De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum liberum arbitrium creatum omnipotenti Deo valeat resistere, vel contra ordinem divinae providentiae reniti.

I. CVM infallibilitas praescientiae, providentiae, ac praedestinationis divinae, et efficacia auxiliorum gratiae, quibus certissime liberantur, quicumque liberantur; in omnipotentia Dei, atque in virtute infinita voluntatis eius, qua omnia, quaecumque voluit, fecit in caelo, et in terra,¹ innitatur; non erit alienum a nostro instituto, operosius inquirere, et explicare, an contra voluntatem Dei, liberum arbitrium creatum possit adniti, illique resistere, atque contradicere. Est haec difficultas valde affinis alteri, quam in 1. 2. q. 6. ar. 4. tractat S. Thomas: Utrum videlicet voluntati possit inferri violentia a Deo. Ubi etiam disputatur a Thomistis: Num aliqua creatura possit immediate moveri a Deo, motu violento. Cum autem motus violentus sit a principio extrinseco, passo non conferente vim, idest resistente; resolutio huius quaestionis non modicam utilitatem, et claritatem ad ea, quae de resistentia liberi arbitrii dicenda sunt, afferet. Et ideo in praesenti disputatione quaedam circa hanc ultimam difficultatem sunt etiam breviter attingenda.

Probatur ergo primo, quod liberum arbitrium creatum possit omnipotenti Deo, ac voluntati eius resistere. Nam Isaiae 3. dicitur: Lingua eorum, et adinventiones eorum contra Dominum, ut irritarent oculos Maiestatis eius. Et Psal. 16. A resistentibus dexterae tuae custodi me, ut pupillam oculi. et Act. 7. Vos Spiritui Sancto semper restitistis. Quibus verbis significatur, voluntatem creatam non solum posse, sed etiam actu resistere multoties voluntati divinae.

Secundo arguitur. Voluntas creata potest cogi, et violentiam pati a Deo, saltem per potentiam eius absolutam: ergo potest ei resistere. Probatur consequentia: nam cum motus coactus, seu violentus sit a principio extrinseco, passo non conferente vim, idest resistente per propriam inclinationem; si Deus potest cogere voluntatem ad aliquem actum, ipsa poterit Deo resistere. Antecedens autem probatur; nam intellectus potest cogi a Deo: ergo et voluntas.

Confirmatur primo: nam, ut fatentur communiter Theologi in 2. sententiarum d. 25. voluntas potest pati violentiam in actibus a se imperatis: ergo et in actibus a se elicitis. Probatur consequentia: quia non solum actus aliarum potentiarum possunt esse imperati a voluntate, sed etiam actus ab eadem voluntate eliciti; voluntas enim potest reflecti supra se, et imperare sibi actum dilectionis, ut docet S. Thom. 1. 2. q. 16. ar. 4. ad 3: et colligitur ex illo Psal. 118. Concupivit anima mea desiderare iustificationes tuas in omni tempore.

Confirmatur secundo: nam voluntas potest habere actum amoris contra inclinationem, et impetum proprii imperii, ut si Petrus velit efficaciter odio habere Paulum; et Deus infundat Petro amorem Pauli, vertendo cor eius: quod Deum efficere posse, imo et aliquando efficere, colligitur ex illo Proverb. 21. Cor Regis in manu Domini, sicut divisiones aquarum, quocumque voluerit, vertet illud. Et Esther 15. Convertitque Deus spiritum Regis in mansuetudinem. Quod ex eisdem locis colligit S. Augustinus:² ergo potest cogi a Deo ad actum amoris, ac per consequens poterit Deo resistere.

Tertio. Daemones, et animae damnatorum detinentur a Deo violenter in inferno: ergo patiuntur violentiam respectu Dei: ergo resistunt voluntati eius.

Confirmatur: nam tristitia interior, qua damnati torquentur in inferno, infertur illis a Deo contra eorum inclinationem; et tamen huiusmodi tristitia est actus elicitus voluntatis: ergo in huiusmodi actibus potest voluntas creata cogi a Deo contra propriam inclinationem; ac per consequens poterit Deo resistere; nam motus coactus sine resistentia mobilis esse non potest.

Quarto. Aliae creaturae possunt resistere Deo moventi: ergo et voluntas creata, quae est superior illis. Antecedens probatur: nam, si Deus immediate per seipsum moveret lapidem sursum, non ad supplendum vacuum, sed, sicut illum movet aliquod agens particulare; tunc lapis per gravitatem, quam habet, inclinaretur deorsum: ergo tunc resisteret Deo moventi sursum.

