De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum facientibus totum, quod in se est, ex solis viribus naturae, dentur a Deo infallibiliter, et ex certa lege auxilia praevenientis gratiae, quibus id, prout oportet ad salutem, exequantur.

I. QUIDAM partem defendunt affirmativam, quam explicant quatuor dictis. Primum dictum. Secundum legem ordinariam, Deus non consuevit dare hominibus auxilia praevenientis, et excitantis gratiae, quibus ad salutem disponantur; nisi illis, qui bene utuntur suo arbitrio, faciendo, quod in se est, ex facultate naturae.

Secundum dictum. Facienti totum, quod in se est, ex sola facultate naturae, infallibiliter dantur auxilia praevenientis gratiae, et ex certa lege, quam Pater statuit cum filio ob merita passionis eius. Addunt tamen, quod haec auxilia non dantur propter merita praecedentia ipsius hominis, sed propter merita Christi.

Tertium dictum, quo magis explicatur haec sententia. Sicut Deus semper praesto est per suum concursum generalem libero arbitrio, ut naturaliter velit, aut nolit, prout placuerit; ita praesto est illi, per auxilium gratiae sufficiens, ut quoties, ex suis viribus naturalibus, aggredi voluerit opus aliquod, ex his, quae ad iustificationem spectant; illud exequatur, prout ad salutem oportet. Addunt, quod Deus sine ulla intermissione ad ostium cordis stat paratus semper conatus nostros, adiuvare, desideransque ingressum. Non tamen satis explicant; an conatus ille, ex solis viribus naturae procedens, sit idem numero actus cum conatu, quo liberum arbitrium elicit dispositionem ad gratiam, ita videlicet, ut idem actus numero procedens ex viribus naturae perficiatur, et elevetur per gratiam praevenientem ad ordinem supernaturalem, ut sit, qualis ad salutem oportet, quamvis id insinuare videantur.

Ex quibus inferunt quartum dictum, quod scilicet auxilia praevenientis, et excitantis gratiae non sint simpliciter necessaria, ut homo eliciat dispositionem ad gratiam, quantum ad substantiam actus, sed tantum, ut illam eliciat, sicut oportet, idest ut actus ille sit supernaturalis, et fini supernaturali accommodatus. Sed de hoc disput. 65. agendum est.

II. Probant primum dictum: nam, ut disput. 78. patebit, vocatio Dei interna ad fidem, interior excitatio fidelis ad poenitentiam per gratiam praevenientem, imo et illuminationes, et auxilia, quibus iustificati a Deo adiuvantur, tum ut maiora incrementa Spiritus suscipiant, tum ne tentationibus succumbant; pendent quammaxime a libero arbitrio eius, qui vocatur, et excitatur: ergo secundum legem ordinariam non dantur haec auxilia, nisi aliquid praecedat ex parte liberi arbitrii. Antecedens probatur. Primo: nam praerequiritur, quod homo accedat ad audiendam praedicationem Evangelii: potuit autem accedere, vel animo intendendi his, quae dicebantur, vel animo irridendi, quod in facultate ipsius positum erat. Item etiam ad hoc, quod excitetur ad fidem, praerequiritur, quod ipse prius comparet species intelligibiles, et notitias, sine quibus Deus non excitaret illum actuali auxilio praevenientis gratiae: ergo auxilia praevenientis gratiae dependent ex libero arbitrio eius, qui vocatur.

Confirmatur primo. Huiusmodi auxilia dependent multoties ex ministris Ecclesiae, sine quorum operatione Deus non vocat homines, ut disput. 77. patebit, et tamen haec dependentia nihil derogat gratiae: ergo similiter poterit dependere vocatio a libero arb. eius, qui vocatur, absque eo quod aliqua iniuria inferatur gratiae.

Confirmatur secundo. Interiora auxilia praevenientis gratiae consistunt in illuminatione intellectus, et excitatione voluntatis, ut constat ex Conc. Trid. sess. 6. de iustific. cap. 5. ubi dicitur: Declarat praeterea, ipsius iustificationis exordium in adultis a Dei per Christum Iesum praeveniente gratia sumendum esse, hoc est ab eius vocatione, qua nullis eorum existentibus meritis vocantur. Vocatio autem fit a Deo interius per illuminationem intellectus, et excitationem voluntatis, Unde inferius subditur: Ita ut tangente Deo cor hominis per Spiritus sancti illuminationem, etc. Quibus verbis significatur, illuminationem intellectus esse gratiam praevenientem: sed haec illuminatio intellectus, et excitatio voluntatis, cum sint formaliter actiones vitales, dependent intrinsece ex nostris potentiis vitalibus, videlicet ex intellectu, et voluntate elicientibus huiusmodi operationes: ergo talia auxilia aliquo modo dependent ex conatu nostri intellectus, et voluntatis: ergo sine illo Deus non confert auxilia praevenientis gratiae, regulariter loquendo.

III. Secundo arguitur, ex auctoritate S. Aug. lib. 19. de Ciu. Dei, c. 13. Ubi ait: Deus dedit hominibus quaedam bona huic vitae congrua, idest pacem temporalem, pro modulo mortalis vitae, in ipsa salute, et incolumitate, ac societate sui generis; et quaecumque huic paci vel tuendae, vel recuperandae necessaria sunt, sicut lux ista visibilis, aurae spirabiles, aquae potabiles, etc. eo pacto aequissimo, ut quicumque mortalis talibus bonis recte usus fuerit, accipiat ampliora, atque meliora; ipsam scilicet immortalitatis pacem, atque convenientem gloriam, et honorem in vita aeterna, ad fruendum Deo, et proximo in Deo. Qui autem perperam, idest, iniuste, nec illa accipiat, et haec amittat. Quibus verbis aperte videtur statuere legem, quam asserit secundum dictum huius sententiae.

Tertio est argumentum pro aliis dictis, et praesertim pro secundo, et desumitur ex variis locis Sancti Thomae: etenim quaestione 14. de veritate, articulo 11. ad primum, sic ait: Si quis in sylvis enutritus, ductum naturalis rationis sequeretur in appetitu boni, et fuga mali, certissime tenendum est, quod ei Deus vel per internam inspirationem revelaret ea, quae ad credendum sunt necessaria, vel aliquem fidei praedicatorem ad eum dirigeret, sicut misit Petrum ad Cornelium, Actor. 10. Ubi Sanctus Thomas docet aperte, quod, si ille homo faciat, quod in se est, sequendo dictamen rationis naturalis in appetitu boni, et fuga mali, certissime illuminabitur a Deo; quod idem est, ac si diceret, infallibiliter. Haec autem infallibilitas non potest fundari nisi in lege statuta a Deo, propter merita Christi, et in decreto dandi auxilia praevenientis gratiae omnibus illis, qui faciunt totum, quod in se est. Sentit ergo Sanctus Thomas, esse talem legem. Idem colligitur ex solutione ad secundum eiusdem articuli, ubi ait, quod, quamvis non sit in potestate nostra cognoscere ea, quae sunt fidei, ex nobis ipsis; tamen si nos fecerimus, quod in nobis est, ut scilicet ductum naturalis rationis sequamur; Deus non deficiet nobis in eo, quod nobis est necessarium. Item etiam tertio contra Gentes, cap. 159.¹ inquit, quod Deus, quantum in se est, paratus est omnibus gratiam dare: sed illi soli gratia privantur, qui in se ipsis gratiae impedimentum praestant. Sed, qui facit totum, quod in se est, ex facultate naturae, nullum impedimentum praestat gratiae, ut ex se patet: ergo ex mente Sancti Thomae certissime, et infallibiliter recipiet auxilia praevenientis gratiae. Et in secundo sententiar. dist. 28. quaestione 1. articulo quarto, ait, quod etiam ad fidem habendam aliquis se praeparare potest per id, quod in naturali ratione est. Unde dicitur, quod, si aliquis in barbaris natus nationibus, quod in se est, faciat, Deus illi revelabit illud, quod est necessarium ad salutem, vel inspirando, vel doctorem mittendo. Et quaestione 24. de veritate, articulo 1. ad secundum, inquit: Gratiam autem, quae opera meritoria facit, quamvis homo non possit ex libero arbitrio acquirere; potest tamen se, ad gratiam habendam praeparare, quae ei a Deo non denegabitur, si fecerit, quod in se est; et ideo non est omnino extra potestatem liberi arbitrii opera meritoria agere, quamvis ad hoc per se potestas liberi arbitrii non sufficit: ergo.

