De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum actus credendi, sperandi, et diligendi Deum, inquantum est auctor gratiae, sint supernaturales, secundum substantiam, et in esse naturae; an solum quantum ad modum, et in genere moris.

I. SIMILIS difficultas sub aliis terminis disputari solet 1. 2. q. 62. Utrum videlicet actus virtutis infusae, et virtutis acquisitae circa eamdem materiam, differat substantialiter in esse naturae. Et quoniam ex resolutione huius difficultatis manifestum fiet, esse necessarium simpliciter auxilium speciale divinae gratiae, ut liberum arbitrium eiusmodi actus, etiam quantum ad eorum substantiam, eliciat; necessarium duxi, praesentem disputationem praecedentibus inserere.

Est ergo prima sententia, quae asserit, actus credendi, sperandi, diligendi, et poenitendi solum esse supernaturales, quantum ad modum, quem habent in genere moris; non autem quoad substantiam actus in esse naturae. Sequuntur hanc sententiam consequenter illi Theologi, qui, ut supra dixi,¹ arbitrantur, hominem ex solis naturae viribus, cum concursu Dei generali, elicere posse praedictos actus, quantum ad eorum substantiam, ac per consequens solum esse necessarium auxilium gratiae, ut supernaturales efficiantur, et quales ad salutem oportet. Ex hoc enim evidenter sequitur, substantiam eorumdem actuum non esse supernaturalem. Fundamenta potissima huius sententiae sunt haec.

Primo arguitur ex multis locis S. Tho. in quibus aperte videtur docere hanc sententiam. Etenim q. 24. de ver. ar. 14. in cor. sic ait: Duplex est bonum quoddam, quod est humanae naturae proportionatum; quoddam vero, quod excedit humanae naturae facultatem; et haec duo bona, si de actibus loquamur, non differunt secundum substantiam actus, sed secundum modum agendi. Idem docet in sol. ad 1. et 2. eiusdem ar. ubi ait, quod nullum praeceptum est homini impossibile ad servandum, quia in substantiam actus potest homo ex facultate liberi arb. et in modum actus ex dono gratiae. Et 2. 2. q. 171. ar. 2. ad 3. ait, quod diligere Deum superat naturam humanam, quantum ad modum actus, non autem quantum ad substantiam ipsius: et in 1. sent. dist. 17. q. 1. ar. 4. in corp. inquit, quod per dilectionem, quae procedit ab habitu, non discernitur, utrum actus sit ab habitu infuso, vel ab habitu acquisito. Sentit ergo S. Tho. actum charitatis infusae, et acquisitae non differre secundum substantiam actus, sed tantum secundum modum.

Secundo arguitur. Actus charitatis infusae non est pure supernaturalis: ergo est naturalis, quantum ad substratum, vel substantiam actus. Antecedens probatur: nam, si esset pure supernaturalis, non posset produci ab aliqua creatura, tamquam a causa principali: etenim S. Th. 1. 2. q. 112. ar. 1. c. ex eo probat, implicare, aliquam creaturam esse causam gratiae principalem; quia donum gratiae excedit omnem facultatem naturae creatae.

Confirmatur: nam si actus charitatis est pure supernaturalis: ergo principium eius est pure supernaturale: ergo potentia naturalis nullo modo est principium illius. Prima consequentia probatur: nam, ut docet S. Tho. q. un. de unione Verbi, ar. 5. in cor. actiones specificantur ex principiis: ergo actio pure supernaturalis debet habere principium pure supernaturale.

II. Tertio. Certitudo fidei infusae est eiusdem rationis cum certitudine naturali: ergo et actus erunt eiusdem rationis quoad substantiam. Probatur consequentia: nam certitudo alicuius habitus, vel actus debet esse eiusdem ordinis, et rationis cum ipso habitu, vel actu: sicut certitudo scientiae est scientifica, et certitudo opinionis opinativa. Et antecedens probatur; quia nulla forma intenditur per aliam diversae speciei: intensio enim fit per hoc, quod eadem forma magis radicatur in subiecto, ut 1. 2. q. 52. ar. 2. in cor. docet S. Th. Sed certitudo scientiae naturalis intenditur per certitudinem fidei infusae: etenim philosophus Christianus certior est de hac propositione: Deus est unus; quam sit Philosophus paganus: eo quod fides, et scientia mutuo se in his adiuvant, in quibus non repugnant, scilicet in certitudine: ergo.