II. Quinto. In casu, quod Petro volente efficaciter per quadrantem horae permanere in actu dilectionis alicuius obiecti, si Deus post inceptum actum subtrahat a Petro suum concursum generalem, cogeret eius voluntatem, eam impediendo, ne exeat in actum, quem vult habere: ergo etiam poterit Deus eam cogere ad eliciendum aliquem actum, quem non vult habere: et ita poterit voluntas creata resistere Deo moventi. Antecedens probatur: nam qui impeditur, ne eliciat actum, ad quem inclinatur, vere cogitur; lapis enim cum detinetur sursum, violentiam patitur, et cogitur; quia impeditur, ne exeat in motum deorsum, ad quem per gravitatem inclinatur.

Sexto. Liberum arbitrium potest resistere auxilio efficaci, quo Deus vult hominem convertere: ergo potest resistere Deo, ac voluntati eius. Antecedens probatur ex Conc. Senon. decreto fidei, 15. ubi dicitur: Nec tale est Dei trahentis auxilium, cui resisti non possit: Et S. Augustinus, lib. 3. de lib. arb. c. 18. inquit. Quaecumque ista causa est voluntatis, si non potest ei resisti, sine peccato ei ceditur: si autem potest, non ei cedatur, et non peccabimus. Consequentia vero probatur: nam in auxilio efficaci est intentio Dei, et virtus voluntatis divinae, ut 1. 2. q. 112. ar. 3. docet S. Thomas: ergo si liberum arbitrium potest resistere auxilio efficaci; poterit etiam resistere ipsi Deo, ac voluntati eius.

Confirmatur: nam, ut dicit Apostolus. Qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit; non enim est potestas, nisi a Deo:³ ergo, qui potest resistere auxilio efficaci, poterit etiam ipsi Deo resistere; quia omne auxilium efficax est a Deo, secundum illud Psal. 120. Auxilium meum a Domino. et Oseae 13. Perditio tua ex te, o Israel; tantummodo in me auxilium tuum.

III. In contrarium est, quod dicitur Esther 13. Domine Deus, Rex omnipotens, in ditione tua cuncta sunt posita, et non est, qui possit resistere tuae voluntati, si decreveris salvare Israel. Et ad Rom. 9. Voluntati eius quis resistit? Et S. Thom. 1. p. q. 103. art. 8. docet, nihil posse reniti contra ordinem gubernationis divinae in generali, secundum scilicet quod progreditur a causa gubernativa totius.

Pro explicatione huius difficultatis notandum, aliud esse voluntatem necessitari, aliud vero cogi ad aliquem actum; ad hoc enim, quod necessitetur, sufficit, quod determinetur ad unum per modum naturae, ita ut in facultate illius non sit constitutum operari oppositum, si velit, aut non operari: et sic necessitatur in Patria ad diligendum Deum, ut supra dictum est.⁴ Caeterum ad hoc, quod violentiam patiatur, aut cogatur, necessarium est, ut actus, ad quem cogitur, inferri⁵ a principio extrinseco ipsa voluntate actualiter, aut virtualiter resistente, ut in p. 2. q. 9. art. 4. in corp. et ad 2. docet S. Thomas.

Nota secundo, cum eodem S. Thoma 1. 2. q. 6. ar. 4. in c. quod duplex est actus voluntatis: unus quidem, qui est eius immediate, velut ab ipsa elicitus, scilicet velle. Alius, qui est actus voluntatis, a voluntate imperatus, et mediante alia potentia exercitus, ut ambulare, et loqui, qui a voluntate imperantur mediante potentia motiva. Quantum igitur ad actus a voluntate imperatos, voluntas violentiam pati potest, in quantum per violentiam exteriora membra impediri possunt, ne imperium voluntatis exequantur: sed quantum ad ipsum proprium actum voluntatis, non potest ei violentia inferri. Et huius ratio est; quia actus voluntatis nihil est aliud, quam inclinatio quaedam procedens ab interiori principio cognoscente: sicut appetitus naturalis est quaedam inclinatio ab interiori principio, et sine cognitione: quod autem est coactum, vel violentum, est ab exteriori principio. Unde contra rationem ipsius actus voluntatis est, quod sit coactus, vel violentus; sicut etiam est contra rationem naturalis inclinationis, vel motus lapidis, quod feratur sursum. Potest⁶ enim lapis per violentiam ferri sursum; sed quod iste motus violentus sit, ex eius naturali inclinatione esse non potest: similiter etiam potest homo per violentiam trahi; sed quod hoc sit ex eius voluntate, repugnat rationi violentiae. Haec doctrina Sancti Thomae communis est apud Theologos in secundo sententiarum dist. 25. et in 4. dist. 29. quam sequuntur omnes Thomistae.

