem est modus entis creati sicut libertas, et necessitas: debet ergo procedere ex determinatione divinae voluntatis, de quo plura diximus ex professo disputatione 20. et tribus sequentibus.

XII. Quinta conclusio. Etiam si Deus ageret ad extra ex necessitate naturae, si tamen concurreret eodem concursu, quo nunc concurrit movendo, et adiuvando causas secundas, et solum esset differentia ex parte Dei in modo operandi per actum voluntatis naturalem, sive ut natura est, et non per actum voluntatis liberum, sicut modo operatur, adhuc salvaretur in rebus contingentia.¹¹ Haec conclusio in hoc sensu intenditur a Caietano, et ab aliis auctoribus allegatis pro quarta sententia.

Probatur primo: In tali casu multae causae secundae essent defectibiles per concursum aliarum causarum, sicut modo sunt, et solum esset differentia ex parte actus immanentis divinae voluntatis, quia tunc esset necessarius actus: ergo esset contingentia in rebus. Patet consequentia: nam, ut dictum est ex S. Thoma, ratio formalis, et proxima contingentiae desumitur ex causis secundis defectibilibus, et impedibilibus per alias causas.

Secundo probatur. Ut docet S. Tho. 1. p. q. 19. art. 8. prima causa contingentiae, quae reperitur in rebus, est summa efficacia divinae voluntatis; sed etiam si actus divinae voluntatis, per quem operatur, esset in Deo necessarius, et non liber; adhuc divina voluntas haberet summam efficaciam: ergo si per actum naturalem vellet, quod ex causis secundis defectibilibus sequerentur effectus contingentes, esset in rebus contingentia.

Confirmatur: Si Deus moveret voluntatem hominis ad volendum aliquod bonum particulare, medio iudicio rationis indifferenti, quo iudicaret, illud bonum non esse ex necessitate diligendum; talis volitio hominis esset formaliter libera, etiam si Deus per actum naturalem suae voluntatis moveret hominem ad volendum illud bonum: ergo volitio illa hominis esset contingens.¹² Patet consequentia: nam omnis actus liber creatus est contingens, cum possit esse, et possit non esse: et antecedens probatur: nam libertas, quamvis formaliter sit in voluntate, radicatur tamen, et fundatur in indifferentia iudicii rationis, ut docet S. Thom. 1. p. q. 83. ar. 3. ad 1. et 3. cont. Gent. cap. 85. ratione 4. ergo, si iudicium rationis est indifferens, actus voluntatis, qui sequitur ad illud, erit liber, etiam si Deus operaretur ex necessitate naturae.

Quarto probatur ratione desumpta ex S. Tho. 3. cont. Gent. c. 86. rat. 2. A causa prima non sequitur effectus de necessitate, nisi etiam causa media sit necessaria: sicut in syllogismis ex maiori necessaria, et minori contingenti non sequitur conclusio necessaria, sed contingens: Deus autem est causa prima inferiorum effectuum; proximae autem causae sunt virtutes activae, et passivae in istis inferioribus, quae non sunt causae necessariae, sed contingentes; possunt enim deficere, ut in paucioribus: ergo, etiam si Deus ageret ex necessitate naturae, essent effectus contingentes propter causam proximam contingentem.

XIII. PEr haec patet responsio ad primum argumentum factum pro sententia Scoti, et ad propositionem illam assumptam: Causa, quae operatur, inquantum mota, si necessario movetur, necessario movet.¹³ Respondetur enim, quod solum habet verum in causis mere instrumentalibus, quae virtute propriae formae nihil conferunt ad productionem effectus; non autem in causis principalibus, quae ex se, hoc est ex principio activo intrinseco, aliquid conferunt ad productionem effectus, ut patet in exemplo adducto de planta, quae germinat mota a Sole; quamvis enim necessario moveatur a Sole per suum motum, germinat tamen contingenter, propter conditionem propriae naturae: de quo videndus est S. Thom. q. 6. de potentia, ar. unic. ad 3.

Ad secundum respondetur, quod, cum concursus causae primae non attingat effectum causae secundae, nisi prius natura recipiatur in ipsa causa secunda, et modificetur in illa; in nullo priori, causa prima attingit effectum illum, in quo non attingatur a causa secunda. Unde non sequitur, quod omnes effectus essent necessarii simpliciter, si Deus ageret ex necessitate naturae, ut ex supra dictis constat.

Ad tertium respondetur primo, quod eodem argumento probaretur, Deum modo de facto nullum producere effectum contingentem per causam secundam; quoniam si talis effectus produceretur immediate a solo Deo, non esset formaliter contingens; quia non dependeret ab aliqua causa defectibili. Secundo dicitur, quod quando effectus non dicit formalem ordinem ad causam secundam, ut actus vitales, tunc bene potest Deus per seipsum producere immediate eumdem effectum numero, quantum ad substantiam, qui producitur a causis secundis; esset tamen differentia, quantum ad modum causandi. Etenim, si produceretur a solo Deo, nulla interveniret causa defectibilis, aut impedibilis; et ita effectus non esset formaliter contingens. Caeterum, quando producitur media causa secunda, iam potest habere aliquam causam impedibilem, et per consequens potest esse effectus simpliciter contingens.