Quarto. Quae differunt secundum substantiam in esse naturae, continuari non possunt. Sed actus fidei infusae, et acquisitae continuantur: ut, si Iudaeus paulo ante instans nativitatis Domini, haberet hunc assensum: Christus nascetur; et perseveraret continuo in illo per aliquod tempus, Christo iam nato, ille actus a principio erat fidei infusae: nato autem Christo, erat fidei humanae; quia fides infusa non potest ad falsum inclinare: ergo actus fidei infusae, et humanae non distinguuntur, quantum ad substantiam in esse naturae.

Quinto. Actus fortitudinis, vel temperantiae acquisitae, et infusae sunt eiusdem speciei, quantum ad substantiam in esse naturae: ergo et actus fidei acquisitae, et infusae. Probatur consequentia: nam sicut actus charitatis infusae est simpliciter supernaturalis, ita et actus fortitudinis infusae. Et antecedens probatur: nam temperata comestio semper est eiusdem speciei, quoad substantiam, sive procedat a temperantia infusa, sive ab acquisita. Similiter etiam subire fortiter mortem, eiusdem speciei est, quoad substantiam, sive actus iste procedat a fortitudine infusa, sive ab acquisita.

Sexto: nam sequeretur ex opposita sententia, quod Angelus, dum erat viator, cognoverit infallibiliter per experientiam, se habere habitum supernaturalem fidei, vel charitatis. Consequens est falsum: nam huiusmodi actus non possunt per certitudinem, nisi divina revelatione cognosci; alias posset viator certo scire, se esse in gratia, quod est falsum, ut supra dictum est: ergo. Sequela probatur: nam Angelus experiebatur in se actus fidei, et charitatis: ergo, si illi actus non erant, quantum ad substantiam, naturales; evidens erat Angelo per experientiam, eosdem actus esse, quantum ad substantiam, supernaturales; ac per consequens, procedere ex principio supernaturali, scilicet ex habitu infuso fidei, et charitatis.

Septimo. Vitalitas actus supernaturalis fidei, et charitatis est naturalis: ergo huiusmodi actus sunt, quantum ad substantiam, naturales. Antecedens probatur: nam isti actus non habent, quod sint vitales, ut procedunt ab habitu supernaturali, sed ut procedunt a potentia naturali, quae est coniuncta vitae intellectualis creaturae: cum habitus non sit potentia vitalis, aut principio vitae intrinsece coniunctus; ergo.

III. Secunda sententia est, actus elicitos virtutum Theologalium non solum in genere moris, vel quantum ad modum; sed etiam in esse naturae, et quantum ad substantiam, specie distingui ab actibus virtutis acquisitae circa eamdem materiam. Tenent hanc sententiam Caietanus 3. p. q. 76. ar. 7. post medium commenti, §. ad evidentiam, ubi ait, quod naturale, et supernaturale sunt et differentiae entis, et differentiae modi faciendi. Nam oculi dati caeco nato, et vinum factum in nuptiis differebant ab aliis oculis, et vinis, secundum naturale, et supernaturale quoad modum fiendi tantum. Sed Charitas, et Incarnatio Christi, et Christum esse sub Sacramento, et lumen gloriae, et similia differunt a virtutibus naturalibus, et aliis, quae entia naturalia vocamus, penes supernaturale, et naturale, quantum ad ipsa entia. Sunt enim haec ex suo genere supernaturalia entia: quia nulli possunt enti esse, aut fieri connaturalia. Quibus verbis correxisse videtur sententiam, quam tenuit 2. 2. q. 171. super solutione ad tertium S. Thomae. Eamdem conclusionem defendit M. Medina 1. 2. q. 62. ar. 2. concl. 4. ubi ait: Vero similius videtur, et divinae Theologiae magis consentaneum: quod isti actus differant etiam in genere naturae, secundum substantiam. Unde pro resolutione difficultatis sit

