De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum absque auxilio gratiae, voluntati creatae inhaerente, sola assistentia extrinseca Spiritus sancti, possit liberum arbitrium elicere actum supernaturalem fidei, spei, charitatis, vel poenitentiae.

I. QUIDAM Theologi sentiunt, absque auxiliis gratiae inhaerentibus, Deum immediate sua potentia absoluta compensare posse, et supplere concursum habituum, et donorum supernaturalium, potentiis inhaerentium, et tali, ac tanto influxu, in actus fidei, spei, et charitatis, cum libero arbitrio cooperari, ut efficiantur tales, quales essent, si praeveniens gratia antecederet. Alii hanc sententiam reputant probabilem, et addunt, actus supernaturales, qui ante infusionem habitus eliciuntur, nullum habere in homine physicum principium supernaturale, potentiis eius inhaerens; sed Deum immediate, assistentia quadam extrinseca, quam appellant Dei virtutem assistentem, supplere rationem habitus, et motionis inhaerentis. Eamdem sententiam docent consequenter omnes, qui tenent, Deum, sola assistentia extrinseca, ac virtute, et concursu speciali, posse omnem efficacitatem qualitatis supplere, et cum solo intellectu creato, visionem sui producere, et probatur

Primo. Deus efficere potest, ut intellectus creatus, sine lumine gloriae, et absque omni dono inhaerente, clare videat essentiam divinam, supplendo suo peculiari influxu immediato in visionem, et compensando influxum luminis gloriae in eamdem visionem: ergo, a fortiori, id poterit efficere in actibus fidei, spei, charitatis, et contritionis. Probatur consequentia: quia multo magis excedit facultatem naturae actus visionis beatificae, quam actus charitatis. Antecedens autem probatur, actoritate Sancti Thomae in 4. sentent. distinct. 49. quaest. 2. artic. 7. et de veritate, quaest. 10. artic. 11. ubi ait, quod aliquando miraculose visio beatifica potest communicari homini existenti in solis dispositionibus viae. Cum ergo lumen gloriae sit dispositio patriae, sequitur, sine illo, iuxta sententiam Sancti Thomae, posse alicui communicari visionem beatificam. Item in eodem art. 11. ait, quod potest essentia divina uniri intellectui in via, modo illo, quo unitur in patria, absque eo, quod lumine gloriae perficiatur. Et 1. p. quaest. 12. art. 1. in corpore, inquit, quod, licet Deus secundum se sit maxime cognoscibilis; non est tamen a nobis cognoscibilis, propter excessum intelligibilis supra intellectum nostrum: sicut sol, qui est maxime visibilis, videri non potest a vespertilione, propter excessum luminis. Et idem docet 3. cont. Gent. cap. 54. ad primum argumentum: sed Deus sua potentia absoluta potest facere, quod oculi vespertilionis videant lumen solis, non imprimendo illis aliquam qualitatem inhaerentem: ergo:

Confirmatur primo idem antecedens. Si lumen gloriae esset simpliciter necessarium ad videndum Deum; id esset propter duo: primo, tamquam dispositio, qua disponitur intellectus, ut illi uniatur essentia divina, in ratione speciei intelligibilis: secundo, tamquam perfectio intellectus, tribuens illi virtutem, ex parte potentiae ad videndum Deum: sed Deus, de potentia absoluta, potest introducere formam in materia, sine praevia dispositione: potest enim introducere formam ignis, absque praevio calore, cum possit separare calorem a forma substantiali ignis. Similiter etiam potest confortare intellectum, et tribuere illi virtutem activam ad videndum Deum, absque aliqua forma supernaturali inhaerente; potest enim efficere, quod ignis calefaciat sine calore, cum possit supplere vicem causae efficientis: ergo.

Confirmatur secundo. Deus potest facere, sua potentia absoluta, quod existens in peccato mortali videat Deum per essentiam: ergo a fortiori poterit facere, quod existens in gratia habituali, absque lumine gloriae, illum videat. Patet consequentia: nam visio beatifica, cum sit ultima hominis beatitudo, non minus dependet a gratia iustificante, quam a lumine gloriae. Et antecedens probatur. Peccatum mortale, et visio beatifica, non habent formalem oppositionem: ergo non implicat, quod simul sint in eodem.