Quarto arguitur. Deus de facto semper tribuit auxilium sufficiens facienti, quod in se est: ergo decrevit illud conferre; quidquid enim Deus facit, decrevit facere. Sed decretum Dei est lex ipsius Dei; sicut lex Principis est decretum Principis: ergo revera est lex a Deo statuta dandi auxilia praevenientis gratiae facientibus totum, quod in se est. Antecedens probatur: nam Deus tribuit auxilium sufficiens illis, qui non faciunt, quod in se est; alias deficeret in necessariis ad salutem: ergo multo magis confert tale auxilium infallibiliter, si faciant totum, quod in se est; alias multo melius fuisset provisum illis, qui non faciunt, quod in se est ex facultate naturae, quam facientibus, quod in se est. Et consequenter sequeretur, quod frustra essent admonitiones, quibus peccatores inducuntur ad bona opera facienda, et similiter ipsa bona opera, facta in peccato mortali, essent frustra, quod non est admittendum.

IIII. Quinto arguitur. Praedicta lex colligitur ex locis sacrae Scripturae, praesertim ex illo Ioan. 1. Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem, venientem in hunc mundum: et 1. ad Tim. 2.² Deus vult, omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire: quod profecto falsum esset, si aliquando non illuminaret Deus, nec daret auxilia gratiae facienti totum, quod in se est. Quomodo enim vult, omnes homines salvos fieri, si, facienti totum quod in se est, non dat auxilia necessaria ad salutem, imo neque sufficientia? ergo est lex de dandis huiusmodi auxiliis facienti, quod in se est. Item etiam Apocal. tertio dicitur ex persona Domini: Ego sto ad ostium, et pulso; si quis audierit vocem meam, et aperuerit mihi ianuam, introibo ad illum, et coenabo cum illo, et ipse mecum. Ex quibus verbis colligitur, quod Deus absque ulla intermissione stat ad ostium cordis nostri, paratus semper conatus nostros adiuvare, desideransque ingressum; si homo faciat, quod in se est.

Sexto: quia sequeretur ex opposita sententia unum magnum inconveniens, quod videlicet aliquis adultus ex necessitate damnetur; quod tamen nullatenus est admittendum, ut docet Sanctus Thomas, quaestione 14. de veritate citata.

V. Sequela probatur; quia si non est lex, ut facienti totum, quod in se est, dentur auxilia praevenientis gratiae; continget aliquando, ut homo faciat totum, quod in se est, et tamen Deus non conferat illi talia auxilia: sed, hoc posito, talis homo ex necessitate damnabitur, quia salvari non potest sine auxilio gratiae, quod tamen neque habet, neque potest habere, quia Deus non vult dare, quidquid ille faciat: Item etiam sequeretur aliud inconveniens, quod videlicet peccatum veniale posset esse in aliquo cum solo originali: hoc autem est contra Sanctum Thomam, prima secundae, quaestione 89, articulo 6. Sequela probatur. Si puer non baptizatus perveniens ad usum rationis, faciat totum, quod in se est ex facultate naturae, ut se convertat in Deum, non peccat mortaliter contra praeceptum, quo, secundum Sanctum Thomam, tenetur in illo instanti se convertere ad Deum; nullus enim peccat, si faciat totum, quod potest, alias obligaretur ad impossibile; neque etiam consequitur remissionem peccati originalis, quia peccatum deleri non potest absque auxilio gratiae, quod tamen supponitur Deum non conferre illi puero. Tunc est argumentum. Transacto illo tempore, puer ille potest peccare venialiter, antequam peccet mortaliter: ergo si de facto venialiter peccet, reperietur in illo peccatum veniale cum solo originali.

Septimo. Salus est posita in potestate hominis adulti, quamdiu vivit in hoc saeculo: sed non esset in eius potestate, nisi esset lex infallibilis, quod facienti totum, quod potest ex facultate naturae, dabuntur auxilia praevenientis gratiae, ut operatio illa sit, qualis ad salutem oportet: ergo. Maior patet ex illo Eccles. 15. Deus ab initio constituit hominem, et reliquit illum in manu consilii sui. Apposuit tibi aquam, et ignem: ad quod volueris, porrige manum tuam. Ante hominem vita, et mors; bonum, et malum; quod placuerit ei, dabitur illi. Et Psalm. 118. dicitur: Anima mea in manibus meis semper, idest in potestate mea. Minor autem probatur; quia si non esset lex dandi auxilia praevenientis gratiae facienti totum, quod in se est ex sola facultate naturae; non esset in potestate eius habere eadem auxilia, sed solum in potestate Dei: et consequenter salus, quae sine auxiliis gratiae haberi non potest, non esset in potestate hominis, sed solum in potestate Dei.

Confirmatur ex illo Ioan. 1. Dedit eis potestatem filios Dei fieri: his, qui credunt in nomine eius, etc. Quibus verbis significatur, quod, eatenus facta est hominibus potestas, ut filii Dei fiant, quatenus, si quantum in se est, conentur, praesto illis aderit Deus, ut fidem, et gratiam consequantur, neque desiderio suo fraudentur: ergo, etc.

VI. Secunda sententia est praecedenti opposita, quam defendunt omnes Thomistae, et alii Doctores locis infra allegandis; et quoniam haec sententia certissima est, et de mente SS. August. et Thomae; pro eius explicatione sit³

PRima Conclusio. Nulla lex fuit umquam a Deo statuta, dandi auxilia praevenientis gratiae facientibus totum, quod in se est ex sola facultate naturae: neque Christus Dominus meruit, aut voluit, esse talem legem.⁴ Probatur ex Sancto Augustino locis allegatis disputatione praecedenti, conclus. 2. et 3. et epistola 107. ad Vitalem: ubi pro certo habet, quod stantibus duobus hominibus in aequali causa, unum Deus illuminat, quia vult, et alium non illuminat, quia non sibi placet, quod absque ulla contradictione manifestatur in parvulis, ut idem Sanctus Augustinus dicit in eadem epistola, arguens contra Pelagianos, et addit Sanctus Doctor, quod non potest assignari differentia ex parte parentum. Sic enim ait: Quomodo dicitur, omnes homines eam gratiam fuisse accepturos, si non illi, quibus non donatur, sua voluntate respuerent: quoniam Deus vult, omnes homines salvos fieri; cum multis non detur parvulis, et sine illa plerique moriantur, qui non habent contrariam voluntatem: et aliquando cupientibus, festinantibusque parentibus, ministris quoque volentibus, ac paratis, Deo nolente, non detur, cum repente, antequam detur, expiret, pro quo, ut acciperet, currebatur? Unde manifestum est, eos, qui huic resistunt tam perspicuae veritati, non intelligere omnino, qua loquutione sit dictum, quod omnes homines vult Deus salvos fieri, cum tam multi salvi non fiant; non quia ipsi, sed quia Deus non vult, quod sine ulla caligine manifestatur in parvulis: Praeterea in lib. 1. quaestionum ad Simplicianum, quaest. 2. praesertim circa finem, idem docet clarissime, ut patet ex verbis illius supra inductis, quibus affirmat, quod multoties Deus relinquit in infidelitate homines, qui intendunt bonis operibus moralibus ex facultate naturae, et alios vocat ad fidem, qui sunt moribus corrupti, pessimi, et maximi peccatores. Sentit ergo Augustinus, non esse legem statutam a Deo de dandis auxiliis gratiae facientibus, quod in se est ex facultate naturae. Item etiam lib. 1. contra duas Epistolas Pelagianorum, cap. 8. inquit: Si enim sine Dei gratia per nos incipit cupiditas boni, ipsum coeptum erit meritum, cui, tamquam ex debito, gratiae veniat adiutorium, ac sic gratia Dei non gratis donabitur, sed meritum nostrum dabitur. Quibus verbis aperte videtur docere, quod operationes antecedentes gratiam, ex sola facultate naturae procedentes, quibus positis detur gratia, sunt initium aliquod eiusdem gratiae, et aliquale meritum ipsius; quod etiam docet latius lib. de praedest. Sanctorum, cap. 2. ergo S. Aug. intellexit, non esse talem legem.