IIII. PRima Conclusio. Actus cuiuslibet virtutis Theologicae differt, secundum substantiam, et in esse naturae, ab actu virtutis acquisitae, circa eamdem materiam, qui ex solis viribus naturae potest haberi.² Probatur haec conclusio. Substantia actus sumitur ex obiecto formali; sed actus charitatis infusae, et charitatis acquisitae habent diversa obiecta formalia: nam, ut docet S. Thom. 1. 2. q. 62. ar. 2. in corp. obiectum Theologicarum virtutum est ipse Deus, qui est ultimus rerum finis, prout nostrae rationis cognitionem excedit: obiectum autem virtutis acquisitae est aliquid, quod humana ratione comprehendi potest: ergo. Confirmatur: nam ratio formalis virtutis Theologicae est supernaturalis, et divina; ratio autem formalis virtutis acquisitae est mere naturalis: ergo distinguuntur ex obiectis formalibus, ac per consequens specifice, etiam in esse naturae. Secundo probari potest haec conclusio omnibus rationibus, quibus supra ostensum est, hominem, absque auxilio gratiae, non posse elicere actum fidei, spei charitatis, vel contritionis.³ Si autem huiusmodi actus, secundum substantiam, non essent supernaturales, sed naturales, possent ex viribus naturae, absque auxilio gratiae produci: ergo.

V. Tertio probatur: nam, ut probat M. Medina in prima Conclusione ex Conciliis Milevitano, Arausicano, et Africano, et communi sententia Sanctorum Patrum; auxilium Dei supernaturale est simpliciter necessarium ad credendum, sperandum, et amandum, et in universum ad unumquemque actum virtutis Theologicae, ita ut non requiratur tantum, quo ad modum operis;⁴ quod etiam supra disput. 49. et 51. probavimus: ergo non est dicendum, substantiam eorumdem actuum esse mere naturalem. Probatur consequentia: nam, si esset mere naturalis substantia illorum actuum, utique non esset simpliciter necessarium auxilium speciale ad credendum, sperandum, et diligendum Deum, quantum ad substantiam actus.

Secundo probatur: nam modus supernaturalitatis includitur intrinsece in substantia, et essentia actus virtutis Theologicae, cum eiusmodi virtutes per se sint a Deo infusae, et supernaturales. Sed iuxta definitionem Conciliorum actus cuiuslibet virtutis Theologicae est supernaturalis, quantum ad praedictum modum: ergo, etiam quantum ad substantiam actus.

VI. AD primum argumentum respondetur, quod Sanctus Thomas expresse docet nostram sententiam, ut supra ostensum est, nec alicubi insinuavit oppositam. Ad locum autem inductum ex q. 24. de verit. respondetur, quod loquitur de actu exteriori, ut colligitur ex solutione ad primum, et secundum eiusdem articuli: nam praecepta dantur de actibus exterioribus. Et huiusmodi actus, ut confessio fidei exterior, quamvis pertineant regulative ad virtutem Theologicam fidei; non tamen excedunt facultatem naturae, quo ad substantiam actus: nam eadem est, secundum speciem physicam entitas confessionis exterioris fidei, sive fiat a Christiano ex motivo supernaturali, sive ab haeretico propter aliquod motivum humanum. Ad alium locum ex secunda secundae adductum, iam abunde responsum est supra disput. 51. nu. 14.