II. Secundo arguitur: quia nulla apparet contradictionis implicatio in hoc, quod Deus suo influxu, vel assistente virtute suppleat vices habitus, et inhaerentis auxilii: ergo sine illis potest intellectus, et voluntas, assistente virtute Spiritus sancti, actus supernaturales, quibus se ad gratiam disponat, elicere.

Tertio. Habitus supernaturalis, vel auxilium inhaerens non est tota virtus potentiae ad credendum, vel diligendum Deum, actu supernaturali; sed liberum arbitrium creatum influit etiam per seipsum immediate in eosdem actus; alioquin non procederent a principio vitae, sed a forma supernaturali, et non essent vitales actiones: ergo, sicut gratia inhaerens, tamquam causa partialis, influit immediate cum libero arbitrio in actum supernaturalem; ita Deus poterit, sua virtute assistente immediate, absque gratia inhaerente, influere cum eodem arbitrio in supernaturalem actionem.

Confirmatur. Quidquid Deus potest facere cum causa secunda efficiente, potest facere se solo: sed forma supernaturalis inhaerens libero arbitrio; sive per modum habitus, sive per modum actualis motionis consideretur, concurrit efficienter ad actum supernaturalem producendum: ergo sine tali forma inhaerente, poterit Deus immediate cum libero arbitrio eumdem actum supernaturalem efficere.

Quarto. Probabilis sententia est Scolasticorum asserentium, liberum arbitrium, sine auxilio gratiae, producere posse actus supernaturales credendi, sperandi, et diligendi, quantum ad ipsorum substantiam: ergo Deus poterit, suo influxu immediato, elevare illos actus, ut sint supernaturales, et quales ad salutem oportet, absque eo, quod aliquid imprimat in libero arbitrio, quo eosdem actus eliciat.

Confirmatur. Supernaturalitas actus credendi, et diligendi non procedit efficienter a libero arbitrio, sed a Deo influente in eumdem actum per gratiam praevenientem, vel per habitum: ergo non est simpliciter necessarium, quod liberum arbitrium elevetur per formam supernaturalem sibi inhaerentem, ut eumdem actum supernaturalem producat.

III. Quinto. Actus fidei, qui a Cathecumenis eliciuntur, antequam in baptismo infundatur illis habitus fidei, vere sunt actus supernaturales, cum sint dispositiones ad gratiam iustificantem, ut patet ex Concilio Tridentino, sess. 6. de iustificatione, cap. 6. et tamen nullum habent in homine physicum principium effectivum inhaerens, praeter intellectum, et voluntatem; sed Deus ipse, per seipsum, est virtus assistens, et efficacitate sua supplet vicem habitus: ergo. Minor probatur, quia tunc Deus non potest elevare voluntatem, aut intellectum, per intrinsecam virtutem habitualem, quia, ut supponitur¹, illi actus antecedunt habitum: neque per actualem, quia nulla est sufficiens: ergo adiuvat per solam assistentiam extrinsecam suae virtutis.

Oppositam sententiam defendunt communiter recentiores Thomistae; quam etiam docere tenentur consequenter illi Doctores, qui sentiunt, esse impossibile, per potentiam Dei absolutam, intellectum beati, absque lumine gloriae, saltem per modum motionis inhaerentis, videre Deum per essentiam. Hi sunt Capreolus in 4. distinct. 49. quaest. 4. articulo 1. con. 2. et artic. 3. ad argumenta Scoti cont. secundam conclusionem. Ferrariensis 3. cont. Gentes, cap. 54. Caietanus 1. p. quaest. 12. artic. 4. et 5. Sotus in 4. distinct. 49. quaest. 2. art. 4. Hanc sententiam veram esse reputo, et doctrinae S. Thomae, ac decretis Conciliorum valde conformem; unde pro eius explicatione sit

IIII. PRima Conclusio. Cum sola assistentia extrinseca Spiritus sancti non potest liberum hominis arbitrium de facto, et secundum legem ordinariam producere aliquem actum supernaturalem, fidei, spei, aut charitatis, etiam ex iis, qui ordine naturae, vel temporis infusionem habitus antecedunt: sed necessario constituendum est aliquod donum gratiae eidem arbitrio inhaerens, quo elevetur ad eiusmodi actus supernaturales producendos.² Conclusio est contra aliquos auctores ex allegatis pro prima sententia: Et probatur