VII. Confirmatur evidenti argumento a posteriori: nam Sanctus Augustinus saepe docet, non posse assignari aliquam rationem ex parte hominis, quare Deus vocet istum, et non illum: quod praesertim asserit quaest. 2. citata, ad Simplicianum, in fine, cuius verba sunt: Quare tamen et huic ita, et huic non ita? Homo, tu quis es? debitum si non reddis, habes, quod gratuleris; si reddis, non habes, quod queraris. Ex quibus constat, quod duobus petentibus, pulsantibus aequaliter, et desiderantibus ex mera facultate naturae, secundum Augustinum, unum vocat Deus, quia vult, et alium non vocat, quia non vult; ut verax inveniatur, qui dixit: Non est volentis, neque currentis, sed Dei miserentis.⁵ Et iterum: Ergo, cuius vult, miseretur; et quem vult, indurat. Sentit ergo S. Augustinus, non esse praedictam legem, neque Deum statuisse, ut, regulariter loquendo, non vocetur per gratiam, qui non fecerit prius, quod in se est ex facultate naturae, neque etiam quod facienti totum, quod in se est, detur infallibiliter auxilium gratiae; alias posset assignari ratio ex parte hominis, quare Deus vocet istum, et non illum; quia videlicet, iste fecit prius totum, quod in se erat ex facultate naturae, non autem ille. Alia loca Augustini, quae maxime favent huic doctrinae, adducemus conclusione sequenti. Nec satis est respondere, opera bona antecedentia, ex sola facultate naturae facta, solum esse conditionem, sine qua regulariter Deus non donat auxilium praevenientis gratiae, non autem rationem, propter quam gratia conferatur: Nam, iuxta doctrinam traditam ab Augustino, idem est dicere, quod detur ex parte nostra conditio, sine qua non, ipsius praedestinationis, et gratiae: et dicere, dari causam praedestinationis, et gratiae, seu rationem, propter quam homo sit praedestinatus, et vocatus ad fidem, ut disputatione 37. ostensum est.

VIII. Secundo probatur ex S. Prosp. libro contra Collatorem, cap. 4. 5. et 6. Ubi impugnat Cassianum asserentem: Qui, cum in nobis ortum quemdam bonae voluntatis inspexerit, illuminat eam confestim, atque confortat, et incitat ad salutem, incrementum tribuens ei, quam vel ipse plantavit, vel nostro conatu viderit emersisse. Unde non facile humana ratione discernitur, quemadmodum Dominus petentibus tribuat, a quaerentibus inveniatur, aperiatque pulsantibus, etc. Quibus verbis, ut disputatione 2. num. 24. et seqq. ostensum est, asseruit Cassianus, quod si homo facit, quod in se est, petendo, pulsando, quaerendo, etc. Deus statim aderit per gratiam excitantem, ut illuminet hominem, et incrementum tribuat actioni, quam ex nostro conatu viderat emersisse. Et tamen S. Prosper redarguit Cassianum, quod per hanc assertionem ponat in natura initium gratiae, quamvis imperfectum, et aliquale meritum illius; cum tamen Cassianus non asseruerit expresse, esse legem a Deo statutam, quod facienti, quod in se est ex facultate naturae, petendo, quaerendo, pulsando, etc. dentur auxilia gratiae, aut quod dentur propter opera naturae, ut propter meritum, sed solum dixerit: Omnes, qui ex facultate naturae fecerint, quod in se est, quaerendo, pulsando, etc. et accipere, et venire, et intrare dicantur, ut ipse Prosper refert eodem libro, cap. 6. Idem, quod Cassianus, sensit Faustus Regiensis, ut disputatione 2. num. 13. et seqq. dictum est. Contra quos idem Prosper lib. 1. de vocat. gent. cap. 9. inquit: Manet prorsus, et quotidie impletur, quod Abrahae Dominus sine conditione promisit, sine lege donavit:⁶ Sentit ergo, nullam fuisse a Deo statutam legem dandi auxilia gratiae facientibus totum, quod in se est ex sola facultate naturae: alias promissio salutis filiis Abrahae facta, non fuisset absoluta, sed conditionata; si videlicet fecerint ipsi, quod in se est, et ipsa gratiae donatio non esset facta sine lege, si vera esset opposita sententia.

IX. Tertio probatur auctoritate S. Thomae prima secundae, quaest. 112. artic. 3. in corpore, ubi aperte docet nostram sententiam. Ait enim, quod praeparatio, si consideretur, secundum quod est a libero arbitrio, nullam necessitatem habet ad gratiae consequutionem; sed secundum quod est a Deo movente, etc. Et idem docet quaest. 109. ar. 6. ad secundum. et ad Roman. 10. lectione 3. ubi explicat illud axioma: Facienti, quod in se est, Deus non denegat gratiam; de faciente, quod in se est, ut est motus auxilio divino; sic enim ait: Si qui tamen eorum fecissent, quod in se est, Dominus eis secundum suam misericordiam providisset, mittendo eis praedicatorem fidei, sicut Petrum Cornelio. Act. 10. et Paulum Macedonibus, ut habetur Act. 16. Sed tamen hoc ipsum, quod aliqui faciunt, quod in se est, convertendo se scilicet ad Deum, ex Deo est, movente corda ipsorum ad bonum. Thren. 5. Converte nos Domine ad te, et convertemur.

Respondent, Sanctum Thomam loqui ibi de gratia habituali, ad quam non sufficit quaelibet praeparatio humana. Sed contra: nam eadem prorsus ratio est, de auxiliis actualibus praevenientis gratiae. Etenim, cum sint simpliciter prima dona gratiae, non minus dantur gratis a Deo, quam habitualis gratia; quin potius ratio ipsa gratuitae donationis multo magis splendet in collatione primi auxilii gratiae, quam in aliis donis, quae priora auxilia gratuita praesupponunt: ut ex iis, quae disputatione 58. et 59. dicemus, manifestum fiet. Praeterea: nam ratio propter quam Sanctus Thomas loco inducto affirmat; nullam praeparationem, secundum quod est a libero arbitrio, habere necessitatem, idest infallibilitatem ad consequutionem gratiae; est, quia donum gratiae excedit omnem praeparationem virtutis humanae. Sed similiter actualia auxilia praevenientis gratiae, cum sint in sua essentia supernaturalia, excedunt omnem praeparationem virtutis humanae, et totum ordinem naturae: ergo. Praeterea, est alius locus Sancti Thomae, in quo expresse loquitur de auxiliis actualibus, videlicet tertio contra Gentes, cap. 149. ubi ex professo probat multis rationibus, quod homo non possit praedictum auxilium mereri, sed neque consequi illud propria virtute: et inter alia inquit in prima ratione: Non propter hoc datur nobis auxilium divinum, quia nos ad illud per bona opera promovemur; sed potius nos ideo per bona opera proficimus, quia divino auxilio praevenimur. Et in tertia ratione idem probat his verbis: Nullum agens particulare potest universaliter praevenire actionem primi, et universalis agentis, eo quod omnis actio particularis agentis, originem habet ab universali agente; sicut in istis inferioribus, omnis motus praevenitur a motu caelesti; sed anima humana ordinatur sub Deo, sicut particulare agens sub universali. Impossibile est ergo, esse aliquem rectum motum in ipsa, quem non praeveniat actio divina.

X. Quarto probatur, ratione fundata in sacris literis. Etenim quidquid datur ex lege, et pacto homini operanti, datur illi ex iustitia saltem imperfecta: nam lex, et conventio fundat rationem iustitiae, ut patet ex illa parabola Matth. in qua operarii convenerunt cum Domino de denario; ibi enim Dominus dixit uni: Nonne, ex denario diurno convenisti mecum? tolle, quod tuum est, et vade in pace:⁷ ergo si auxilia actualia praevenientis gratiae dantur a Deo ex pacto, et conventione, facientibus totum, quod possunt ex facultate naturae; dantur illis ex iustitia fundata in pacto, et conventione divina; atque adeo auxilia illa non erunt dona gratiae, sed debita operibus, et ita gratia non esset gratia, dicitur enim ad Rom. 11. Si autem gratia: iam non ex operibus; alioquin gratia iam non est gratia. Confirmatur ex illo ad Rom. 4. Ei autem, qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum: ergo, si est lex, quod operanti ex facultate naturae totum, quod potest; dentur auxilia gratiae; talia auxilia dabuntur illi secundum debitum, et non secundum gratiam.

Respondent ad hoc, quod, licet sit lex praedicta; tamen, quia haec lex statuta est propter merita Christi; non autem propter aliquam condignitatem, proportionem, sive pietatem, quae reperiatur in operibus factis ex facultate naturae; ideo auxilia illa solum sunt debita in ordine ad Christum, qui ea promeruit nobis, et cuius intuitu, ac meritis statuta est illa lex; non autem in ordine ad illos, qui bene utuntur suo arbitrio ex sola facultate naturae.⁸ Sicut iustificatio impii, seu gratia habitualis, quae datur illis, pro quibus Christus Dominus obtulit suam passionem, quantum ad efficaciam; est debita in ordine ad Christum, non autem in ordine ad ipsos peccatores, quia omnino gratis iustificantur.