VII. Ad ultimum locum ex 1. sent. respondetur, quod, quamvis actus virtutis Theologicae, et virtutis humanae circa eamdem materiam differant secundum substantiam actus; nihilominus, propter similitudinem, quam habent, non potest homo, seclusa divina revelatione, cognoscere infallibiliter, actum charitatis, quem producit, esse supernaturalem, nec discernere; an procedat ab habitu infuso, vel acquisito, ut docet S. Thom. eod. art. 4.⁵ et M. Sotus lib. 1. de natura, et gratia, cap. 22. corollario 3. Imo, ut quidam docent graves auctores, habitus fidei, et alii habitus per se infusi, secundum suam ultimam differentiam, non possunt evidenter cognosci, nisi per visionem beatificam;⁶ quia lumen fidei, sicut et habitus gratiae, et charitatis sunt veluti semina quaedam gloriae. Unde quemadmodum virtus alicuius seminis non potest distincte, et evidenter cognosci, nisi cognoscatur distincte, et evidenter fructus; ita gratia Dei, charitas, vel fides non possunt distincte, et evidenter cognosci, nisi cognoscatur evidenter vita aeterna.

Ad secundum respondetur, ad hunc sensum posse concedi, quod actus charitatis infusae sit pure supernaturalis; quia videlicet potentia naturalis non potest illum attingere, etiam quo ad substantiam, nisi quatenus elevatur per auxilium, vel per habitum supernaturalem.⁷ Et certe, si potentia naturalis haberet secundum se aliquam activitatem, respectu actus supernaturalis fidei, vel charitatis, quo ad substantiam; posset contingere, quod caeteris paribus ex parte habitus supernaturalis, et auxilii divini, qui habet perfectiorem potentiam naturalem, produceret actum supernaturalem fidei, charitatis, aut visionis beatificae magis intensum; quod tamen non est admittendum, ut disput. 63. ostensum est. Et ad rationem adductam in oppositum ex Sancto Thoma respondetur, illam habere locum in habitibus, non autem in actibus. Et ratio discriminis est, quoniam ante habitum, qui excedit totam facultatem naturae, non potest praeintelligi aliquod principium supernaturale, ratione cuius homo sit in actu, quo producere possit, ut causa principalis, habitum supernaturalem. Caeterum ante actum supernaturalem praeintelligitur in potentia auxilium speciale, vel habitus supernaturalis, per quem homo operatur, ut causa principalis, supernaturales actus fidei, spei, et charitatis: unde non est simile.

Sed dicet quis, quod, licet habens habitum gratiae, et charitatis, non possit in seipsa⁸ producere habitum supernaturalem; nulla tamen apparet repugnantia, quo minus possit illum in alio, ut causa principalis, producere: nam iam habet principium supernaturale, per quod est in actu. Respondetur, quod gratia non est immediate habitus operativus: charitas autem, et alii habitus infusi habent quidem rationem principii operativi, et productivi actuum; non autem habituum.⁹ Unde, si Deus uteretur habitu, vel actu charitatis existentis in Petro, ad producendum habitum charitatis in Paulo; Petrus solum esset instrumentalis causa talis habitus, non autem efficiens principalis.

Ad confirmationem respondetur, solum convincere, quod potentia naturalis nullo modo concurrat ad actum supernaturalem, nisi ut elevata per aliquod supernaturale principium activum: sic tamen elevata vere concurrit active ad eundem actum, ut causa proxima principalis; ut patebit inferius, disput. 68.

VIII. Ad tertium respondetur, certitudinem scientiae non intendi proprie, et formaliter per certitudinem fidei; sed solum ex parte subiecti: sicut perficiuntur illa, quae sunt inferioris ordinis, ex coniunctione ad ea, quae sunt ordinis superioris. Et ad impugnationem dicendum, quod, caeteris paribus, philosophus Christianus non est magis certus intensive, certitudine naturali, huius veritatis, Deus est, quam philosophus paganus; sed solum extensive;¹⁰ quia videlicet pluribus modis est certus de illa veritate. Deficiente namque demonstratione naturali, remanet in Christiano lumen fidei, quo fixus manet in illa veritate, quod tamen non habet locum in philosopho pagano.

Ad quartum respondetur, cum Medina, quod multa ad sensum videntur continuari, quae revera non continuantur, ut patet in virga, cuius medietas est sicca, et medietas viridis, et in motu canis, de alta turri cadentis; cuius motus, si in via moriatur, interrumpitur, ut communiter dicunt philosophi 4. physic.¹¹ Similiter ergo dicendum in casu posito, quod ille actus fidei non est continuus, sed per mutationem obiecti crediti interrumpitur, et usque ad instans nativitatis Domini elicitur a fide infusa; postea vero producitur a fide humana. Poterit nihilominus uterque actus esse meritorius, ut si homo ille sit in gratia, et habeat ignorantiam invincibilem nativitatis Domini, re ipsa iam exhibitae.