Primo ex Concil. Trident. sessione 6. de iustificatione, cap. 5. ubi sic dicitur: Declarat praeterea, ipsius iustificationis exordium in adultis a Dei, per Christum Iesum, praeveniente gratia, sumendum³ esse, hoc est ab eius vocatione, qua, nullis eorum existentibus meritis, vocantur, ut qui per peccata a Deo aversi erant, per eius excitantem, atque adiuvantem gratiam, ad convertendum se ad suam ipsorum iustificationem, eidem gratiae libere assentiendo, et cooperando disponantur. Quo in loco non obscure docet Sancta Synodus, per gratiam inhaerentem adiuvari a Deo liberum hominis arbitrium, ut dispositionem ad gratiam iustificantem eliciat.⁴ Et statim subdit, quod sine gratia Dei movere se ad iustitiam, libera sua voluntate, non possit.

Respondent quidam, Concilium intelligi posse de gratia increata. Ad cuius explicationem supponunt, gratiam adiuvantem posse dupliciter considerari. Uno modo in actu primo, et isto modo, aiunt esse quid increatum, quia nihil est aliud, quam Deus ipse, ut assistens animae, quam ad suam conversionem excitavit, paratus eam specialissime iuvare, et sublevare ad supernaturalem actum efficiendum, si ipsa cooperari voluerit. Alio modo potest considerari gratia adiuvans in actu secundo; et hac ratione ipsa actio, ut procedens a Deo, fatentur, quod est quid creatum: et potest etiam gratia adiuvans appellari; et sub eadem ratione concedunt, gratiam adiuvantem esse aliquid inhaerens voluntati, et concursum supernaturalem Dei in ipsa recipi; adduntque non esse necessarium, ut omne principium adiuvans inhaereat ipsi voluntati⁵: neque hoc habere in Concilio fundamentum.

Haec tamen explicatio non videtur sacri Concilii Triden. verbis congruere: nam loquitur de gratia adiuvante creata; ac per consequens de gratia inhaerente, per quam, antecedenter ad eius consensum, et cooperationem movetur a Deo, et praeparatur, ut Deo vocanti consentiat, quod etiam colligitur ex can. 4. eiusdem sessionis, in quo definitur, liberum hominis arbitrium a Deo motum, et excitatum, etc. posse dissentire, si velit. Quo in loco verbum illud motum, et excitatum motionem creatam designat in libero arbitrio receptam: nam motus est in mobili. Idem innuitur cap. 5. eiusdem sessionis cum docet, quod tangente Deo cor hominis per Spiritus sancti illuminationem homo ipse aliquid agit, inspirationem illam recipiens; quippe qui illam et abiicere potest. Expendatur verbum illud, tangente, et inspirationem illam recipiens, etc. significant enim aliquid creatum receptum in anima, quod etiam innuit verbum illud abiicere, quo Sancta Synodus significavit, liberum arbitrium posse abiicere, si velit, motionem illam praevenientis gratiae, quam in se recipit, ut libere cooperando se disponat, ac praeparet ad iustificationis gratiam consequendam: ergo necessario dicendum est, liberum arbitrium, per gratiam adiuvantem sibi inhaerentem, elevari, ut actus supernaturales eliciat, quibus se ad gratiam iustificantem disponat: non ergo producuntur huiusmodi actus a solo libero arbitrio, cum assistentia Dei extrinseca, absque dono gratiae inhaerente.

V. Secundo probatur: nam sola assistentia Dei extrinseca non est sufficiens, ut liberum arbitrium elevetur ad producendos actus supernaturales: ergo necessario requiritur aliqua virtus supernaturalis inhaerens, ratione cuius habeat proportionem cum actu supernaturali, et sit eiusdem ordinis cum illo. Antecedens probatur: nam, ut prima parte, quaestione octava, articulo primo, et tertio, docet Sanctus Thomas, Deus omnibus rebus intime assistit per essentiam, praesentiam, et potentiam: ergo illa assistentia extrinseca virtutis divinae non sufficit ad elevandum liberum arbitrium, ut actus supernaturales eliciat: ad hoc enim alia assistentia et virtus specialis requiritur; quia liberum arbitr. non potest elevari ad actus supernaturales per id, quod generaliter competit essentiae, aut virtuti divinae, respectu omnium rerum.