Notandum tertio, quod voluntas Dei est duplex, altera est voluntas signi, seu voluntas antecedens, altera est voluntas beneplaciti, seu voluntas consequens; quae distinctio cum suis partibus ex professo disput. 34. explicanda est.

IIII. Notandum quarto, quod posse resistere accipitur dupliciter.⁷ Primo communiter pro eo, quod est posse dissentire, aut posse facere oppositum eius, quod Deus voluit, ut liberum arbitrium faceret, et in hoc sensu non procedit nostra disputatio: nam omnes catholici fatentur, liberum arbitrium posse dissentire, si velit, et facere oppositum eius, quod Deus voluntate absoluta voluit fieri per ipsum arbitrium. Nec hoc est repugnare Deo, aut illi resistere, sed potius implere eius voluntatem; quoniam Deus decrevit, et ordinavit, ut Petrus, verbi gratia, ita consentiret Deo vocanti, ut posset dissentire, si velit; nam decrevit, quod libere consentiret: ad libertatem autem necessario requiritur, quod sit in causa libera facultas ad utrumlibet, ut disp. 115. et 116. patebit. Secundo modo accipitur stricte pro eo, quod est per contrariam inclinationem, aut motum proprium, vel impetum, contra niti, et repugnare Deo, aut eius voluntati absolutae, et efficaci; et in hoc sensu accipitur in praesenti. Denique supponenda est illa distinctio disput. 25. tradita, et explicata de sensu diviso, et composito, de qua etiam disput. 93. et 94. plura dicentur. Ubi haec eadem difficultas de auxilio efficaci voluntati inhaerente disputabitur.

PRima ergo conclusio sit, liberum arbitrium creatum non solum in sensu diviso, sed etiam in sensu composito potest resistere, et de facto resistit voluntati Dei antecedenti, seu voluntati signi. In hac conclusione omnes conveniunt, et eam probant efficaciter loca scripturae in primo argumento adducta, constatque ex iis, quae in disputatione praecedenti, conclusione prima dicta sunt.

V. Secunda conclusio, liberum arbitrium creatum nec resistit umquam, nec potest resistere Deo, aut voluntati eius efficaci, si proprie, et stricte de resistentia loquamur: et intelligitur hoc non solum in sensu composito, sed etiam in sensu diviso. Itaque nulla reperitur, nec potest reperiri in arbitrio creato potentia, qua possit Deo resistere, aut efficaci eius voluntate repugnare.⁸

Probatur primo haec conclusio evidentissimis sacrarum litterarum testimoniis: et praeter superius adducta, quae efficacissima sunt, quae sequuntur, conclusionem nostram convincunt: nam Genesis 50. Dixit Ioseph fratribus suis: Num Dei possumus resistere voluntati? vos cogitastis de me malum; sed Deus vertit illud in bonum, ut exaltaret me, sicut in praesentiarum cernitis; et salvos faceret multos populos. Et Iob. 9. Deus cuius irae nemo resistere potest. et cap. 41. Quis resistere potest vultui meo? Sap. 11. Virtuti brachii tui quis resistet? et Isai. 47. Ultionem capiam, et non resistet mihi homo.

