De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum concursus Dei generalis, praesertim respectu actuum a libero arbitrio creato dependentium; sit secundum se indifferens.

I. PARTEM affirmativam tenent aliqui recentiores Theologi, asserentes concursum Dei generalem esse aeternam voluntatem Dei, qua statuit ita omnibus causis secundis praesto esse, ut quoties causae secundae; vel naturae necessitate; vel sponte, ac libertate sua cooperarentur, perinde eiusmodi influxus ex determinatione liberae voluntatis divinae perpetuo sequeretur, ac si ipse ex necessitate naturae influeret. Ex quo inferunt, quod concursus Dei generalis est indifferens ex se, ut, pro diversitate causae secundae cooperantis, varia actio, variusque effectus resultet. Quidam hanc sententiam sic explicant, ut asserant, Deum non absolute, sed quasi sub conditione velle; ut hic actus fiat a voluntate creata, si ipsa sese ad illum eliciendum determinaverit, et sub eadem conditione velle influere, et concurrere in eundem actum, expectando tamen influxum creatae voluntatis. Ex vi autem huius divinae voluntatis, ita, inquiunt, manet applicata divina omnipotentia ad influendum in actum humanae voluntatis, ut hac influente, absque nova Dei voluntate, aut applicatione suae potentiae, Deus etiam influat, quasi necessitate quadam, orta ex eius voluntate, quae ad id, quod vult, et quomodo vult, efficax est, et immobilis. Et ita, modo veluti indifferenti, ac generali applicat, et offert humanae voluntati suam virtutem, ut sit paratus ad concurrendum cum illa ad actum, quem ipsa effecerit. Ex quo inferunt, quod concursus causarum secundarum determinat concursum generalem primae causae, tum ad speciem actus in esse naturae, tum etiam ad bonitatem, vel malitiam, quam habet in genere moris. Dicunt enim, quod, cum concursus Dei generalis non sit concursus Dei in causam secundam, sed in actionem ipsiusmet causae; is vero de se indifferens sit, ut pro diversitate influxus causae secundae, sequatur potius actio huius speciei, quam alterius; quippe qui non determinat influxum causae secundae, sed ab eo determinatur ad speciem actionis: quando vero cum eo concurrit liberum arbitrium, ex vario influxu arbitrii proveniat, quod sequatur potius volitio, quam nolitio, et volitio honesti potius, quam turpis obiecti: fit, ut actiones liberi arbitrii, ut et cuiusvis causae secundae, a concursu generali Dei non habeant, quod sint tales, vel tales in particulari, ac proinde neque quod sint studiosae, vel vitiosae, sed ab ipsomet libero arbitrio.

II. Probant istam sententiam primo: nam hic modus concurrendi primae causae est possibilis, cum nulla repugnantia, vel implicatio contradictionis in eo possit excogitari, ne dum reperiri. Cum ergo voluntas divina sit omnipotens, ut faciat, quod vult, et quomodo vult, possitque omne id velle, in quo non est contradictio; sequitur, quod possit concurrere cum causis secundis, modo explicato.

Confirmatur, et declaratur exemplis. Sol est ex natura sua, illo generali modo veluti expositus ad concurrendum cum singulis causis secundis, quae ab illo pendent, iuxta uniuscuiusque capacitatem: ergo ad eundem modum Deus sua voluntate potest efficacitatem, seu potentiam suam, praedicto modo veluti indifferenti, ac generali applicare, et offerre humanae voluntati, ut sit paratus ad concurrendum cum illa ad actum, quem ipsa effecerit. Item unus homo potest hoc modo offerre auxilium suum ad omne id, quod alter elegerit: ergo Deus, qui omnipotens est, poterit illo modo concursum suum, seu auxilium offerre, seclusis imperfectionibus.

Confirmatur secundo. Voluntas Dei, cum sit infinita, et efficacissima, nullo novo actu indiget, ut de facto in tempore concurrat cum causis secundis: sed hoc ipso, quod potentiam suam applicuit, perpetuo manet ad influendum proxime applicata: ergo ille modus concurrendi est Deo possibilis. Et ex alia parte est aptissimus, et accommodatissimus ad utramque libertatis partem in voluntate humana tuendam, scilicet quoad specificationem et exercitum, seu quoad posse agere, et posse non agere. Etenim cum potestas liberae voluntatis sit, veluti superior, et eminentior caeteris naturalibus agentibus, ut in suo usu non contrahatur, et ad unum tantum adstringatur ex parte divini concursus: necesse est, ut hic concursus cum eadem eminentia, et abstractione, et universitate tribuatur: nam, si ad alteram partem determinetur, ad illam erit voluntas necessario addicta, necessitate videlicet, non ab ipsamet orta, sed ab aliquo alio antecedente: quae est necessitas simpliciter, et libertati repugnans, ut disput. 23. patebit ex doctrina S. Anselmi: ergo, etc.