IX. Ad quintum respondetur, quod, si loquamur de actu interiori, diversae speciei sunt, etiam quoad substantiam, et in esse naturae, actus temperantiae infusae, et acquisitae, propter diversam rationem formalem obiecti, quam habent.¹² Si vero loquamur de actu exteriori; eiusdem speciei sunt in esse naturae, ut supra dictum est, quamvis in genere moris distinguantur. Et idem contingit in actu fidei, et charitatis, ut dictum est.

Ad sextum negatur sequela: nam, ut supra dictum est, propter similitudinem, quam habent actus charitatis naturalis, et supernaturalis; certo discerni, absque divina revelatione, non potest, utrum ille actus a virtute infusa, vel acquisita sit elicitus.¹³ Unde, ut dicit Caietanus, experientia actuum, quantumvis sint supernaturales, non infert infallibiliter experientiam supernaturalium habituum, a quibus procedunt, sed tantum probabiliter.¹⁴ Et ratio huius est, quam assignat M. Bañes, quia ratio formalis, sub qua eliciuntur actus supernaturales, non potest infallibiliter per experientiam cognosci, sed solum per revelationem divinam:¹⁵ nam illa ratio est omnino supernaturalis, et consequenter excedit totum ordinem virtutis cognoscitivae naturalis.

Sed urget adhuc argumentum factum: nam Angelus propria virtute evidenter cognoscit omnia naturalia: ergo, cum non videret intra totum ordinem naturae assensum illum, quo credebat, Deum esse trinum, et unum; evidenter cognoscebat a posteriori, assensum illum esse, quantum ad substantiam, supernaturalem; ac per consequens, evidenter cognoscebat, se habere aliquod principium activum supernaturale, in cuius virtute produceret illum actum.

X. Ad hoc argumentum respondet Caietanus, quod Angelis non sunt inditae species omnium specierum, sed earum tantum, quae ad naturalem ordinem spectant, et propterea fidem, et charitatem non per naturalem cognitionem cognoverunt, nisi habentes illas in seipsis, ut pote ad eos spectantes.¹⁶ Quibus verbis videtur concedere, quemlibet Angelum naturali cognitione proprium habitum fidei, spei, et charitatis a principio cognovisse, secundum quod erat accidens ad illum pertinens. Oppositam sententiam docet S. Tho. 1. 2. q. 62. art. 1. in fin. corporis, ubi ait, quod habitus virtutum Theologicarum sola divina revelatione traduntur.¹⁷ Respondetur ergo ad argumentum, quod, ut patebit infra, Angelus non cognoscebat evidenter, substantiam illorum actuum non esse supernaturalem¹⁸: nam, licet viribus naturae Angeli cognoscant evidenter omnia naturalia, si relinquantur suae naturae; Deus tamen, sua potentia absoluta, poterat illis occultare aliquod obiectum naturale, et nesciebat Angelus: Utrum Deus de facto sua absoluta potestate uteretur, respectu illorum actuum: et propterea non cognoscebat evidenter a posteriori, actus illos esse, quantum ad substantiam supernaturales. Et eadem ratione non cognovit evidenter per solam facultatem naturae, humanitatem Christi subsistere per substantiam Verbi, etiam si non videret creatam substantiam eiusdem humanitatis; quia revera illam non habuit.¹⁹ Sed de hoc infra dicendum erit latius. Interim videatur M. Medina q. 2. introductoria ad 3. p. in solutione ad sextum argumentum ex obiectis secundo loco.

Ad septimum argumentum respondetur, quod vitalitas proxima, et formalis actus fidei, et cuiuscumque alterius actus supernaturalis procedit effective, ut quo, ab habitu supernaturali, vel motione divina, ut supra ostensum est.