Secundo probatur testimoniis Sanctorum Patrum, et in primis id docet S. Augustinus lib. de correptione, et gratia, cap. 14. ubi ait: Cui volenti salvum facere, nullum hominum resistit arbitrium: sic enim velle, vel nolle in volentis, aut nolentis est potestate, ut divinam voluntatem non impediat, nec superet potestatem. De his enim, qui faciunt, quae non vult, facit ipse, quod vult. Respondent quidam, non dixisse Augustinum liberum arbitrium non posse Deo resistere, sed tantum non resistere, quo pacto alibi dixit, gratiam efficacem a nullo duro corde respui, non vero respui non posse; quia absolute potest. Haec tamen explicatio nec est ad mentem Sancti Augustini; sed potius repugnat expresse ipsius contextui: nam paulo inferius subdit: Non est itaque dubitandum, voluntati Dei, qui in caelo, et in terra omnia, quaecumque voluit, fecit: et qui etiam illa, quae futura sunt, fecit, humanas voluntates non posse resistere, quo minus faciat ipse, quod vult, quandoquidem etiam de ipsis hominum voluntatibus, quod vult, cum vult, facit: nec videtur eadem explicatio congruere locis scripturae superius adductis, in quibus utrumque habetur expressum, et quod liberum arbitrium creatum Deo non resistat, vel eius voluntati, et quod non possit illi resistere. Subscribit S. Prosper. in epist. ad Ruffin. de lib. arb. cum ait: An dicendum, voluntati Dei humanas obsistere voluntates, et tam feros, tamque intractabiles horum hominum mores, ut Evangelium ideo non audiant; quia praedicationi impia corda non pateant? Et quis istis corda mutavit, nisi, qui finxit singillatim corda eorum? quis huius rigoris duritiem, ad obediendi mollivit affectum, nisi qui potens est de lapidibus Abrahae filios excitare? Et S. Hieron. super 1. epi. ad Ephes. c. 1. explicans illud: Praedestinati secundum propositum eius, qui universa operatur secundum consilium voluntatis suae. inquit: Homines plerunque volumus facere consilio; sed nequaquam voluntatem sequitur effectus. Illi autem nullus resistere potest, quin omnia, quae voluerit, faciat.⁹ Nec ex hoc sequitur, quod voluntas non possit resistere gratiae efficaci, libero arbitrio inhaerenti, ut disp. 93. manifestum fiet.

Praeterea Boetius lib. 3. de consolatione prosa 12. Non est, inquit, aliquid, quod summo huic bono vel velit, vel possit obsistere:¹⁰ Et S. Thom. 1. p. q. 103. ar. 8. id ipsum docet expresse, et q. 19. art. 6. in corp. et ad 3. et 3. cont. Gent. cap. 94. ubi ait: Impossibile est, quod aliquod agens divinae providentiae exequutionem impediat, sibi contrarium agendo. Et Paulo post subdit, quod divina provisio omnino cassari non potest. Idem docet in aliis locis disputatione praecedenti adductis.

Tertio probatur ratione. Liberum arbitrium creatum seipsum movere non potest, aut aliquid efficere, nisi moveatur a Deo; sed Deus non potest movere lib. arb. creatum, ut resistat voluntati eius efficaci; alias Deus contra seipsum pugnaret, quod est contra S. Dionysium; nec operaretur omnia propter semetipsum, quod repugnat Scripturae sacrae dicenti: Omnia propter semetipsum operatus est Dominus.¹¹ Ergo impossibile est, quod arbitrium creatum Deo resistat, aut voluntati eius efficaci.

Quarto probatur: nam simpliciter loquendo, implicat, quod aliqua creatura moveatur immediate a Deo, et talis motus sit ei simpliciter violentus, ut docet S. Thom. q. 1. de potentia, ar. 3. ad 1. et alii Doctores quamplurimi, et ratio id suadet: nam Deus non potest immediate movere aliquam creaturam, nisi ordinando talem motionem in suam bonitatem, ut 1. p. q. 44. ar. 4. docet S. Thom. et colligitur ex locis scripturae supra inductis.¹² Sed omnis creatura magis inclinatur ad divinam bonitatem, quam lapis in centrum: ergo impossibile est, quod aliquis motus creaturae procedat immediate a Deo, et talis motus sit ei violentus; ac per consequens nulla creatura poterit resistere Deo immediate moventi: ergo similiter creata voluntas non poterit Deo, aut voluntati eius efficaci resistere. Confirmatur: nam alias miracula, quae Deus facit praeter ordinem naturae, causarent violentiam in ipsis creaturis contra communem sententiam Doctorum, et contra S. Thom. q. 6. de potentia, art. 1. ad 17. ubi ait, quod in re qualibet naturali est naturalis ordo, et habitudo ad causas omnes superiores. Et inde est, quod illa, quae fiunt in corporibus inferioribus ex impressione caelestium corporum, non sunt violenta; licet videantur esse contraria naturalibus motibus inferiorum corporum, ut patet in fluxu, et refluxu maris, qui sequitur motum Lunae. Et multo minus est violentum, quod a Deo fit in istis inferioribus. Et idem docet q. 3. de potentia, artic. 3. ad 1. cui consonat illud, quod dicitur Sapient. 16. Hic autem, scilicet ignis, iterum, ut nutrirentur iusti, etiam suae virtutis oblitus est. Creatura enim tibi factori deserviens exardescit in tormentum adversus iniustos, et lenior fit ad benefaciendum pro his, qui in te confidunt. quasi diceret. Ignis non minus refrigerat iustos, et ad recreandum eos inclinatur, quando ad id movetur, et applicatur a Deo, ac si virtutem ignendi, et torquendi non haberet. Consonat etiam illud Iob 9. Sapiens corde est, et fortis robore; quis resistit ei, et pacem habuit? ac si apertius diceret: Creatura pacem habet, cum Deo non resistit, sed ei subiicitur; ut explicat S. Thom. in haec verba: Aliter homo obtinet pacem a potentiori, aliter a minus potente, vel ab aeque potente. Manifestum est enim, quod potentior a minus potente pacem acquirit, contra eum pugnando, sicut cum Rex potens contra aliquem rebellem in suo regno bellum movet, et victoriam obtinens, pacem regni reformat. Similiter etiam ab aeque potente, cum aliquis pacem obtinet pugnando: licet enim eum superare non possit, tamen assiduitate pugnae eum fatigat, ut ad pacem reducatur: sed a magis potente numquam aliquis pacem obtinet resistendo, vel pugnando, sed se ei humiliter subdendo. Hoc est ergo evidens signum, quod fortitudo Dei omnem humanam fortitudinem excedit; quia nullus cum eo pacem habere potest resistendo, sed solum humiliter ei obediendo. Unde dicitur Isa. 26. Servabis pacem, quia in te speravimus: ergo, etc.