Si dicatur, quod illa assistentia divinae virtutis est specialis, eo quod assistit libero arbitrio ad hunc effectum, ut videlicet cum illo immediate influat in actus supernaturales credendi, sperandi, et diligendi; contra hoc est argumentum: nam Deus ex eo habet in hominibus assistentiam specialem, quia causat in illis aliquid supernaturale: hac enim ratione dicitur esse specialiter in iustificatis; quoniam habitat in illis per gratiam, et charitatem inhaerentem: sed per illam assistentiam extrinsecam nihil supernaturale causat in libero arbitrio, etiam per modum dispositionis transeuntis, quo adiuvetur, et potens reddatur ad actus supernaturales producendos: ergo illa assistentia solo nomine dicitur specialis: nam revera specialis non est.

Tertio probatur: nam alias sequeretur, quod liberum arbitrium per solam facultatem naturae sibi intrinsecam possit credere, diligere, et sperare, atque alios actus supernaturales elicere: consequens autem non potest admitti, ut disputatione 49. et 51. ostensum est: ergo. Maior probatur: nam, si nullum donum gratiae inhaerens ponitur in libero arbitrio, quod sit formale principium physicum, quo idem arbitrium producat actus supernaturales: ergo ex sola sua virtute naturali physice cooperatur Deo vocanti.

VI. Secunda Conclusio. Etiam de potentia Dei absoluta, non potest liberum arbitrium praedictos actus supernaturales elicere, nisi per aliquod donum gratiae, saltem per modum dispositionis inhaerens elevetur, et constituatur in ratione proximae potentiae, respectu eorumdem actuum. Probari potest haec conclusio omnibus argumentis, quibus 1. p. q. 12. ar. 5. probari solet, implicare contradictionem, quod intellectus creatus, absque lumine gloriae inhaerente, saltem per modum motionis, videat Deum, sicuti est. Praeterea probatur. Actus fidei, spei, et charitatis sunt, quantum ad substantiam, supernaturales, ut supra dictum est: ergo potentia proxima productiva horum actuum debet esse supernaturalis: nam actus, et potentia, necesse est, ut habeant proportionem: sed liberum arbitrium, absque dono gratiae inhaerente, non est formaliter potentia activa supernaturalis, sed mere naturalis; ergo impossibile est, quod actus quantum ad substantiam supernaturales eliciat. Confirmatur: nam homo, seu liberum eius arbitrium, est proxima causa principalis actuum supernaturalium, ut supradictum est: ergo, ut eos producat, debet habere aliquam formam supernaturalem. Probatur consequentia: nam, ut docet S. Tho. 1. 2. q. 112. art. 1. et 3. p. quaest. 62. art. 4. causa principalis debet operari per formam propriam proportionatam cum effectu: et hac ratione probat, quod homo non potest esse causa principalis gratiae, sed tantum instrumentalis: quia non potest ei communicari forma propria, per quam, tamquam causa principalis, producat gratiam effective.

VII. Secundo probatur. Deus non potest influere immediate in actum supernaturalem fidei, aut charitatis, nisi tamquam universalis causa: quia, cum sit actus vitalis, dicit formalem, et intrinsecum ordinem ad potentiam vitalem, tamquam ad causam particularem, et proximam. Ergo, nisi aliquid supernaturale influat prius in liberum arbitrium; non potest cum eo producere actum fidei, aut charitatis: alias producere posset eosdem actus, se solo, absque cooperatione arbitrii: quod tamen manifestam involvit repugnantiam.

Confirmatur haec ratio omnibus argumentis, quibus supra ostensum est, concursum Dei generalem esse influxum Dei immediatum in causas secundas:⁶ ex hoc enim evidenter deducitur, esse impossibile, quod Deus concurrat cum libero arbitrio ad actus supernaturales, nisi aliquid supernaturale influat in ipsum arbitrium.