Sed contra: nam etiam Semipelagiani, cum obiiceretur illis a SS. August. et Prospero, gratiam in eorum sententia secundum merita nostra dari; respondebant, bona naturae nullo modo esse meritoria gratiae, sed solum occasionem, qua motus Deus, auxilia praevenientis gratiae conferebat: et ita semper gratuita perseverabat, ut constat ex verbis Fausti, et Cassiani, disput. 2. num. 15. 26. et 28. adductis. Praeterea impugnatur a simili eadem solutio: nam si aliquis Rex ad instantiam principis conderet legem, daturum se talem civitatem cuicunque ex militibus sui exercitus illam prius ingredienti; certe qui prius ingrederetur civitatem, faceret eam sibi debitam ex iustitia fundata in lege statuta, ad instantiam principis, et supposita lege, opus illud haberet aliquam proportionem cum valore illius civitatis; quia lex dedit illi talem proportionem, quamvis secundum se, et seclusa lege, nullam proportionem haberet: ergo similiter in praesenti, etc. Neque est eadem ratio de exemplo adducto gratiae habitualis. Etenim, quando lex statuitur, quod dabitur aliquid operanti prius; vere reperitur aliqua obligatio in ordine ad illum, qui operatur, ita ut ipsi operi sit debitum id, quod est lege promissum. Christus autem non meruit, quod iustificatio, aut gratia habitualis daretur peccatori, tamquam prius operanti ex sola facultate naturae; alias Christus meruisset, quod gratia eius non esset gratia. Unde exemplum non est ad propositum.

XI. Quinto probatur ex illo ad Roman. 15. Dico enim, Christum Iesum ministrum fuisse circumcisionis, propter veritatem Dei, ad confirmandas promissiones Patrum; gentes autem super misericordia honorare Deum. Quem locum explicans Sanctus Thomas, lectione prima, inquit, quod Christus in propria persona non exhibuit seipsum, nisi Iudaeis propter veritatem Dei, ut, scilicet, veritas Dei promittentis comprobaretur. Unde subdit: Ad confirmandas promissiones Patrum, idest, ut per hoc implerentur promissiones Patribus factae. Unde hoc non habet locum, quantum ad gentiles, sed sunt propter misericordiam suscepti.⁹ Ex quo desumitur argumentum. Christus in ordine ad gentes venit ex mera misericordia, quia non fuit illis promissus; in ordine autem ad Iudaeos venit, ut servaret veritatem in promissis: ergo auxilia praevenientis gratiae, ex veritate, quae pars potentialis est iustitiae, aliquo modo debentur facientibus, quod in se est, si sunt illis promissa per legem statutam: ergo non est admittenda haec lex.

Confirmatur primo: nam, ut 2. 2. q. 80. art. 1. in corpore, docet Sanctus Thomas, debitum legale est, ad quod reddendum aliquis lege astringitur: ergo, si Deus astrinxit seipsum sua lege ad danda auxilia praevenientis gratiae facientibus, quod in se est; talia auxilia sunt illis debita secundum legem.¹⁰

Confirmatur secundo: nam in eodem loco docet Sanctus Thomas, quod veritas est pars iustitiae potentialis, in qua reperitur debitum morale: ergo, quod redditur ad servandam veritatem in promissis, redditur ex iustitia imperfecta, quando promissio facta est per legem, aliquid operanti: ergo non est talis lex.

Ultimo probatur ex Concilio Araus. can. 6. Ubi damnatur, qui dixerit: Sine gratia Dei, credentibus, volentibus, desiderantibus, et pulsantibus nobis misericordiam conferri, etc. Quibus verbis non obscure docet absolute, quod non datur misericordia credentibus ex sola facultate naturae, volentibus, pulsantibus. Et observandum est illud verbum, misericordia conferri, nam Semipelagiani, contra quos loquitur Concilium, dicebant, auxilia gratiae dari ex misericordia, et non ex iustitia, vel ex debito omnibus credentibus, volentibus, desiderantibus; ut patet ex iis, quae refert Prosper, et nos supra, circa sententiam Fausti, et Cassiani:¹¹ ergo a fortiori, dici non potest, quod volentibus, desiderantibus, et pulsantibus ex sola facultate naturae detur ex certa lege misericordia praevenientis gratiae. Sentit ergo Concilium, nullam esse talem legem.

XII. Secunda Conclusio. Falsum est, quod asseritur in primo dicto primae sententiae, quod videlicet Deus secundum legem ordinariam, seu communem modum, quem servat, non det auxilia praevenientis gratiae, nisi facientibus, quod in se est, ex facultate naturae.¹² Probatur ex dictis in prima conclusione. Praeterea: nam alias secundum legem ordinariam, et communem modum, quem Deus servat, gratiae adiutorium subiungeretur humilitati, aut obedientiae humanae, quod est contra Concilium Arausicanum secundum can. 6. Item etiam sequeretur, quod Deus secundum eamdem legem, et modum, quem servat, expectaret voluntatem nostram, ut priora auxilia excitantis gratiae nobis conferat, et, ut purgari velimus: quod videtur contra idem Concilium can. 4. Probatur hoc: nam, si communiter loquendo, Deus non dat auxilia praevenientis gratiae, nisi credentibus, quantum ad substantiam actus, volentibus, et pulsantibus, et facientibus, quod in se est, ex facultate naturae; ergo praeveniens gratia, communiter loquendo, subiungitur voluntati, et obedientiae humanae, et Deus, regulariter loquendo, expectat nostram voluntatem, ut nobis tribuat prima dona praevenientis gratiae: quod non potest admitti, ut disputatione 95. patebit.

Secundo: nam, ut disput. 2. num. 21. ostensum est, primum illud dictum assertum fuit a Cassiano, collatione 13. ubi sic ait: Ita semper gratia Dei nostro in bonam partem cooperatur arbitrio, atque illud in omnibus adiuuat, protegit, et defendit, ut nonnumquam etiam ab eo quosdam conatus bonae voluntatis vel exigat, vel expectet, ne penitus dormienti, aut inerti otio dissoluto sua videatur dona conferre, etc.¹³ Et tamen S. Prosper, Cassianum propter hanc assertionem reprehendit, lib. contra Collatorem per plura capita, sed praesertim cap. 39. definitione 6. ubi ait: Quasi ita utrumque recipiendum sit, ut in aliis hominibus voluntas gratiam, in aliis gratia praeveniat voluntatem, et non ita, ut in omnibus voluntas gratiam sequatur, Quoniam secundum ipsos, si auferatur liberum arbitrium cum a gratia praevenitur; aufertur gratia, cum a libero arbitrio praevenitur. Ergo multo magis reprehendisset Cassianum, si dixisset, auxilium praevenientis gratiae non dari a Deo, regulariter loquendo, nisi praecederet voluntas humana, faciendo totum, quod in se est.

XIII. Tertio: nam si primum dictum esset verum; sequeretur, gratiam praevenientem, regulariter loquendo, non esse praevenientem simpliciter, neque ipsam vocationem primam Dei, et excitationem esse primo praevenientem nos, sed esse praevenientem, a creata voluntate praeventam. Probatur: nam praeveniretur a libero arbitrio faciente, quod in se est ex facultate naturae: ergo esset gratia praeventa a natura, et non praeveniens illam.

Quarto. Deus praevenit auxiliis gratiae eos, qui male utuntur suo arbitrio, et eos vocat in fragranti delicto existentes; ut patet ex multis locis Scripturae; ait enim: Inventus sum a non quaerentibus me, palam apparui his, qui me non interrogabant. et iterum: Tota die aperui manus meas ad populum non credentem, sed contradicentem. et Isai. 50. Quia veni, et non erat vir; vocavi, et non erat, qui audiret: Et in hoc splendet maxime Dei misericordia, quia desides, et negligentes vocat ad seipsum, et peccatores indignos, et ingratos. Id quod Deus nedum regulariter, sed semper observat, cum peccatores vocat: Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei:¹⁴ ergo, etc.