Quinto probatur. Ut aliquis resistat alteri oportet, quod habeat aequalem, vel maiorem virtutem cum illo: nam a proportione minoris inaequalitatis non fit actio; ac per consequens nec efficax resistentia, quae sine actione fieri non potest: sed nullum arbitrium creatum habet aequalem, aut maiorem virtutem, quam Deus: nam virtus, et efficacia divina est infinita: omnis autem virtus, et efficacia creata est finita, et limitata; ergo impossibile est, liberum arbitrium creatum resistere Deo, aut voluntati eius efficaci.

VIII. AD primum argumentum respondetur, quod tantum probat primam conclusionem: quatenus vero contra secundam videtur militare, respondetur cum S. Thoma: Quod aliqui dicuntur vel cogitare, vel loqui, vel agere contra Deum: aut etiam illi resistere; non quia totaliter renititur ordini divinae gubernationis; (quia etiam peccantes intendunt aliquod bonum) sed quia contranituntur cuidam determinato bono; quod est eis conveniens secundum suam naturam, aut statum.¹³

Ad secundum respondetur, voluntatem creatam posse quidem necessitari a Deo ad aliquem actum eliciendum, sicut necessitatur in patria ad diligendum Deum clare visum, sed non potest cogi ad volendum aliquid; nam alias ipsa voluntas simul vellet, et nollet idem obiectum, quod est impossibile; ut 1. 2. q. 9. art. 4. ad 2. ostendit S. Thomas.

Ad primam confirmationem respondetur, quod, cum docent Theologi, voluntatem posse ad actus imperatos cogi, et in illis violentiam pati; id intelligunt de actibus imperatis voluntatis, quando tales actus sunt eliciti ab aliis potentiis: non autem quando sunt eliciti ab ipsa voluntate; sicut sunt actus, supra quos reflectitur eadem voluntas: nam ratio S. Thomae, qua probat, voluntatem non posse in actibus a se elicitis violentiam pati, etiam procedit de illis, qui immediate causantur a voluntate; et non media alia potentia.¹⁴ Nec est sensus, quod aliqua operatio actu imperata a voluntate, sit ei violenta; hoc enim manifestam involvit contradictionem: nam, cum voluntas, etiam quando est imperans, sit inclinatio totius; impossibile est, actum violentum esse de facto, imperatum a voluntate; sequeretur enim, illum actum esse contra inclinationem hominis, et secundum eius inclinationem: sed sensus est, quod actus aliarum potentiarum, qui solent esse a voluntate imperati, possunt esse violenti, ut si contra imperium voluntatis aliquis cogatur ad ambulandum, vel ad aliam consimilem actionem exercendam, sed de hoc agitur ex professo 1. 2. q. 6. ar. 4.