Secundo arguitur. Hic modus concurrendi non solum est possibilis, aptissimusque ad libertatis usum defendendum, sed nullus alius modus ad hunc finem potest esse accommodatus; licet enim Deus possit concurrere cum causis secundis etiam liberis, eas physice praedeterminando, tamen ille concursus, quamvis sufficeret voluntati nostrae ad agendum, non tamen ad agendum libere: nam in hoc involvitur contradictio, quod scilicet voluntas hic, et nunc agat determinata, et indeterminata: quod agat indifferens, positis omnibus requisitis in actu primo, et determinata ab alio in actu primo. Neque hoc esset fortiter, et suaviter negotium liberi arbitrii disponere, sed esset potius fortissime illud ligare, et, ne ad utrumlibet solutum maneat, impedire; ac vi potius, quam suavitate illud ad consentiendum pertrahere: ergo necessario statuendum est, et admittendum, concursum Dei generalem ex se, modo praedicto, indifferentem esse.

III. Tertio arguitur. Ille concurrendi modus sacrae Scripturae, et Patribus est consentaneus. Scriptura illum innuit, cum inquit: Reliquit Deus hominem in manu consilii sui. Apposui tibi ignem, et aquam: ad quod volueris porrige manum tuam.¹ Et iterum: Sub te erit appetitus tuus, et tu dominaberis illius,² in quibus, et aliis consimilibus locis, cum sermo sit de potestate proxima, et morali, non solum facultas proxima potentiae, sed etiam indifferens concursus Dei ad intra, seu in actu primo propositus, et oblatus evidentissime ostenditur. Nam si homo revera relictus est in manu consilii sui: ergo vere etiam habet homo in manu sua concursum Dei necessarium ad ea, de quibus vere potest consultare; ac per consequens concursus Dei secundum se est indifferens ad ea, quae pro sua libertate homo voluerit eligere.

Quarto arguitur auctoritate Scholasticorum, qui istum modum concurrendi cum causis secundis, concursu ex se indifferente, tribuunt primae causae. Hi sunt S. Thom. locis adducendis disput. 22. num. 3. ad probandum, Deum suo decreto non praedeterminare causas secundas, praesertim liberas, et contingentes ad operandum. Praeterea 1.p. quaest. 14. art. 13. simpliciter docet, cognitionem futurorum in causa esse coniecturalem; unde, ut in Deo sit certa, revocat illam ad eorum praesentiam in aeternitate: et p. 2. quaest. 9. art. 6. ad tertium, cum dixisset, hominem per rationem determinare se ad volendum, addit, eos, qui per gratiam a Deo excitantur, specialiter moveri ab ipso ad unum determinate volendum. quo loco expresse docet S. Thomas, generalem concursum Dei; ut primae causae, non consistere in hoc, quod voluntatem determinet ad unum, sed potius, Deum ex se conferre concursum indifferentem in ordine ad obiectum adaequatum voluntati, quod est, bonum: nam quod Sanctus Thomas de generali concursu loquatur, constat ex illis verbis: Sine hac universali motione homo non potest aliquid velle. sentit ergo, hanc motionem, seu concursum indifferenter offerri, quantum est ex parte Dei; per rationem vero, et libertatem determinari voluntatem cum illo generali concursu ad aliquid determinate volendum. Et prima secundae, quaest. 10. art. 4. docet, Deum sese accommodare naturis rerum, ideoque ita movere voluntatem nostram ex se indifferentem, quod non ex necessitate ad unum determinat. Idem repetit tertio contra Gent. c.90. et quaest. 5. de veritat. artic. 5. ad primum. Denique in quaest. 3. de potentia, artic. 7. ad 13. ait, determinationem actus relinqui in potestate rationis, et voluntatis: ergo secundum Sanctum Thomam concursus Dei generalis est secundum se ita indifferens, ut pro sua libertate possit homo illo uti ad istum actum, vel eius oppositum producendum, quod in q.5. de ver. ar.9. ad 10. his verbis confirmat: Actio primae causae quodammodo determinatur ad hunc effectum per causam secundam, et 3. contr. Gent. cap.66. dicit, causas secundas esse particulantes, et determinantes actionem primi agentis. Vult ergo S. Tho. concursum Dei generalem esse indifferentem secundum se, et ab ipsa voluntate determinari ad hanc, aut illam actionem particularem, ita ut actio particularis sit a Deo, sed non ideo sit talis, quia est a Deo, sed quia est a voluntate, aut ab alia causa secunda.