Confirmatur hoc insigni testimonio S. Augustini, quod quidem habetur lib. 1. de peccatorum meritis et remissione, c. 22. ubi explicans illud: Non ex operibus, sed ex vocante dictum est; quia maior serviet minori: et illud O altitudo divitiarum. Unde, inquit, fit, ut homo ab ineunte pueritia, modestior, ingeniosior, temperantior, et ex magna parte libidinum victor, qui oderit avaritiam, luxuriam detestetur, atque ad virtutes caeteras provectior, aptiorque consurgat; et tamen eo loco sit, ubi ei praedicari gratia Christiana non possit? Quomodo enim invocabunt, in quem non crediderunt: aut quomodo credent ei, quem non audierunt? Quomodo autem audient sine praedicante? Alius autem tardus ingenio, libidini deditus, flagitiis, et facinoribus coopertus, ita gubernetur, ut audiat, credat, baptizetur, rapiatur, aut si detentus hic fuerit, laudabiliter vivat? ubi duo ista tam diversa merita contraxerunt? non dico, ut iste credat, ille non credat, quod est propriae voluntatis, sed ut iste audiat, ille non audiat. Hoc enim non est in hominis potestate. Ubi, inquam, haec tam diversa merita contraxerunt? Et multa alia ibi prosequitur in hunc modum, ostendens nulla merita, vel demerita, antequam anima infunderetur corpori, praecessisse, propter quae unus tardus ingenio, ac libidini deditus nasceretur, aut vocaretur a Deo, alius non item. Hoc argumentum adeo efficax putavit Augustinus, ut paucis interiectis dicat: Quid huic respondeant, omnino non video, qui, volentes humanis coniecturis iustitiam Dei defendere, et ignorantes altitudinem gratiae, fabulas improbabiles texuerunt. Et idipsum dicit lib. 1. ad Simp. q. 2. cuius verba adduximus supra:¹⁵ ergo secundum Augustinum nulla est lex a Deo statuta vocandi ad fidem eos, qui faciunt, quod in se est ex facultate naturae, aut bonis moribus sunt praediti: nec exigit, ut illi prius faciant, quod in se est, ut auxilia praevenientis gratiae conferat eis.

XIV. Denique probatur, et explicatur haec sententia duplici exemplo, quo utitur S. Fulgentius ad eam comprobandam. Primum habetur in lib. de Incarnatione, et gratia Domini nostri Iesu Christi, cap. 19. ubi sic ait: Sicut in nativitate carnali omnem nascentis hominis voluntatem praecedit operis divini formatio, sic in spirituali nativitate, qua veterem hominem deponere incipimus, etc.¹⁶ Secundum exemplum subiungit in cap. 20. eiusdem libri, ubi ait: Forma praecessit in carne Christi, quam in nostra fide spiritualiter agnoscamus: nam Christus filius Dei, secundum carnem de Spiritu sancto conceptus, et natus est: carnem autem illam nec concipere Virgo posset aliquando, nec parere, nisi eiusdem carnis Spiritus sanctus operaretur exordium. Sic etiam in hominis corde, nec concipi fides poterit, nec augeri; nisi eam Spiritus sanctus effundat, et nutriat: ex eodem namque Spiritu renati sumus, ex quo natus est Christus. Et in confirmationem huius adducit illud Isai. 26. A facie tua Domine concepimus, et quasi parturivimus, et peperimus spiritum salutis: cui consonat illud ad Galatas 4. Filioli mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis. En Sanctus Fulgentius aperte docet, nihil ex parte nostra praecedere in collatione gratiae, per quam regeneramur; sicut nec praecedit in generatione carnali. Sentit ergo, falsum esse, quod secundum legem ordinariam Deus non conferat hominibus auxilia praevenientis gratiae, nisi fecerint ipsi prius, quod in se est.

XV. Tertia Conclusio. Conatus, quo homo elicit dispositionem supernaturalem ad gratiam, non est idem cum conatu illo, quo ex viribus solius naturae facit, quod in se est.¹⁷ Conclusio est certissima, et probatur: nam conatus, qui procedit elicitive a potentia elevata per auxilium supernaturale, non est idem secundum substantiam cum conatu mere naturali, ut disput. 65. patebit; sed conatus, qui est dispositio ad gratiam, procedit a potentia elevata per auxilium supernaturale, praesertim si sit ultima dispositio: ergo non est idem secundum substantiam cum conatu procedente ex sola facultate naturae.

Secundo: nam alias sequeretur, hominem ex viribus naturae suae adhibere inchoationem imperfectam propriae salutis, et dispositionem ad illam secundum substantiam; a Deo vero solum tribui perfectionem, et consummationem talis dispositionis: atque ita primas partes daret sibi homo, posteriores Deo. Hoc autem non potest admitti, ut ostendit Sanctus Augustinus lib. de praedestinatione Sanctorum cap. 2. et 3. S. Prosper lib. contra Collatorem cap. 3. et sequentibus. Dicebat enim Cassianus, quod, cum Deus in nobis ortum quemdam bonae voluntatis inspexerit, illuminat confestim, et confortat, incitatque ad salutem, ut patet ex iis,¹⁸ quae nu. 8. dicta sunt. Nec valet solutio, quod nimirum conatus antecedens gratiam, nihil conducat ad salutem, eo quod non sit supernaturalis, neque, ut oportet: haec enim solutio exclusa est iam disp. 55. nu. 9. et praeterea impugnari potest: nam etiam Cassianus asserebat, illum conatum non esse supernaturalem, neque conducere aliquid ad salutem, nisi Deus sua gratia illum adiuvaret, ut patet ex S. Hilario epistola ad Augustinum, paulo post principium, ubi ait: Neque enim alicui operi curationis eorum annumerandum putant, exterrita supplicii voluntate, unumquemque aegrotum velle sanari. et infra: Nec negari gratiam, si praecedere dicatur talis voluntas, quae tantum medicum quaerat; non autem quidquam ipsa iam valeat. Nam illa testimonia, ut est illud, sicut unicuique partitus est mensuram fidei, et similia, ad id volunt valere; ut adiuvetur, qui coeperit velle; non ut etiam donetur, ut velit. Expendatur illud verbum, non autem quidquam ipsa iam valeat: quod idem est ac si diceret, voluntatem quaerendi medicum nihil ex se valere, nihil conducere, neque esse, ut oportet, ad salutem, nisi gratia Dei adiuvetur, et perficiatur. Idem etiam colligitur ex verbis Cassiani, quae refert S. Prosper contra Collatorem cap. 8. Explicans enim Cassianus illud ad Rom. 9. Non est volentis, neque currentis, sed Dei miserentis. Et ad Philip. 2. Deus est enim, qui operatur in nobis, inquit: In his omnibus et gratia Dei, et libertas nostri declaratur arbitrii: et quia etiam suis interdum motibus homo ad virtutum appetitus possit extendi; semper vero a Domino indigeat adiuvari. Neque enim, cum voluerit quis, sanitate perfruitur, aut de aegritudinis morbo pro arbitrii sui desiderio liberatur. Et statim subdit Cassianus haec verba: Etiam per naturae bonum, quod beneficio Creatoris indultum est, nonnumquam bonarum voluntatum prodire principia, quae tamen, nisi a Deo dirigantur, ad consummationem virtutum pervenire non possunt. Et cap. 15. et 16. eiusdem libri, haec refert Prosper verba Cassiani: Utrumque nos pariter debere suscipere, gratiam videlicet, et liberum arbitrium pietatis ratione colligimus, ne unum horum homini subtrahentes, Ecclesiasticae fidei regulam excessisse videamur. Et explicans, quomodo se habeat gratia Dei ad liberum arbitrium, subdit: Nam, cum viderit nos Deus ad bonum velle deflectere, occurrit, dirigit, atque confortat, etc.¹⁹ Et tamen S. Prosper locis citatis Cassianum convincit ex his eius dictis, ipsum ponere initium gratiae in natura. Idem probatur ex Hilario in epistola ad Augustinum, paulo post principium, ubi loquens de Massiliensibus, inquit: Illud testimonium, sicut unicuique partitus est mensuram fidei, et similia, ad id volunt valere, ut adiuvetur, qui coeperit velle, non ut etiam donetur, ut velit.²⁰ Videantur supra dicta disput. 2.