IX. Ad secundam confirmationem respondetur cum S. Thoma: Quod Deus potest immutare voluntatem: non tamen potest eam cogere. Quantumcumque enim voluntas immutetur in aliquid, non dicitur cogi in illud. Cuius ratio est, quia ipsum velle aliquid, est inclinari in illud: coactio autem, vel violentia est contraria inclinationi illius rei, quae cogitur. Cum igitur Deus voluntatem immutat, facit, ut praecedenti inclinationi succedat alia inclinatio, et ita prima aufertur, et secunda manet. Unde illud, ad quod inducit voluntatem, non est contrarium inclinationi iam existenti, sed inclinationi, quae prius inerat: unde non est violentia, nec coactio. Sicut lapidi ratione suae gravitatis inest inclinatio ad locum deorsum: hac autem inclinatione manente, si sursum proiiciatur, erit violentia: si autem Deus auferat a lapide inclinationem gravitatis, et det ei inclinationem levitatis, tunc ferri sursum non erit ei violentia: et ita immutatio motus potest esse sine violentia. Et per hunc modum intelligendum est, quod Deus voluntatem immutat sine eo, quod voluntatem cogat.¹⁵¹⁶ Quia ergo in casu proposito in argumento: Deus immutando voluntatem Petri, efficit, ut praecedenti inclinationi odii, quo voluntas Petri prosequebatur Paulum, succedat amor eiusdem Pauli; sicut de facto cor Assueri contraria affectione praeoccupatum, in lenitatem convertit, ut supra dictum est: ideo ille amor non est coactus, sed voluntarius, ut pote a principio intrinseco procedens secundum eius inclinationem, unde idem S. Thomas in secundo sententiarum, dist. 25. q. 1. ar. 2. ad primum argumentum, ait: quod Deus operatur in voluntate, et in libero arbitrio, secundum eius exigentiam: unde etiam si voluntatem hominis in aliud mutet; nihilominus tamen hoc sua omnipotentia facit, ut illud, in quod mutatur, voluntarie velit: et ita coactionis ratio tollitur; alias esset contradictionis implicatio, si diceretur nolle illud, in quod mutatur, et cogi ad illud, quia necessitas coactionis voluntati contraria est, ut in 5. Metaph. Philosophus dicit. Idem dicit S. Tho. aliis locis disp. 22. et 23. adductis.

X. Ad tertium respondetur, quod daemones, et animae damnatorum detinentur a Deo in inferno medio igne, cui alligantur, et per quem multis miris, sed veris modis, ut ait Augustinus, torquentur; unde violentia, quam patiuntur, est respectu ignis, qui contra voluntatem eorum damnatos detinet, non autem respectu Dei.¹⁷ Sed contra hoc est argumentum; nam etiam si Deus immediate damnatos in inferno detineret, adhuc ibi detinerentur violenter: ergo potest aliqua creatura immediate pati violentiam a Deo. Respondetur, quod si illa alligatio fieret immediate a Deo, non esset secundum se, et simpliciter violenta: nam talis alligatio fit per intellectum, qui omnipotentiae divinae subiicitur; esset tamen violenta secundum quid, et in genere moris, in ordine ad depravatam voluntatem damnatorum, quae per se non est necessaria ad illam detentionem, ut patet: nam animae detinentur modo in purgatorio voluntarie, et non violenter, ut docet M. Soto, et alii plures graves auctores.¹⁸

Ad confirmationem respondetur, quod in actu doloris interni patiuntur damnati violentiam, et vim ab obiectis apprehensis: nam contra eorum voluntatem, et inclinationem cogitur intellectus, ea, quae tristitiam causant, apprehendere, unde violentia non est respectu Dei in voluntate damnatorum, nisi secundum quid, et in genere moris, ut supra dictum est.¹⁹ Licet enim Deus necessitet voluntatem damnatorum, media apprehensione obiecti nocivi, et tristabilis, ut actum doloris eliciat, et prae angustia spiritus gementes, infructuosam poenitentiam agant; non tamen eos cogit ad praedictos actus voluntatis, ut ex supradictis patet.

XI. Ad quartum respondetur, quod, ut dictum est, nulla creatura potest immediate a Deo pati violentiam; esset enim imperfectio Dei, si aliqua creatura resisteret illi. Et praeterea: nam violentia non potest alicui inferri, nisi a causa extrinsecus operante, ut patet ex eius definitione; dicitur enim violentum, quod est a principio extrinseco, passo non conferente vim: Deus autem intime operatur in omnibus rebus cum pleno, et perfecto earum dominio. Unde, sicut non potest esse violentus motus, cum aliquid movet seipsum, ita etiam cum movetur immediate a Deo, non potest violenter moveri: nam omnis motus cuiusque rei magis dependet a Deo, quam a quolibet principio intrinseco tam activo, quam passivo ipsius mobilis. Sicut ergo ille motus, qui a principio intrinseco activo, vel passivo ipsius mobilis procedit, esse non potest violentus, ita non erit violentus, si procedat a Deo immediate.