IIII. Nobis tamen haec sententia nunquam probari potuit, nec videtur cum perfectione concursus divini congruere, nec cum sententia S. Augustini, et S. Thomae, et antiquorum Thomistarum. Unde ad resolutionem huius difficultatis statuuntur sequentes conclusiones.

Prima Conclusio. Concursus Dei generalis, quo causas secundas adiuvat ad operandum, non est secundum se indifferens, nec offertur illis a Deo per voluntatem ex se indifferentem, modo superius explicato.³ Hanc conclusionem tenentur admittere consequenter omnes Theologi, qui docent, Deum, praevia motione in causis secundis recepta, eas efficienter, et efficaciter praemovere, seu praedeterminare ad omnes actiones in particulari secundum omnem rationem entis, quam habent; quorum testimonia disp.22. et 23. et 24. adducenda erunt. etenim impossibile est, per concursum, secundum se, indifferentem, aliquam causam praemoveri, et applicari efficaciter, quantum ad exercitium actus, ad producendam aliquam actionem in particulari.

Probatur ergo conclusio: primo, ratione desumpta ex S. Thom. 1.p.q.19. art.3. ad 5. nam ab eo, quod est indifferens ad utrumlibet, non sequitur aliqua actio, nisi ab aliquo alio inclinetur, vel determinetur ad unum, ut dicit Comment.2. phys. text.48. ergo si concursus Dei generalis secundum se est indifferens ad utrumlibet; sequitur, quod ab aliquo alio determinetur ad effectum, et sic habebit aliquam causam priorem; quod repugnat primae causae.

Confirmatur. S. Tho. propter praecedens argumentum art.3. cit. ad 5. ait: Causa, quae est ex se contingens, oportet, quod determinetur ab aliquo exteriori ad effectum; sed voluntas divina, quae ex se necessitatem habet, determinat se ad volitum, ad quod habet habitudinem non necessariam. Quibus verbis aperte docet, voluntatem divinam, quae est prima causa omnium rerum, determinari a se ipsa ad producendum eos omnes effectus, quos vel per se ipsam immediate, vel per causas secundas in tempore producit: ergo concursus Dei generalis, qui est per voluntatem divinam, non est secundum se indifferens, sed determinatus, et ad determinatos effectus, qui revera in tempore producuntur, iuxta naturam cuiuslibet causae secundae.

V. Si dicatur, concursum Dei generalem esse ex voluntate divina determinatum ad particularem effectum, postquam ex influxu liberi arbitrii, vel alterius causae secundae quodammodo ad tale effectum limitatur, eo quod per talem causam secundam non producit, nisi talem effectum determinatum;

Contra hoc est argumentum. Sequeretur, causam secundam determinare primam ad operandum, et influendum in istum actum potius, quam in alium. Etenim, si causa prima secundum se indifferenter applicat suam voluntatem, et concursum ad eos actus producendos cum causis secundis, ad quos ipsae causae secundae ex necessitate naturae, vel per suam liberam voluntatem applicantur; ergo ipsa causa prima non se determinat ad hunc effectum in particulari, ac per consequens determinatur ad illum a causa secunda.

Secundo probatur, Modus concurrendi per voluntatem secundum se indifferentem ad istum, vel illum effectum, vel eius oppositum producendum, est valde imperfectus, cum in sua efficacia dependeat ex concursu causae secundae, et omnis dependentia importet in re, quae dependet, imperfectionem quandam, et inferioritatem respectu illius, a quo dependet: ergo non potest talis modus concurrendi Deo attribui, aut eius voluntati, quae infinita est, et perfectissima causa, convenire.