Tertio probatur: nam S. Thom. 2. cont. Gent. cap. 59. ratione 4. ex eo probat, hominem non posse intelligere per intellectum separatum, quia non tribuit illi esse formaliter, et Arist. 2. de anima text. 24. ex eo infert, esse animam actum intrinsecum corporis, et dare illi esse formaliter, quia est principium operationis: ergo, si auxilium divinum est principium tribuens homini virtutem proximam ad actus supernaturales, erit aliquid intrinsecum illi inhaerens. Confirmatur: nam Anima Christi, etiam de potentia absoluta, non potuit formaliter intelligere per intellectum divinum: quia non erat eidem animae inhaerens, sed assistens: ergo neque intellectus, aut voluntas creata poterit elicere actum supernaturalem, per solam virtutem extrinsecam⁷ Dei; quia illa virtus non est inhaerens intellectui, et voluntati, sed solum assistens.

VIII. AD primum argumentum ex auctoritatibus S. Tho. respondetur cum M. Soto in fine art. 4. superius allegati, quod in illis duobus locis prioribus loquitur de lumine gloriae per modum habitus: nam per modum habitus est propria dispositio patriae; per modum autem dispositionis potest haberi in via, sicut illud habuit S. Paulus in raptu: et sine hoc lumine saltem per modum dispositionis implicat, quod Deus videatur, sicuti est. Ad alia loca S. Thomae respondetur, quod illa similitudo non tenet in omnibus, sed in hoc, quod, sicut lumen solis est obiectum excedens potentiam visivam vespertilionis; ita essentia divina excedit facultatem potentiae cognoscitivae creatae. Est tamen differentia in hoc, quod lumen solis non excedit absolute facultatem potentiae creatae, cum sol naturaliter sit visibilis, sed excedit facultatem huius, vel illius potentiae, propter illius infirmitatem; sed essentia divina excedit omnem facultatem cuiuscumque potentiae creatae, vel creabilis; unde oportet, quod elevetur per lumen gloriae sibi inhaerens, ad hoc, ut clare videat Deum, sicuti est in seipso.

Ad primam confirmationem respondent quidam Thomistae, quod, si lumen gloriae consideretur praecise, inquantum disponit intellectum, ut illi uniatur essentia divina in ratione speciei intelligibilis, non est simpliciter necessarium: et convincuntur argumento facto: nam Deus potest unire formam sine praevia dispositione: si autem consideretur, quatenus tribuit virtutem activam intellectui ad videndum Deum, est simpliciter necessarium, propter rationes superius factas. Nos autem respondemus, quod propter utramque rationem est simpliciter necessarium.⁸ Et ad impugnationem dicitur, quod, quando forma unitur alicui in esse intelligibili, aut sensibili, dispositio constituens potentiam in esse potentiae proximae, est ita necessaria, ut sine illa non possit talis forma eidem potentiae uniri, ut supra ostensum est.

IX. Ad aliam impugnationem respondetur, quod, quando causa secunda efficiens est vitalis, non potest Deus immediate per seipsum vicem illius supplere, eo quod effectus dependet ab illa, non solum in genere causae efficientis, sed etiam formalis, ut supra dictum est.⁹ Cum ergo lumen gloriae sit forma vitalis tribuens, ut quo, intellectui vitalitatem proximam, respectu visionis beatificae, ut ex praemissis patet; relinquitur, per nullam potentiam fieri posse, ut intellectus creatus absque lumine gloriae inhaerente, Deum per essentiam videat. Et idem dicendum proportionabiliter de aliis actibus supernaturalibus.