Et, si fiat argumentum: nam quidquid Deus potest facere cum causa secunda; potest etiam facere per seipsum immediate; sed Deus potest causare in rebus motum violentum, mediis causis secundis; ergo per seipsum immediate poterit illum causare; Respondetur, quod, quando in effectu importatur habitudo ad talem causam, non solum in genere causae efficientis, sed etiam in genere causae formalis; non potest Deus facere se solo, quod potest operari per causam secundam, ut patet in actionibus vitalibus; et idem contingit, quando in ipso effectu, vel motione includitur intrinsece aliqua imperfectio, quae, cum non possit reduci in primam causam, sed solum in causam secundam, eo quod primae causae omnis imperfectio repugnat; ideo talis effectus potest produci a Deo media causa secundam, non autem per seipsum immediate.²⁰ Unde non potest Deus immediate producere aliquod monstrum, aut motum defectivum, vel habitum vitiosum, quem tamen potest producere media causa secunda: Similiter etiam non potest producere immediate per seipsum aliquem effectum, qui sit formaliter contingens; quia, ut disput. 26. et 27. ostensum est, effectus contingens, inquantum est formaliter contingens, dicit intrinsecum ordinem ad causam defectibilem, seu impedibilem per concursum alterius causae. Deus autem non est, sed nec esse potest causa defectibilis, aut impedibilis: nam in hoc includitur intrinsece imperfectio. Et tamen certissimum est, Deum per causas secundas multos producere effectus contingentes. Proportionabiliter dicendum est in praesenti, Deum mediis causis secundis multos producere motus violentos, quos tamen immediate per seipsum causare non potest, non propter aliquam ipsius Dei impotentiam, sed potius propter summam, et infinitam eius perfectionem, et omnipotentiam, cui subinde nulla imperfectio, nullus defectus potest attribui.

XII. Ad quintum respondetur, quod tangit difficultatem, de qua ex professo disputari solet 1. 2. q. 6. ar. 4. allegato: Utrum videlicet, quando voluntas, vel alia potentia cessat ab actu; quia Deus suum generalem subtrahit concursum, vere dicatur cogi, aut violentiam pati. Almaynus tract. 1. moralium c. 2. partem defendit affirmativam, cui ex parte adhaeret M. Medina, ar. 4. citato, concl. 4. Ait enim, quod aliquo modo tunc cogitur potentia. Idem dicit Durandus, loquens de voluntate.²¹ Respondetur tamen, quod in casu posito, proprie loquendo, non cogeretur voluntas, nec pateretur violentiam; et idem dicendum de quacumque alia potentia. Docet hoc Conrad. ar. 4. cit. et M. Victoria, M. Soto, et Caiet. 1. p. q. 82. ar. 1. Et ratio huius est: nam cessante concursu Dei generali, nullam habet voluntas actualem inclinationem ad actum, cum omnis inclinatio cuiuslibet causae secundae, intrinsece dependeat a Deo, tamquam a causa priori per se efficiente, ut disp. 18. 22. et 23. ostensum est, et patebit amplius, disp. 96. et 97.; ergo tunc voluntas non cessaret ab actu contra propriam inclinationem: ergo non cogeretur.²² Confirmatur hoc: nam sublato concursu Dei generali, nulla esset resistentia in voluntate: ergo non pateretur violentiam, aut coactionem. Probatur consequentia: nam illud dicitur violentum, quod est a causa extrinseca, passo non conferente vim, idest resistente: ergo ubi nulla est resistentia, nulla erit violentia. Praeterea: nam si voluntas vellet cessare ab actu amoris alicuius obiecti, et non posset, quia Deus illam necessitat ad illum actum, quantum ad exercitium, sicut necessitatur in Patria ad diligendum Deum; non diceretur cogi, aut violentiam pati, sed solum necessitari: ergo similiter non cogeretur, si cessaret ab actu; quia Deus subtrahit suum concursum generalem.