VI. Respondent, haec argumenta facile solvi: ad cuius explicationem supponunt, Deum ante omne liberum decretum suae voluntatis, scientia sua infinita non solum cognoscere, quid omnes voluntates possint facere, sed etiam quid facient, si cum hoc auxilio, vel occasione ad hoc, vel illud volendum procreentur: et haec scientia vocari solet conditionalium contingentium, et a nonnullis appellatur scientia media inter simplicem intelligentiam, et scientiam visionis. Hac ergo scientia in Deo supposita, dicunt, Deum distincte ac definite res singulas in suos fines destinare, et media eligere, quae sunt naturis rerum consentanea, quorum mediorum ratio in intellectu divino existit. Quando ergo Deus vult aliquem actum in particulari a causa contingente, vel libera produci, praevidens per scientiam mediam, eandem voluntatem creatam ex sua innata libertate esse operaturam talem actum ex hypothesi, quod constituatur in tali ordine rerum, vel in talibus circumstantiis, et offeratur illi concursus generalis secundum se indifferens; de facto constituit illam in eisdem circumstantiis, et tribuit ei suum concursum generalem ad talem actum determinatum, et simul cum voluntate creata eundem actum determinate, et definite producit in particulari, et in individuo. Supponunt secundo, determinationem primae causae duo posse significare: unum est applicatio illa, qua Deus suam omnipotentiam applicuit, et ordinavit ad causam secundam adiuvandam, et concurrendum cum illa: quae determinatio facta fuit a sola voluntate divina, quae potuit concursum suum non dare causae secundae, et libere se determinavit ad illum dandum, vel offerendum in particulari, praevidens, ubi, et quando habiturus esset effectum. quae determinatio ab eis dicitur determinatio ad intra, cuius nullo modo est causa voluntas humana: aliud vero, quod in hac determinatione invenitur, est determinatio ad extra, videlicet determinata actio creata, a divina voluntate egrediens, et a potentia Dei cooperante cum humana voluntate.

Dicunt ergo, quod, quantum ad determinationem ad intra divinae voluntatis, quam includit concursus Dei generalis, sola voluntas divina per suum actum seipsam libere determinavit ad particularem effectum in individuo, cum causis secundis modo praedicto concurrendo, nec quantum ad istam determinationem, determinari potest concursus Dei generalis per concursum causae secundae. Nihilominus, quantum ad determinationem ad extra, verissimum esse censent, actionem illam Dei accipere determinationem suam a proxima causa, seu voluntate humana; non quia ab hac sola talis determinatio effective procedat: nam illa determinatio nihil aliud est, quam exercitium talis actionis in tali specie: et hoc totum necesse est a Deo fieri, sine quo factum est nihil;⁴ sed quoniam causa proxima, seu voluntas humana suo influxu determinat actionem Dei ad extra ad hanc speciem, ad hoc tempus, et ad hoc individuum. Quod nullam in Deo arguit imperfectionem, sed potius perfectionem maximam, tum quia hic modus determinationis non est per aliquam vim, seu actionem circa ipsam causam primam, sed solum per cooperationem cum illa ad hanc actionem potius, quam ad aliam: tum etiam quia hoc ipsum non est propter indigentiam causae primae; posset enim ipsa, si vellet, praedeterminare causam ad effectum, nisi vellet libere fieri ab homine, sicut etiam posset se sola producere, nisi vellet vitaliter fieri ab homine. Et totum hoc processit ex voluntate ipsius primae causae, quae, ut iura libertatis humanae integra conservet, hunc modum concurrendi, et cooperandi statuit: et voluit ad eam actionem cooperari, ad quam voluntas humana influeret, et non ad aliam, et quando illa voluerit, et non antea.