Ad secundam confirmationem respondent aliqui Doctores, esse impossibile, etiam de potentia Dei absoluta, quod visio clara Dei, sicut est in seipso, communicetur existenti in peccato mortali, quod probant. Primo, quoniam visio beatifica habet rationem ultimae beatitudinis simpliciter, beatitudo autem simpliciter non potest esse cum peccato mortali. Qui enim est in peccato mortali, est miser simpliciter, et non beatus, ut saepe docet S. Thom. quia peccatum mortale est summa miseria rationalis creaturae. Secundo: nam ex clara Dei visione sequitur necessario dilectio Dei super omnia, ut 1. 2. et aliis in locis ostendit S. Thomas. At cum dilectione Dei super omnia nullum compatitur peccatum mortale: ergo neque compatitur cum clara Dei visione. Oppositam sententiam sequuntur multi viri docti, iuxta quam dicendum est, per se loquendo, nullam implicare contradictionem, quod visio clara Dei, sicut est in seipso, communicetur homini existenti in peccato mortali, non quidem in ratione beatificantis hominem simpliciter, sed praecise in ratione clarae visionis Dei.¹⁰ Et ratio tacta in argumento id suadet: nam visio clara Dei in ratione visionis, et peccatum mortale non habent, per se loquendo, formalem oppositionem: ergo non implicat, quod compatiantur simul in eodem. Dixi, per se loquendo, nam sunt aliqua peccata mortalia, cum quibus non potest simul compati visio beatifica, eo quod habent cum illa formalem oppositionem, sicut peccatum haeresis contra unitatem Dei, et Trinitatem personarum, et ea, quae formaliter sunt in Deo: implicat enim, quod error, et clara visio circa idem obiectum simul compatiantur. Alia enim peccata mortalia, ut furtum, et homicidium, non habent huiusmodi oppositionem formalem cum clara Dei visione. unde non implicat, quod per Dei potentiam absolutam maneant cum illa. Et ad primam rationem oppositae sententiae respondetur, solum concludere, visionem Dei in ratione beatitudinis, seu visionis beatificae, simul esse non posse cum peccato mortali; non tamen probat, quod in ratione clarae visionis Dei repugnet, simul esse cum peccato mortali. Ad secundam rationem respondetur, posse Deum sua infinita potentia impedire, ne dilectio Dei super omnia sequatur ad visionem beatificam, cum visio clara Dei ex eius dilectione non pendeat essentialiter. Igitur, iuxta hanc sententiam, respondetur ad secundam confirmationem, negando consequentiam. Et ad probationem dicendum, claram Dei visionem pendere quidem a gratia iustificante, et eam praesupponere, secundum potentiam Dei ordinariam, et legem communem, non tamen secundum potentiam Dei absolutam, ut ex praemissis patet. Caeterum visio clara Dei ita pendet a lumine gloriae inhaerente, ut etiam de potentia absoluta sine illo produci non possit; quia pendet ab eo in genere causae formalis, ut dictum est.

X. Ad secundum argumentum respondetur, quod, si intellectus, aut voluntas creata, absque dono supernaturali inhaerente, actus supernaturales produceret, sequerentur duae contradictoriae verae,¹¹ videlicet: Intellectus creatus producit vitaliter actum supernaturalem, ut causa proxima principalis: et non producit vitaliter illum actum, ut causa proxima principalis. Affirmativa enim propositio supponitur vera; negativa autem probatur ex rationibus factis: nam causa principalis, et praesertim vitalis, necesse est, ut operetur per formam propriam cum effectu proportionatam. Cum ergo intellectus absque dono gratiae inhaerente non habeat aliquam formam cum actu supernaturali proportionatam, per quam constituatur in actu primo, respectu eiusdem actus; relinquitur, quod non sit causa vitalis proxima, et principalis, eumdem actum producens.

Ad tertium respondetur, quod donum gratiae inhaerens, est, ut quo, tota virtus proxima potentiae ad credendum, et diligendum Deum, ut supra dictum est: nam liberum arbitrium non habet a seipso, sed ex dono gratiae, quod in actum supernaturalem influat. Nec ex hoc sequitur, quod non sit vere liberum in sua operatione; sed solum infertur, quod non sit simpliciter primum liberum, ut dictum est supra, et dicetur infra.¹²

Ad confirmationem respondetur, maiorem assumptam solum esse veram, quando causa secunda est pure efficiens; non autem, quando effectus dicit etiam habitudinem intrinsecam, et dependentiam a causa secunda in genere causae formalis, ut contingit in actu vitali, sicut dictum est supra.

Ad quartum respondetur, non esse probabile, quod actus credendi, aut diligendi Deum super omnia, ut est auctor gratiae, sint actus naturales, quantum ad substantiam actus, vel producibiles ab intellectu, et voluntate, ex solis viribus naturae, etiam quantum ad substantiam eorumdem actuum, ut ex supradictis patet.¹³ Et etiam, si, per impossibile, id admitteretur, adhuc non posset liberum arbitrium eosdem actus, inquantum supernaturales sunt, efficienter producere, nisi per donum gratiae inhaerens elevetur; ut supra dictum est.