Et, si fiat argumentum: nam quando potentia progressiva impeditur aliquo exteriori impedimento, ne prosequatur suum motum, vere cogeretur, sicuti etiam cogitur lapis, cum detinetur sursum, et impeditur, ne descendat deorsum: ergo similiter cogeretur voluntas, si Deus, subtrahendo suum concursum generalem, eam impediret, ne actum inceptum prosequatur, sed ab eo desistat: Respondetur, negando consequentiam: nam in casu antecedentis est actualis resistentia ex parte passi, non autem in casu consequentis. Sed obiiciunt aliqui; nam Arist. 2. Ethic. appellat violentum, quod agens extrinsecum, praeter internum impetum moverit, aut sedaverit. Respondetur, Aristotelem loqui de violento improprie, et largo modo sumpto. Ut autem sit aliquid proprie violentum, non sufficit, quod res, vel eius potentia detineatur, vel impediatur ab operatione, ad quam habet inclinationem radicalem, seu habitualem, et in actu primo; sed requiritur, quod impediatur contra actualem inclinationem, vel contra virtualem: Vel, si Aristoteles loquatur proprie de violento, intelligendus est, quando mobile renititur per actualem impetum, sicut renititur lapis, cum detinetur sursum, aut cum impeditur, ne ea velocitate deorsum tendat, quae proportionata est eius gravitati: nam ut docet S. Thom. 2. 2. q. 175. ar. 1. in corp. dupliciter aliquis motus dicitur violentus; uno quidem modo, quantum ad finem inclinationis; sive secundum substantiam motus, quae attenditur ex parte termini; puta, si lapis, quia naturaliter inclinatur ad hoc, quod feratur deorsum, proiiciatur sursum. Alio modo, quantum ad modum tendendi, puta si lapis velocius proiiciatur deorsum, quam sit motus eius naturalis. Tunc enim ille motus est violentus, quantum ad modum; quia velocius movetur, quam eius naturae congruat; et eadem ratione, si ab aliquo agente extrinseco impediatur, ne ea velocitate feratur deorsum, qua descenderet ex natura sua, ille motus esset violentus, quantum ad modum.

XIII. Ad sextum argumentum respondetur, quod, si auxilium efficax inhaerens creatae voluntati, consideretur secundum suam physicam entitatem, praescindendo, vel abstrahendo a decreto Dei, volentis absolute per illud auxilium hominem ad se convertere; liberum arbitrium potest eidem auxilio resistere; quia tunc resistentia accipitur comparatione causae particularis.²³ Si autem consideretur, ut est instrumentum divinae voluntatis, intendentis hominem ad se convertere, et quatenus intentionaliter in se continet virtutem eiusdem voluntatis divinae; secundum istam rationem non potest liberum arbitrium eidem auxilio resistere, sicut non potest resistere voluntati Dei efficaci, cuius est instrumentum.

Ad Confirmationem desumptam ex verbis Apostoli ad Rom. 13. respondetur, quod, cum dicit, eos, qui resistunt potestati, Dei ordinationi resistere; loquitur de resistentia, quae fit ordinationi divinae, quae attenditur secundum aliquam particularem causam, vel de ordinatione divina, quae est secundum voluntatem signi, et secundum voluntatem Dei antecedentem. Huic namque ordinationi, et voluntati Dei saepe homines resistunt, ut in prima conclusione dictum est, et constat ex locis scripturae in primo argumento huius disputationis inductis. Si autem loquamur de ordinatione, quae attenditur secundum causam universalem, hoc est secundum voluntatem Dei consequentem, quae est voluntas beneplaciti, et efficax; nullus umquam resistit, vel resistere potest ordinationi divinae. Nec loquitur Apostolus de hac ordinatione, sed de ordinatione superius explicata, ut colligitur ex S. Thoma dicente: Si potestas principum, inquantum talis est, a Deo est, et nihil est a Deo sine ordine: consequens est, quod etiam ordo, quo inferiores potestatibus superioribus subiiciuntur, sit a Deo. Itaque qui contra hunc ordinem resistit potestati, Dei ordinationi resistit. 1. Reg. 8. Non te abiecerunt, sed me, ne regnem super eos. Luc. 10. Qui vos spernit, me spernit. Resistere autem divinae ordinationi, contrariatur honestati virtutis. Unde contra virtutem agit, quicumque potestati resistit in eo, quod pertinet ad ordinationem suae potestatis.²⁴ Quibus verbis non obscure docet, Apostolum loqui de illa resistentia dumtaxat, quae fit voluntati Dei antecedenti, seu voluntati signi, quae, ut ait 1. p. q. 19. art. 6. non semper impletur. Utrum autem auxilio efficaci, ut est instrumentum voluntatis divinae, possit liberum arbitrium resistere, proprie loquendo de resistentia, disputat. 93. et 94. explicabitur.

Finis Libri Quarti.