VII. Haec tamen solutio, quoniam tota in illa scientia media fundatur, impugnari potest in primis omnibus argumentis, quibus disp. 7. ostendimus, scientiam illam non dari etiam in Deo, quia revera non est talis scientia. Praeterea: nam concursus Dei generalis non est solum influxus immediatus cum causa secunda in eius effectum, sed etiam est influxus in ipsam causam, eam movens, et applicans efficaciter ad producendum talem effectum in individuo, ut supra ostensum est, et infra ex professo demonstrabitur:⁵ ergo impossibile est, concursum Dei ad extra determinari ad speciem actionis, vel ad producendum talem actum particularem, ex concursu causae secundae. Accedit, quod determinatio ad extra, qua Deus, inquantum causa universalis, applicat liberum arbitrium ad producendam talem actionem in individuo; non est realiter, vel formaliter ipsa actio libera ab eodem arbitrio producta, sed aliquid praevium ad eandem actionem, complens ipsam causam secundam in sua virtute operativa, ut ex doctrina expressa S. Thomae disput. 19. ostensum est: ergo necesse est, quod concursus Dei generalis non sit secundum se indifferens. Denique impugnatur eadem solutio, quia concursus causae secundae, etiam inquantum est formaliter concursus illius, procedit effective ex operatione primae causae, ut disp.36. et 86. manifestum fiet: alias aliquid reale existens in rerum natura subtraheretur ab operatione, et causalitate primi agentis; quod esse impossibile, saepius ostensum est: ergo concursus causae secundae non determinat operationem, seu concursum ad extra primae causae ad talem actionem in individuo, sed potius ipsa causa secunda a concursu primae determinatur. Probatur consequentia: nam effectus procedens ex operatione, vel concursu alicuius causae, non potest determinare illam causam, et eius operationem ad illum effectum in particulari producendum, cum prius, ordine saltem naturae, intelligatur determinatio causae ad agendum, quantum ad exercitium, quam ipse effectus, eo quod omnis effectus, inquantum huiusmodi est posterius tempore, vel natura, sua causa efficienti. Illud autem, quod in solutione, quam impugnamus, asseritur, videlicet iura libertatis humanae integra conservari non posse, nisi concursus Dei generalis secundum se esset indifferens; quam sine fundamento dicatur, patebit inferius.⁶ Interim dicimus e converso, iura cuiuscunque liberi arbitrii creati, cum in suo esse, suaque operatione dependeat intrinsece ex decreto, et operatione primi liberi, quod est Deus, ut de facto exeat in particulares operationes; exigere, quod applicetur efficaciter ad illas per influxum praevium eiusdem primae causae; et nisi a Deo praemoveatur, manebit omnino immotum, eo quod non est primum se movens simpliciter, nec prima causa sui motus, sed movens se libere, motum prius a Deo.

Tertio specialiter probatur, concursum Dei generalem esse non posse indifferentem ad bonum, et ad malum; ad actum virtutis, et ad actum vitii. Deus est summe bonus, ergo ex se non praebet concursum indifferentem ad bonum, et ad malum: ergo, quantum est ex parte operationis divinae, eius concursus generalis tendit semper ad bonum determinate.

Confirmatur. Si concursus Dei generalis est indifferens ad actum virtutis, et actum vitii virtuti oppositum, sequitur, Deum cum voluntate creata se determinante ad peccandum, concurrere ad ipsum peccatum, absolute loquendo. Sequela probatur. Qui voluntarie praebet alteri concursum indifferentem, et expositum ad producendum opus studiosum, aut peccatum, prout sibi placuerit; revera concurrit ad peccatum, si determinetur ex voluntate alterius ad idem peccatum efficiendum; ergo, si Deus, quantum est ex parte sua, praebet homini concursum generalem indifferentem ad virtutem, et vitium, sive ad bonum morale, et ad peccatum, prout sibi placuerit; sequitur, Deum concurrere determinate ad peccatum in ipso exercitio, postquam per voluntatem creatam concursus Dei generalis determinatur ad peccandum: quod tamen non potest admitti: ergo dicendum est, Deum, quantum est ex parte sua, concurrere determinate solum ad bonum; et liberum arbitrium creatum, sua malitia, concurrere ad peccatum, ut disput. 18. explicatum est, et disputatione 24. dicetur latius.

VIII. Quarto probatur conclusio ex perfectione divinae providentiae, ad quam requiritur, quod determinate velit, et praedefiniat omnia, quae sunt in tempore, et ea ordinet in finem intentum a Deo; et causas secundas moveat, et applicet ad determinatos effectus. Haec autem perficere non posset, si eius concursus esset secundum se indifferens, ut per se est manifestum: ergo.

Confirmatur: nam, ut patebit disp.30. ad perfectionem divinae providentiae pertinet non solum ordinatio mediorum in finem, sed etiam assequutio infallibilis finis a Deo intenti: sed si concursus generalis esset secundum se indifferens, aut Deus per eundem concursum non applicaret efficaciter causas secundas ad suas operationes in particulari; divina providentia non assequeretur infallibiliter finem intentum per media praedefinita, et ordinata ad assequutionem eiusdem finis: nam starent simul haec duo, quod Deus daret suum concursum generalem ad aliquem effectum producendum, et quod voluntas pro sua libertate nollet illum effectum producere, vel ad illum concurrere. Nec sufficit recurrere ad scientiam mediam, ex qua adversarii dicunt desumendam esse totam certitudinem, et infallibilitatem divinae providentiae, quantum ad assequutionem effectus. Iam enim ostendimus, scientiam illam non dari, ac per consequens in Deo reperiri non posse:⁷ non ergo ex illa potest desumi certitudo divinae providentiae, quantum ad assequutionem finis intenti.