Ad confirmationem respondetur, quod totus actus supernaturalis secundum omnem realitatem, et formalitatem, quam habet, producitur efficienter a libero arbitrio moto a Deo, ut a causa secunda, et proxima;¹⁴ unde ipse homo per liberum arbitrium producit actum supernaturalem, ut quod, et donum gratiae inhaerens illum producit, ut principium formale, quo: Deus autem producit illum, ut prima causa supernaturalis, cui essentialiter liberum arbitrium in sua operatione subordinatur, ut supra dictum est.

XI. Ad quintum respondetur, actus supernaturales, qui a cathecumenis ante infusionem habitus eliciuntur, esse in duplici differentia: quidam sunt imperfecti; sicut timor gehennae, et attritio, quae imperfecta contritio appellatur: et huiusmodi actus non eliciuntur a potentiis elevatis, per habitus supernaturales, sed per auxilium speciale Dei moventis, ut Concilium Tridentinum docet de attritione loquens,¹⁵ Si autem sint actus perfecti, ut actus contritionis, et dilectionis Dei super omnia, per quos liberum arbitrium hominis proxime disponitur, ut iustificationis gratiam consequatur; tales actus producuntur efficienter a potentiis elevatis per habitus supernaturales, qui in eodem instanti temporis a Deo infunduntur; quamvis in genere causae materialis ordine naturae, actus antecedant infusionem habitus, ut supra dictum est. Et etiam, si admitteretur, eosdem actus non produci efficienter ab habitibus infusis, iuxta illam sententiam, dicendum esset, produci efficienter a potentiis elevatis, per auxilium actuale supernaturalis ordinis, eisdem potentiis inhaerens: sicut de aliis actibus supernaturalibus imperfectis dictum est. Et ad id, quod obiicitur, quia nullum auxilium actuale est sufficiens, respondetur, quod, si auxilium actuale esset immediatus influxus Dei in effectum, una cum libero arbitrio, ut opinantur auctores oppositae sententiae, non esset sufficiens ad elevandum liberum arbitrium; ut actus supernaturales produceret; quia nihil reale poneret in illo antecedens eius consensum. At quia iuxta sententiam SS. Augustini, et Thomae, Deus suo actuali influxu prius influit in causam secundam, quam in eius effectum, ut supra dictum est;¹⁶ ideo per suum auxilium speciale potest elevare liberum arbitrium, ante infusionem habitus, ut in eius virtute actus supernaturales eliciat.

XII. Sed contra hoc est argumentum. Illud auxilium actuale, ut per illud actu producatur actus supernaturalis, debet esse efficax: nam cum solo auxilio sufficienti numquam operabitur liberum arbitrium, ut auctores sententiae oppositae fatentur; sed, illud primum auxilium actuale, quod confertur Cathecumenis, non potest esse efficax: nam cum auxilium efficax praesupponat auxilium sufficiens, impossibile est, quod primum auxilium alicui collatum sit efficax: ergo nullum est signabile auxilium actuale, quo actus supernaturales producantur a Cathecumenis ante infusionem habitus, ac per consequens, Deus, sola assistentia extrinseca suae virtutis, elevat eorum liberum arbitrium ad eosdem actus producendos.

Respondetur, quod, ut disputatione 80. patebit, idem auxilium Dei actuale potest esse efficax respectu unius, et sufficiens respectu alterius;¹⁷ unde auxilium speciale, quo Deus elevat liberum arbitrium, ut producat actum attritionis, est efficax respectu attritionis, quam de facto efficit; et sufficiens in suo ordine, respectu conversionis perfectae. Nec est necessarium, quod auxilium efficax praesupponat aliud auxilium sufficiens: nam in auxilio efficaci eminenter continetur auxilium sufficiens: et quandoque contingit, quod absque dispositionibus, tempore antecedentibus perfectam conversionem, Deus in unico instanti peccatorem iustificet, secundum illud: Facile est in oculis Domini, subito honestare pauperem, quod etiam 1. 2. quaest. 113. art. 7. docet S. Thomas.