XVI. Denique: probatur nostra conclusio quodam insigni testimonio S. Augustini lib. 1. contra duas epistolas Pelagianorum, cap. 18. ubi refert haec verba Iuliani: Hominem, inquit, Dei opus defendimus, nec ex illius potentia, vel in malum, vel in bonum, invitum aliquem cogi, sed propria voluntate, aut bonum facere, aut malum: in bono vero opere a Dei gratia semper adiuvari, in malum vero diaboli suggestionibus incitari.²¹ Et tamen Augustinus in cap. 19. hanc eius assertionem impugnat verbis disp. 1. nu. 11. adductis, quibus reprehendit Iulianum, quia dixit, voluntatem nostram non moveri a gratia ad bonum opus: ait enim: Cur enim non dixisti, hominem Dei gratia in bonum opus excitari, sicut dixisti, in malum diaboli suggestionibus incitari? Sed dixisti in bono opere a Dei gratia semper adiuvari, tamquam sua voluntate, nulla Dei gratia bonum opus aggressus, in ipso iam opere divinitus adiuvetur, pro meritis videlicet bonae voluntatis, ut reddatur debita gratia, non donetur indebita: et sic gratia non sit gratia. Idem dicit aliis in locis disput. 1. n. 3. et 9. adductis. Ecce Iulianus posuit, quod ipsum opus caeptum a natura, adiuvabatur, et perficiebatur, subsequente gratia Dei. Et lib. 2. contra duas epist. Pelagianorum cap. 8. Isti, id est Pelagiani, volunt in homine ab ipso homine incipere cupiditatem boni, ut huius caepti meritum etiam perficiendi gratia consequatur. Et infra: Fortassis ergo ipsi, eo modo saltem, servant locum gratiae, ut sine illa putent, hominem posse habere boni, sed imperfecti cupiditatem, perfecti autem non facilius per illam posse, sed nisi per illam, omnino non posse: verum et sic gratiam Dei dicunt secundum merita nostra dari. Et in discursu illius capitis, et in cap. 9. contra Pelagianos probat Sanctus Augustinus, conatum, aut bonum opus caeptum ex solis viribus naturae, non effici per subsequentem gratiam supernaturale, sed ante eosdem conatus antecedere adiutorium gratiae: nam alias sequeretur, gratiam secundum merita nostra dari. Nec satis est respondere, quod Deus non det auxilia praevenientis gratiae propter opera naturae antecedentia, vel ex aliquo priori merito, sed mere gratis; quamvis sine illis regulariter eam non tribuat. Haec enim solutio iam supra impugnata est.

Ex his sequitur primo, Christum Dominum non meruisse, quod fieret lex supradicta. Probatur: quia Christus non meruit, quod fieret lex derogans gratiae ipsius; sed lex, de qua loquimur in praesenti, derogare videtur gratiae nobis collatae per Christum, ut ex supradictis colligitur: ergo, etc. Sequitur secundo, falsum esse tertium dictum supra positum, videlicet Deum praesto esse homini per auxilium gratiae sufficiens, ut quoties ipse voluerit ex suis viribus naturalibus aggredi aliquod opus ex his, quae ad iustificationem spectant, illud exequatur, prout ad salutem oportet; eadem enim inconvenientia sequentur ex hoc dicto, quae ex aliis tribus.

XVII. Ad primum argumentum negatur antecedens: dicimus enim, quod, quamvis effectus actualis auxilii praevenientis gratiae, et vocationis internae, videlicet actus nostrae voluntatis, et intellectus, pendeant in genere causae efficientis ab eisdem potentiis motis, et excitatis a Deo; auxilium tamen ipsum primo praeveniens, ut disput. 74. et 78. patebit, non dependet active a nostro libero arbitrio, sed a solo Deo, qui solus nos vocat interius, et praemovet, iuxta illud: Vocabis me, et ego respondebo tibi.²²²³ Et ad primam probationem respondetur, quod accedere ad audiendum Evangelium, animo irridendi illud, vel intendendi his, quae dicuntur, et ea suscipiendi; est quidem positum in nostra potestate, aliter tamen, et aliter. Nam accedere animo irridendi, est in nobis, ex nobis ipsis: accedere autem animo intendendi his, quae dicuntur, et Evangelium suscipiendi, non est a nobis, ex nobis, sed ex auxilio praevenientis, et praeoperantis gratiae, ut patet ex illo Act. 16.²⁴ Mulier quaedam nomine Lydia purpuraria, Civitatis Theaterinorum, colens Deum, credidit, cuius Dominus aperuit cor, intendere his, quae a Paulo dicebantur.²⁵ Ubi Spiritui sancto moventi tribuitur, quod Lydia attenderit iis, quae praedicabat Apostolus Paulus. Unde Ioannis 1. dicitur: Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. quod, ut notavit S. August. lib. 1. de peccatorum meritis, et remissione, cap. 25. ideo dictum est, quia nullus hominum illuminatur, nisi illo lumine veritatis, quod Deus est, ne quisquam putaret ab eo se illuminari, a quo aliquid audit, ut discat: non dico, si quemquam magnum hominem, sed nec si Angelum ei contingat habere doctorem. Adhibetur enim sermo veritatis extrinsecus vocis ministerio corporali: verum tamen neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat; sed, qui incrementum dat, Deus. Audit quippe homo dicentem vel hominem, vel Angelum, sed, ut sentiat, et cognoscat verum esse, quod dicitur, illo lumine intus mens eius aspergitur, quod aeternum manet, quod etiam in tenebris lucet: Quibus verbis apertissime docet S. Doctor, quod sentire, et cognoscere, verum esse, quod a praedicatore proponitur, non procedit ex solis viribus naturae, sed ex illustratione, et inspiratione Spiritus sancti: quamvis audire verbum Dei animo irridendi, sit in nobis ex nobis. Et ratio huius est, quam assignat S. Thomas.²⁶ Nam defectus gratiae prima causa est ex nobis, sed collationis gratiae, et praeparationis ad illam, prima causa est ex Deo; secundum illud Oseae 13. Perditio tua Israel, ex te tantummodo in me auxilium tuum.

XVIII. Ad aliud de speciebus intelligibilibus, et notitiis, quod in eodem argumento obiicitur, respondetur, quod, sicut ad gratiam supponitur materialiter ipsa natura, tamquam subiectum susceptivum, quod per gratiam perficitur, et elevatur; ita proportionaliter supponuntur, quasi materialiter, species intelligibiles in natura; sed per auxilium gratiae elevantur, ut deserviant fidei.²⁷ Unde notitiae, quibus homo apprehendit obiectum credibile, ut assentiatur illi, non procedunt effective ex sola facultate naturae, sed eliciuntur ab intellectu elevato per speciale auxilium gratiae praevenientis, secundum illud, quod dicit Apostolus: Non sumus sufficientes cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis; sed sufficientia nostra ex Deo est.²⁸ Ex quo testimonio S. August. probat efficaciter, quod nihil eorum, quae ad religionem, et pietatem pertinent, potest homo facere absque auxilio gratiae, etiam si sit minima cogitatio, antecedens consensum, et actum fidei.²⁹ Accedere autem ad audiendum Evangelium, animo intendendi his, quae dicuntur, et veritatem suscipiendi, aliquid est pertinens ad religionem, et pietatem. Unde S. Thom. 2. 2. q. 6. ar. 1. in corp. loquens de errore Pelagianorum, inquit: Propter hoc dicebant Pelagiani, quod initium fidei est ex nobis, inquantum scilicet ex nobis est, quod parati simus ad assentiendum his, quae sunt fidei: sed consummatio fidei est a Deo. Certe, si aliquis ex sola facultate naturae accederet ad audiendum Evangelium, animo suscipiendi illud; accederet ex seipso paratus ad assentiendum his, quae sunt fidei: nam haec est una ex potissimis praeparationibus antecedentibus actum fidei: non ergo potest hoc facere liberum arbitrium ex sola facultate naturae.

XIX. Ad primam confirmationem respondetur, quod, ut disput. 77. explicabitur latius, a ministris Ecclesiae pendet effective³⁰ vocatio exterior; vocatio autem Dei interior, quae est per internam motionem intellectus, et voluntatis, licet regulariter praesupponat externam vocationem, aut propositionem obiecti, factam per praedicationem alterius, aut lectionem sacram; tamen effective est a solo Deo, qui solus potest interius immutare voluntatem alterius, et effective eam movere, ut docet S. Thom. 1. p. q. 106. ar. 2. et q. 111. art. 2.³¹ Colligitur haec solutio ex eodem S. Tho. ad Heb. 13. lect. 3. in illa verba: Deus autem pacis aptet vos. Ubi sic ait: Voluntas humana, cum sit quaedam inclinatio rationis, est principium actuum humanorum: sicut gravitas est principium motus gravium deorsum: unde se habet ad actus rationis, sicut inclinatio naturalis ad actus naturales. Res autem naturalis dicitur apta ad illud, ad quod habet inclinationem. Sic etiam homo, quando habet voluntatem benefaciendi, dicitur aptus esse ad illud. Deus etiam, quando immittit homini bonam voluntatem, aptat eum, idest facit ipsum aptum. Et ideo dicit: Aptet vos in omni bono, ut faciatis eius voluntatem, idest, faciat, vos velle omne bonum. Prov. 11. Desiderium iustorum, omne bonum. Haec est enim voluntas Dei, scilicet, quod Deus vult, nos velle; aliter enim non esset bona voluntas nostra.³² Et post pauca: Dupliciter autem aptatur homo ad benefaciendum. Uno modo exterius operando; et sic unus homo aptat alium, persuadendo, vel comminando. Alio modo aliquid interius exhibendo; et sic solus Deus aptat voluntatem, qui solus ipsam potest immutare. Proverbior. 21. Cor Regis in manu Domini, quocunque volueris, inclinabit illud. Unde dicitur, faciens in vobis. Phil. 2. Deus est, qui operatur in vobis velle, et perficere. Quid autem faciet? quod placitum est coram se, idest facit vos velle, quod placet ei. Haec autem sunt fides, et mansuetudo, et timor Domini: hactenus S. Thomas.