Quinto probatur: nam alias concursus et determinatio liberi arbitrii creati subtraheretur a divina providentia; et ita Deus non haberet providentiam rerum omnium in particulari, sed solum in communi. Probatur: nam si concursus Dei generalis est secundum se indifferens, et similiter voluntas Dei offerens eundem concursum causis secundis liberis, ubi, et quando ipsae pro sua libertate voluerint operari, et non antea; ergo Deus per talem concursum non efficit vere efficienter, quod liberum arbitrium influat hic, et nunc in talem operationem in individuo, ac per consequens influxus liberi arbitrii erit exemptus a divina providentia: nam, ut saepe docet S. Thom. ad ea duntaxat se extendit divina providentia, ad quae extendit se divina causalitas:⁸ ergo si Deus non causat efficienter concursum liberi arbitrii, non habebit providentiam, sed solum praescientiam illius in particulari; atque adeo eius providentia solum se extenderet ad opera contingentia, et libera in communi, quatenus videlicet contulit creaturis intellectualibus liberum arbitrium, quo possent operari, quando sibi placuerit.

Quidam hoc argumentum multipliciter conantur diluere. Sed omnes solutiones inferius erunt impugnandae; inter disputandum de perfectione divinae providentiae.⁹

IX. Secunda Conclusio. Non solum concursus ad intra, sed etiam concursus Dei ad extra, quo causas secundas praemovet ad operandum, determinari non potest ex concursu causarum secundarum, sed potius Deus per eundem concursum, ipsas causas secundas efficaciter applicat, et determinat ad operandum. Haec conclusio sequitur ex praecedenti, nihil enim determinatur ab alio, nisi quod est indifferens, antequam determinetur: sed concursus Dei generalis non est secundum se indifferens, ut dictum est conclus. praeced. ergo non determinatur a concursu liberi arbitrii; sed potius e contra liberum arbitrium; quia secundum se est indifferens ad operandum, et non operandum, et ad producendum istum actum, vel illum; oportet, quod inclinetur per concursum Dei, ut aliquam actionem in particulari producat. Sed de hac conclusione agendum erit latius in tribus disputationibus sequentibus.

Ad primum argumentum respondetur, modum illum operandi, et concurrendi concursu secundum se indifferenti, non esse Deo possibilem, quia perfectioni divinae providentiae et causalitatis videtur valde repugnare, ut ex supradictis constat.

X. Ad primam confirmationem respondetur, quod Sol est causa finita, et limitata habens aliquid potentialitatis, et similiter homo, cum sit creatura: et ideo potest per concursum alterius causae determinari ad producendum talem, vel talem effectum in individuo. Deus autem est causa infinite perfecta, et purus actus, nullam habens potentialitatem admixtam. Unde eius voluntas, vel concursus, in quo est intentio voluntatis, et virtus divinae, determinari non potest ad operandum ex concursu liberi arbitrii, vel cuiuscunque alterius causae secundae.

Ad secundam confirmationem respondetur, quod, licet voluntas divina nullo novo actu indigeat, ut de facto concurrat in tempore cum causis secundis ad suos effectus producendos, ad id tamen necessario requiritur, quod ab aeterno decreverit voluntate absoluta, tales, vel tales actus in individuo per causas secundas producere, et eas praemovere ad eosdem effectus producendos tali, vel tali tempore; et virtute huius aeterni decreti, manet applicata eius voluntas, et potentia ad eosdem effectus determinato tempore producendos. Et ideo concursus eius non est secundum se indifferens, nec talis modus indifferenter concurrendi aptus est, aut accommodatus ad libertatem voluntatis humanae, quantum ad exercitium operis tuendam; sed potius si hoc modo indifferenti Deus praeberet suum concursum generalem, nullam producerent operationem causae secundae, praesertim liberae, ut dictum est.