XIV. Ad quartum argumentum M. Bañes respondet, quod, si Deus ad extra operaretur ex necessitate naturae, nullum esset liberum arbitrium creatum, neque actus liber; et convincitur argumento facto cum sua confirmatione: et iuxta sententiam illius respondetur ad quartum argumentum, quod, etiam si nulla esset libertas in causis secundis, adhuc salvaretur contingentia in aliis causis naturalibus defectibilibus, ut in 3. conclusione dictum est.¹⁴ Mihi autem videtur multo probabilius, quod in tali casu salvaretur libertas in causis secundis, sicut salvaretur contingentia in rebus naturalibus:¹⁵ et ratio huius est; nam si Deus servaret ordinem universi, et naturam causarum secundarum, et praeberet illis concursum ad extra, sicut nunc tribuit, et solum esset differentia in actu immanenti divinae voluntatis, quantum ad hoc, quod ex necessitate naturae vellet creaturas; tunc, sicut causae naturales essent defectibiles, ita liberum arbitrium producens unum actum, haberet potentiam activam, qua posset producere oppositum, si vellet, propter conditionem propriae naturae: ergo sicut in tali casu esset contingentia in causis secundis naturalibus; ita esset libertas in secundis causis liberis.

Confirmatur auctoritate S. Thom. q. 6. de potentia, supra cit. ad 3. ubi ait, quod Deus movet voluntatem immobiliter propter efficaciam virtutis moventis, quae deficere non potest: sed propter naturam voluntatis motae, quae indifferenter se habet ad diversa, non inducitur necessitas, sed manet libertas: sicut etiam in omnibus providentia divina infallibiliter operatur; et tamen a causis contingentibus proveniunt effectus contingentes, inquantum Deus omnia movet proportionabiliter, unumquodque secundum suum modum. sed servato ordine huius universi, Deus moveret omnia proportionabiliter, unumquodque secundum suum modum: ergo, etiam si ex necessitate naturae operaretur, adhuc essent effectus liberi. Dixi, servato ordine huius universi; quoniam, si Deus operaretur secundum ultimum potentiae, et ab aeterno produxisset simul omnia, quae potest producere, et non conservaret naturas causarum secundarum, quae modo sunt: in tali casu nullus esset effectus contingens, nec liber. Respondetur ergo ad quartum argumentum, quod, si Deus ageret ex necessitate naturae, et servaret ordinem universi, libertas creata reduceretur in Deum, tamquam in primum liberum eminenter; non autem, tamquam in primum liberum formaliter: nam in tali casu Deus non esset causa libera formaliter, sed solum eminenter, sicut est eminenter equus;¹⁶ quia est prima causa illius: et similiter eminenter est modo causa contingens, non autem formaliter: sicut ergo de facto, effectus contingentes referuntur in Deum, ut in primam causam efficientem, licet Deus non sit formaliter causa contingens: ita in casu posito, actus liberi reducerentur in Deum, tamquam in primam causam efficientem; licet Deus non esset formaliter liber, sed solum eminenter.

XV. Ad confirmationem respondetur, quod in casu posito voluntas creata operetur libere, mota a Deo motione inhaerente, et proportionata naturae voluntatis motae, sicut de causis contingentibus dictum est, et ita posset producere actum liberum, sicut modo illum producunt.

Ad quintum argumentum respondetur, quod omnes causae naturales agunt ex necessitate naturae; nisi impediantur per concursum aliarum causarum: et quia causae secundae naturales possunt impediri, ideo ex illis sequuntur effectus contingentes. Et, si fiat argumentum: nam causa naturalis impediens operatur ex necessitate naturae: ergo ex necessitate naturae impedit effectum alterius causae: ac per consequens ab illa numquam procedet effectus contingens; ad hoc argumentum respondet ex professo S. Thom. 3. cont. Gent. c. 86.¹⁷ citato, quod, quamvis causa naturalis per se producat proprium effectum; non tamen habet per se, quod impediat effectum alterius causae: et ratio est; quoniam illae duae causae non coniunguntur per se, sed per accidens, sicut per accidens coniungitur albedo homini musico; unde, quod album sit musicum, non habet causam per se.

Ad sextum negatur antecedens, ut patet ex dictis in tertia conclusione.

XVI. Ad septimum respondetur, quod effectus dicuntur formaliter, et proxime contingentes per habitudinem ad causam secundam defectibilem, sive illa sit causa libera, sive naturalis. Ad confirmationem ex Aristot. respondetur, quod contingens dicitur illud, quod non est ita ad unum determinatum, ut impediri non possit:¹⁸ si enim ita sit determinatum, ut impediri non possit, agens reduceret in actum ex necessitate absoluta potentiam passivam materiae, circa quam operatur: si autem impediri possit, iam non reduceret ex necessitate in actum potentiam passivam materiae, et ita effectus esset simpliciter contingens. Et iuxta hanc doctrinam intelligendus est Aristot. ut explicat S. Thomas lib. 1. periherm. lectione 14. §. est autem considerandum.

Ad aliam auctoritatem ex S. Thoma respondetur, solum concludere, quod effectus contingentes sint necessarii ex suppositione, quod habent esse; quia omne, quod est, dum est, necesse est esse, ut dictum in 1. periherm. c. 6. haec tamen necessitas non destruit rerum contingentiam, ut inquit S. Tho. 1. p. q. 14. ar. 13. ad 2. et in aliis locis disput. praecedenti allegatis.