XX. Ad secundam confirmationem respondetur, quod interiora auxilia actualia praevenientis gratiae, etiam sufficientis, si sint prima auxilia simpliciter, non sunt formaliter actiones vitales nostri intellectus, aut voluntatis; sed causaliter, unde auxilia ista formaliter loquendo, non dependent effective a nostro intellectu, et voluntate; sed sunt in nobis a solo Deo; ut disputatione 74. et 78. patebit.

Ad secundum argumentum ex auctoritate S. Augustini respondetur, quod ex locis superius adductis pro prima conclusione, constat, illum sensisse auxilia praevenientis gratiae non dari ex lege facientibus totum, quod in se est, ex solis viribus naturae; sed omnino gratis, et absque ulla dependentia ab iisdem operibus naturae. Neque in loco inducto ex lib. 19. de civit. Dei contrarium docet. Quando enim inquit; bona temporalia hominibus a Deo donata esse, eo pacto aequissimo, ut quicumque mortalis talibus bonis recte usus fuerit, accipiat ampliora, atque meliora, scilicet immortalitatis pacem, et gloriam, etc. loquitur de recto usu temporalium, non quidem habito ex solis viribus naturae, sed ex auxilio gratiae speciali. Nam homo iustus per bona opera meretur ex condigno vitam aeternam, quam repromisit Deus diligentibus se. Propter quod Apostolus beatitudinem aeternam appellavit coronam iustitiae, dum ait: De reliquo reposita est mihi corona iustitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die iustus Iudex:³³³⁴ quia videlicet, supposita promissione divina, ex iustitia debetur iustis propter bona opera ex charitate facta.

XXI. Ad tertium. Quod attinet ad auctoritatem S. Thom. q. 14. de veritate, est prima solutio, quod S. Doctor 1. 2. q. 109. ar. 6. ad secundum, q. 112. a. 3. et lib. 3. contra Gent. cap. 149. ad meliorem, et clariorem formam reduxit id, quod docuit in quaest. 14. de veritate. Ita dicit Driedo, et Ruardus Taper, et Caiet. 1. 2. q. 109. ar. 6. §. nec obstat.³⁵

Secunda solutio aliorum est, quod illi puero facienti, quod in se est, ex solis viribus naturae in prima deliberatione, dabitur regulariter, et ex pura Dei misericordia auxilium supernaturale, quo se disponat ad gratiam; non tamen infallibiliter, et ex lege, ita ut secundum communem modum, quem Deus servat, debeat necessario praecedere gratiam conatus bonus naturae.³⁶ In hanc sententiam videtur inclinare M. Bañes 2. 2. q. 10. ar. 1. dub. 2. ad 4. Eamdem explicationem adhibent verbis S. Thomae multi doctissimi Thomistae. Et, si fiat argumentum: nam, certissime, idem significat, quod, infallibiliter: quod enim aliquando deficit, non evenit certissime; respondent, quod in moralibus contingit certissime, quod regulariter contingit; quamvis aliquando non ita eveniat; sicut dicimus, quod in hyeme certissime sunt pluviae; et in hac acceptione sumitur illud verbum, certissime, lib. 3. Regum, cap. 11. et Exodi 34. cum dicitur: Non ingrediemini ad eas, scilicet ad Mulieres Moabitidas, et Amonitidas, certissime enim avertent corda vestra, ut sequamini Deos earum.³⁷ Unde S. Tho. 1. 2. q. 105. ar. 4. ad 6. docet, quod in istis verbis explicatur morale periculum seductionis. Sed haec explicatio non videtur satisfacere argumento superius facto: nam demus casum, quod puer ille faciat totum, quod potest ex solis viribus naturae, et Deus non det illi auxilium gratiae; ille non peccabit mortaliter contra praeceptum, quo tunc tenetur convertere se in Deum, et bonum rationis, quia nullus peccat, si facit totum, quod potest ad implendum praeceptum, alias obligaretur ad impossibile: ergo transacto illo tempore poterit peccare venialiter, antequam peccet mortaliter. Dicere autem, quod pertinet ad divinam providentiam, ut non permittat illum peccare venialiter, antequam mortaliter peccet, vel iustificetur a Deo; videtur voluntarium.

XXII. Tertia explicatio est, quam late prosequitur M. Medina 1. 2. q. 89. art. 6. quod ibi loquitur S. Thom. de faciente totum, quod in se est, non quidem ex sola facultate naturae, sed ex auxilio praevenientis gratiae.³⁸ Et quoniam haec explicatio est expressa S. Thomae super cap. 10. ad Romanos lectione 3. cuius verba superius adduximus; pro eius intelligentia notandum, quod cognitio fidei explicita, omnibus simpliciter necessaria, et in omni statu ad iustificationem est cognitio, qua homo credit, Deum esse, et habere providentiam de rebus humanis: id quod S. Thom. colligit in eod, ar. 11.³⁹ in corp. ex illo ad Heb. 11. Accedentem ad Deum oportet credere, quod est, et quod inquirentibus se remunerator est, in quo implicite continetur fides eorum, quae necessaria sunt ad salutem. Dicimus ergo, quod in illo instanti morali, et in brevi spatio usus rationis, simul cum illustratione naturali, Deus speciali auxilio movet sufficienter intellectum, et excitat voluntatem pervenientis ad usum rationis, ut convertatur in Deum, tamquam in finem ultimum, eo modo cognitum, quo illa aetas patitur. Cuius ratio est: nam supposito, quod est praeceptum, quo in illo instanti tenetur puer se convertere in Deum, tamquam in finem ultimum, proponendo in omnibus illi placere, atque servare omnia praecepta naturalia; (hoc enim est sequi ductum rationis) ad divinam providentiam pertinet, ut det illi auxilium sufficiens: nam in natura lapsa non potest homo ex sola facultate naturae sic se convertere in Deum, nec proponere absoluta voluntate illi placere in omnibus, ut disp. 51. et 52. dictum est. Vult ergo docere S. Doctor, quod si ille puer faciat, quod in se est, ex praedicto auxilio supernaturali; Deus vel per aliquem praedicatorem, vel per internam inspirationem illuminabit illum, ut credat alia mysteria, quae ad consequendam ultimam salutem, necessarium est credere explicite, ut incarnationem Verbi, et alia huiusmodi. Magis enim requiritur ex parte fidei ad consequendam gloriam, quam gratiam. Colligitur haec explicatio ex eodem contextu: nam ibi ponit exemplum S. Tho. in Cornelio, ad quem Dominus misit Petrum Actor. 10. quia fecit, quod in se erat, dando eleemosinas, etc. et tamen, ut supra dicebamus, Cornelius non ex sola facultate naturae fecit, quod in se erat, antequam illuminaretur per Apost. Petrum circa mysteria Evangelii, sed speciali auxilio praevenientis gratiae:⁴⁰ id, quod fatetur S. Tho. 2. 2. q. 10. ar. 4. ad 3. ubi sic ait: De Cornelio autem sciendum est, quod infidelis non erat, alioquin eius operatio accepta non fuisset Deo, cui sine fide nullus potest placere: habebat autem fidem implicitam, nondum manifestata Evangelii veritate. Unde, ut eum in fide plenius instrueret, missus est ad eum Petrus. Ex his patet, quomodo non detur peccatum veniale cum solo originali: nam si puer faciat, quod in se est cum illo auxilio, iustificabitur: si autem non faciat, peccabit mortaliter.⁴¹ Consonat etiam haec explicatio cum verbis S. Thomae 1. 2. quaest. 89. art. 6. in corp. ubi ait, quod, si puer ille ordinaverit seipsum in instanti usus rationis ad debitum finem per gratiam, consequetur remissionem originalis peccati. Ubi loquitur de ordine ad debitum finem, ex speciali auxilio; alias absque aliquo auxilio praevenientis gratiae consequeretur homo gratiam habitualem: quod falsissimum est, ut ostendit M. Medina loco superius allegato. Iuxta hanc doctrinam interpretanda sunt, et intelligenda, quae in aliis locis, eodem argumento tertio adductis, dicit S. Thomas.