Ad secundum argumentum respondetur, negando, esse impossibilem Deo alium modum concurrendi accommodatum nostri arbitrii libertati: nam, ut disp. 22. et 23. patebit, modus concurrendi per concursum praevium, determinantem liberum arbitrium ad operandum, est Deo possibilis, et libertati arbitrii congruens, imo et necessarius, ut in actum determinatum, et liberum exeat. Quo modo autem cum hac praedeterminatione stet simul in voluntate indifferentia, seu potentia ad operandum, vel non operandum, quae est de intrinseca ratione liberi arbitrii, explicandum erit ex professo disp.22.23.115. et 116.¹⁰

XI. Ad tertium argumentum respondetur, modum concurrendi Dei per concursum ex se indifferentem, nullo modo esse conformem sacrae Scripturae, vel SS. Patribus: nec in illis habere aliquod fundamentum. et ad locum adductum ex c.15. Ecclesiast. respondetur cum S. Tho. 1.p. q.22. art.2. ad 4. quod in hoc, quod dicitur, Deum reliquisse hominem in manu consilii sui, non excluditur homo a divina providentia, sed ostenditur, quod non praefigitur ei virtus operativa determinata ad unum, sicut rebus naturalibus, quae aguntur tantum, quasi ab altero directae in finem; non autem seipsa agunt, quasi se dirigentia in finem, ut creaturae rationales per liberum arbitrium, quo consiliantur, et eligunt. Unde signanter dicit: In manu consilii sui. Sed quia ipse actus liberi arbitrii reducitur in Deum, sicut in causam, necesse est, ut ea, quae ex libero arbitrio fiunt, divinae providentiae subdantur; providentia enim hominis continetur sub providentia Dei, sicut causa particularis sub causa universali. Sicut ergo per hoc, quod homo sit constitutus in manu consilii sui, non excluditur concursus arbitrii a divina providentia, ita etiam non excluditur a divina causalitate, et praedeterminatione; quia cum sit secundum liberum, in sua determinatione intrinsece dependet a praedeterminatione primi liberi, quod est Deus. Nec ad libertatem requiritur, quod homo habeat in manu sua praevium Dei concursum, sed sufficit, quod habeat in sua potestate actum liberum, ad quem Deus movet hominem suo generali concursu, vel speciali. Et similiter dicendum ad locum Genes. inductum, in quo tantum significatur, hominem habere liberum arbitrium, et dominium sui actus, quod sufficientissime salvatur, etiam si non habeat primum, et absolutum dominium illius, independens ab alio superiori, ut disput. 117. manifestum fiet. sicut Rex vere habet dominium sui regni, etiam si non sit primus, et absolutus dominus illius, cum primum omnium rerum dominium soli Deo competat.

XII. Ad quartum respondetur, S. Thomam expresse docere nostram sententiam locis inductis, et in aliis, quae in tribus disputationibus sequentibus adducemus, neque alicubi asseruit, aut leviter insinuavit sententiam oppositam. Unde ad locum adductum ex q.14. art.13. 1.partis respondetur, quod ibi non ait simpliciter, cognitionem futurorum in causa esse coniecturalem, sed cum isto addito, videlicet in causa contingenti, et indifferenti, qualis est nostra voluntas; de hac enim causa loquitur aperte in processu articuli. Voluntas autem divina, seu decretum illius, et similiter concursus generalis, quo movet causas secundas ad operandum, non est causa contingens, neque impedibilis ex concursu alterius causae, ut disp.27. patebit. Unde in decreto, quo ab aeterno statuit efficaciter praemovere in tempore causas secundas ad tales, vel tales effectus contingentes, cognoscit infallibiliter, illos esse futuros, ut disp.10. ex testimoniis S. Tho. et rationibus efficacissimis ostensum est.

Ad alium locum ex p.2. q.9. respondetur, quod in illo solum intendit docere S. Thom. voluntatem nostram determinari a solo Deo, quantum ad specificationem ad bonum in communi. Sed in ordine ad hoc, vel illud bonum in particulari non solum praedeterminatur a Deo, sed etiam ipsa voluntas seipsam per deliberationem determinat, et seipsam movet, tanquam determinans proximum, sub motione, et praedeterminatione primi moventis, et primi determinantis universa. Cum autem subdit, Deum interdum specialiter movere aliquos ad aliquid determinate volendum, quod est bonum, sicut in his, quos movet per gratiam: significare voluit, quod praeter motionem generalem, qua Deus movet, et applicat omnes causas naturales, et eas praedeterminat ad suas operationes in particulari, ut ipse S. Doctor explicat in pluribus locis, datur motio specialis per speciale auxilium divinae gratiae, quo Deus movet liberum arbitrium ad bonum supernaturale, quod est vere, et simpliciter bonum.

Ad locum adductum ex p.2.q.10. art.4. et 3.con.Gen.c.90, et q.5. de ver. ar.5. respondetur, potius nobis favere. Cum enim dicat S. Doctor, actus liberos non esse per providentiam divinam ita determinatos ad unum, sicut ea, quae libertatem non habent: et Gregorium Nissenum, et Damascenum, cum asserunt: Deum non praedeterminare quae sunt in nobis; exponendos esse, ut intelligatur, ea, quae sunt in nobis divinae determinationi non esse subiecta, quasi ab ea necessitatem accipientia; clarissime supponit, Deum praedeterminare ad quamlibet operationem in particulari nostrum liberum arbitrium, non tamen ex necessitate absoluta, sicut determinat causas naturales, sed iuxta naturam eiusdem liberi arbitrii, sive secundum modum libertatis, quia videlicet praedeterminat liberum arbitrium non solum ad operandum, sed etiam ad operandum libere, conformiter ad suam naturam, ut ipsemet S. Doct. 1.p.q.19. art.8. dilucide explicuit.

Ad locum ex q.3. de pot. respondetur per ea, quae dicta sunt, et dicentur disp.117. ubi explicabitur, qualiter consensus liberi arbitrii sit in eius potestate.

Ad illud autem, quod dicit q.5. de ver. art.9. ad 10. videlicet, actum, sive actionem primae causae determinari per causam secundam ad hunc effectum, respondetur, quod Sanct. Thomas non dixit absolute, quod per concursum causae secundae determinatur influxus causae primae ad hunc effectum; sed quodammodo, ut insinueret, quod simpliciter, et quantum ad exercitium actus, causa secunda determinatur ad concurrendum a concursu primae causae, ut in aliis locis clarissime docet; quamvis concursus causae primae determinetur ad talem speciem effectus in ipsa causa secunda, quae recipit in se influxum primae causae. Sed haec determinatio non fit ab ipsa causa secunda, sed a Deo, qui concursum suum generalem in causis secundis modificat, ut dictum est, et ita per talem causam secundam, scilicet per ignem, non producit nisi ignem; et per equum, non generat, nisi equum, et sic de singulis. Propter quod in eadem solutione ad 10. dixit S. Doct. effectum magis assimilari secundae causae, quam primae, et eodem modo respondetur ad alium locum ex 3.cont.Gent.c.66.

XIII. Consequenter explicandum est, utrum Deus per hanc motionem praeviam in causis secundis receptam, antecedenter ad earum operationem physice praedeterminet ipsas causas secundas, tam naturales, quam liberas ad actualiter operandum. Haec enim est potissima quaestio, propter quam dissensio exorta est inter viros catholicos, quibusdam contendentibus, cum hac praedeterminatione non posse cohaerere usum liberum creatae voluntatis in actuali exercitio; aliis ex adverso reclamantibus, illam praeviam motionem, applicantem voluntatem ad alteram partem contradictionis, aut contrarietatis, esse necessario constituendam, ut causa, quae de se est indifferens, exeat in actum determinatum; et per illam motionem nedum laedi, sed potius perfici creati arbitrii libertatem. Et quoniam duplex est praedeterminatio nostrae voluntatis: altera mere extrinseca per efficaciam divinae voluntatis, et potentiae, cui nulla creatura potest resistere: altera intrinseca, quae fit per motionem praeviam in voluntate receptam, cuius virtus, et efficacia ab efficacia divinae voluntatis dependet; de utraque suo ordine est disputandum; et primo agendum est de praedeterminatione extrinseca, deinde de intrinseca, et inhaerente; haec enim secunda determinatio sequitur ex prima. Unde, si Deus absoluta, et efficaci voluntate physice praedeterminat nostrum liberum arbitrium ad consensum, antecedenter ad omnem scientiam mediam; consequenter admittenda est physica praedeterminatio intrinseca, facta a Deo per motionem praeviam, in eodem arbitrio receptam, et si illa non impedit usum libertatis, neque ista:¹¹ nam, ut quidam ex auctoribus sententiae oppositae recte docet, eadem ratio est, quantum ad hoc, de physica praedeterminatione ex causa extrinseca, hoc est ex efficaci, et absoluto decreto voluntatis Divinae, et de hac inhaerente praemotione.