XXIII. Sed contra hanc doctrinam est argumentum difficile. Sequitur enim, quod nullus detur adultus, qui sit infidelis negative: consequens est contra S. Tho. 2. 2. q. 10. ar. 1. ergo. Sequela probatur: quoniam, iuxta doctrinam superius traditam, omnis, qui pervenit ad usum rationis, habet auxilium sufficiens ad credendum: ergo potest credere. Cum ergo teneatur ad credendum, si non credat, peccabit mortaliter peccato omissionis contra praeceptum fidei; ac per consequens, erit infidelis contrarie. Ut enim omissio alicuius actus imputetur ad culpam, sufficit, et requiritur, quod homo possit illum actum facere, quod teneatur facere, et non faciat, ut 1. 2. q. 6. docent communiter Thomistae. Respondetur, quod in casu posito, immediate quidem tribuitur illi puero a Deo auxilium sufficiens supernaturale ad implendum praeceptum naturale, quo tenetur se convertere in Deum, ut est auctor naturae, paratus ei tribuere auxilium sufficiens, quo possit per fidem, et charitatem supernaturalem se convertere in Deum, ut est auctor gratiae.⁴² Unde, si non adimpleat praeceptum illud naturale, peccabit mortaliter; non quidem, quia non se convertit in Deum, ut est auctor gratiae; sed, quia non est conversus ad illum, ut est auctor naturae; ac per consequens manebit infidelis negative; non autem contrarie. Si autem ex auxilio illo supernaturali sequatur ductum rationis, et faciat, quod in se est, convertendo se in Deum auctorem naturae, statim illuminabitur ab ipso Deo, et adiuvabitur, ut habeat fidem supernaturalem, et consequatur iustificantem gratiam. Sed tunc dabitur infallibiliter gratia, facienti totum, quod in se est, non quidem ex solis viribus naturae, sed ex praeveniente auxilio gratiae.

XXIIII. Ad quartum respondetur, quod facientibus, et non facientibus, quod in se est, Deus, quando sibi placet, confert auxilia praevenientis gratiae, et aliquando etiam propter praecedentia peccata, eis eadem auxilia non confert, ut inferius patebit. Sed cum dat haec auxilia facientibus, quod in se est ex viribus naturae; illa opera naturae nec sunt ratio, propter quam dentur eadem auxilia, nec conditio, sine qua regulariter non darentur: sed concomitanter se habent, et per accidens. Unde non fecit legem, quod si homo faciat prius totum, quod in se est ex sola facultate naturae, ipse daturus sit illi infallibiliter auxilia gratiae, et alias non, secundum communem modum, quem servat in collatione eorumdem auxiliorum. Nec etiam decrevit huiusmodi auxilia conferre propter meritum, etiam de congruo, neque tamquam propter causam, aut rationem, nec tamquam propter conditionem, sine qua non. Nec statuit illa dona conferre; ut sic ille conatus naturalis elevetur per subsequens auxilium gratiae, et fiat, qualis oportet ad salutem. Nec ex hoc sequitur, quod sint frustra admonitiones, et frustra fiant illa bona opera moralia ab existente in peccato mortali; quoniam, licet nullo modo sint dispositiones ad gratiam, etiam remotae; conducunt tamen ad evitandum novum peccatum mortale, quando opera illa bona moralia sunt in praecepto: et ad generandum aliqualem habitum virtutis moralis, qui per actus multiplicatos producitur: ac denique, ut mitius reprobus in inferno crucietur, ut disputatione 50. num. 11. ex Augustino dictum est.⁴³ Unde non sunt frustra, neque admonentur frustra peccatores, ut in illis se exerceant.

XXV. Ad quintum respondetur, ex illis locis Scripturae solum colligi, quod Deus, quantum est ex parte sua, omnibus adultis tribuat auxilia sufficientia ad salutem, non autem, quod ante eiusmodi auxilia debeant praecedere bona opera nostra, aut conatus naturae, quibus homo se disponat, ac praeparet, ut infallibiliter auxilia illa consequatur.⁴⁴ Sed specialiter ad locum Apostoli: Deus vult, omnes homines salvos fieri;⁴⁵ respondetur, quod inter alias explicationes, S. Thom. 1. p. q. 19. art. 6. de quibus disput. 33. egimus ex professo, intelligitur de voluntate antecedente, quae est voluntas signi, non autem de voluntate consequente, quae est beneplaciti, et semper impletur. Ad alium locum ex Apocalypsi, respondetur, quod cum inquit: Si quis audierit vocem meam, etc.⁴⁶ loquitur de illo, qui audit, aperit, et respondet vocationi ex auxilio gratiae, donante ipsum velle, et ipsum aperire; non autem de illo, qui respondet ex sola facultate naturae, aut conatur facere, quod in se est, viribus naturalibus. Imo ex eodem loco non obscure colligitur, vocationem Dei praevenire omnem nostrum conatum. Ait enim: Ego sto ad ostium, et pulso, quasi diceret, non vocatus venio, sed vocatum praevenio, pulsando.

XXVI. Ad sextum argumentum negatur, sequi ex nostra sententia primum illud inconveniens: nam, ut disp. 112. et 113. patebit, Deus omnibus hominibus tribuit auxilia sufficientia ad salutem: homo autem sua culpa non vult illis bene uti. Unde, si damnatur, sibi imputet. Ad aliud inconveniens, quo inferebatur, peccatum veniale esse posse in adulto cum solo originali, iam patet ex dictis in solutione ad primum, et tertium argumentum.

Ad septimum respondetur, quod, ut dicebamus ad primum, perditio, et salus est quidem posita in hominis potestate; aliter tamen, et aliter: nam perditio est nobis ex nobis, salus autem ex Deo.⁴⁷ Unde, ut disputatione 98. et 117. patebit, salus nostra primo est in potestate solius Dei, tamquam in primo incipiente simpliciter: ut expresse docet S. August. lib. de dono perseverantiae, cap. 8. et S. Ambrosius, cuius verba eodem loco adducit August. Unde salus non est in potestate hominis, tamquam in primo inchoante, aut incipiente, sed tamquam in consentiente libere, et cooperante, supposito auxilio praevenientis gratiae, ut dictum est. Unde ante huiusmodi auxilium nil potest homo operari, quod habeat ordinem ad suam salutem, sive in ratione dispositionis, sive conditionis, sine qua non.

XXVII. Ad confirmationem respondetur, quod explicatio illa in argumento insinuata, nullo modo est admittenda; illam quippe reiicit, et impugnat S. Augustinus lib. 4. contra Iulianum cap. 8. et lib. 2. contra duas epist. Pelag. cap. 3. et libro de dono persev. cap. 8. et S. Prosper epist. ad Aug. Sensus ergo legitimus illius loci est, quem adhibet S. Augustinus, et communiter alii Sancti Patres, quod videlicet, recipientibus eum per fidem, et credentibus dedit Deus potestatem, ut per gratiam habitualem fierent filii Dei: nam fides est primum initium iustificationis. Tamen, quod homines credant, non habent a seipsis, sed ex dono Dei, ut disp. 49. ostensum est. Ubi advertendum cum Caietano, quod non dixit: Dedit eis potestatem, ut se facerent filios Dei, sed ait: Dedit eis potestatem, filios Dei fieri:⁴⁸ ut designaret, hominem ex facultate naturae nullam habere virtutem, qua se faciat filium Dei; sed eam accipere ex dono praevenientis gratiae.⁴⁹ Unde S. Bernardus in tractatu de gratia, et libero arbitrio explicans, qualiter gratia, et liberum arbitrium ad iustificationem concurrant, inquit: Quod a sola gratia caeptum est, pariter ab utroque perficitur, ut mixtim, non sigillatim; simul, non vicissim per singulos profectus operentur. Non partim gratia, partim liberum arbitrium, sed totum singula opere individuo peragunt. Totum quidem hoc, et totum ex illa; sed sicut totum in illo, sic totum ex illa.