De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Quidnam sit motio illa praevia, qua Deus movet, et applicat causas secundas ad operandum.

I. PRIMA sententia est quorundam Thomistarum, asserentium, praemotionem primae causae, in secundis causis receptam, qua ad operandum moventur, et applicantur, esse qualitatem, non quidem per modum permanentis, sed per modum dispositionis transeuntis cum operatione causae secundae. Quam sententiam, ut probabilem, defendit Magister Cabrera, et eam videntur suadere haec argumenta.¹

Primo: Nam S. Thom. 1. 2. q. 109.² ar. 9. in corpore ex eo probat, illum, qui iam consequutus est iustificantem gratiam, adhuc indigere ad recte operandum auxilio actuali, seu motione divina; quia nulla res creata potest in quemcunque actum prodire, nisi virtute motionis Divinae. et hac ratione dicit esse generalem, comparatione cuiuslibet causae secundae. sentit ergo eiusmodi motionem esse qualitatem, siquidem affirmat, tribuere causae secundae virtutem ad operandum. Et art. 1. eiusdem quaest. idipsum docet, sub his verbis: Quantumcunque natura aliqua corporalis, vel spiritualis ponatur perfecta, non potest in suum actum procedere, nisi moveatur a Deo. Ex quo testimonio, et aliis eiusdem Sancti Thom. disput. 18. adductis, desumitur argumentum. Sine motione divina non potest causa secunda operari, ergo per illam potest; ergo talis motio tribuit aliquam virtutem ad operandum: ergo est qualitas, saltem per modum transeuntis.

Secundo arguitur. Motio Dei praevia confert causis secundis aliquam virtutem operativam, cum illas constituat in ultimo complemento actus primi; sed omnis virtus operativa, seu conferens formaliter virtutem operativam, est qualitas pertinens ad primam, vel secundam speciem: ergo.

Confirmatur. Causa efficiens operatur, inquantum est actu, et in tantum deficit a virtute operandi, inquantum est in potentia: ergo id, quod tribuit formaliter ultimam actualitatem ad operandum, confert causae efficienti aliquam virtutem, ut operetur, ac per consequens erit qualitas. Cum ergo motio Dei actualis conferat secundis causis actualem virtutem ad operandum, sequitur, quod sit qualitas.

Tertio. Causa secunda, licet sit causa principalis suae operationis, quantum ad speciem illius, et substantiam; tamen, ut illam attingat, quantum ad esse, sive in ratione entis, et actualitatis, oportet, quod ultra formam permanentem recipiat a Deo motionem actualem, cuius virtute concurrat ad effectum producendum, inquantum habet esse, sive actualitatem ultimam, eo quod solus Deus est causa principalis entis, inquantum ens actu, cum universalissimus effectus in universalissimam causam reduci debeat: ergo motio Dei praevia erit qualitas, tribuens virtutem actualem potentiae ad attingendum instrumentaliter suum effectum, inquantum ens, et actus est.

Quarto, idem probatur ratione speciali, procedente de motione ad actus imperfectos supernaturales, qui eliciuntur a rationalibus potentiis ante infusionem habitus, quales sunt, timor Inferni, desiderium imperfectum obtinendi salutem, attritio, quam sacrum Concilium Tridentinum docet: Esse donum Dei, et Spiritus sancti impulsum, nondum quidem inhabitantis, sed moventis; quo poenitens adiutus, viam sibi ad iustitiam parat.³ Etenim huiusmodi actus supernaturales eliciuntur a potentiis elevatis solum per auxilium speciale, seu motionem actualem gratiae adiuvantis, non autem per habitus, vel qualitates permanentes; quia, ut supponitur, non habent in se habitus infusos: ergo necesse est, quod eleventur, et constituantur in actu primo per aliquam transeuntem qualitatem, ut, tanquam causa principalis, efficiant eosdem actus; alias enim homo solum esset instrumentum Dei comparatione illorum actuum: id enim, quod operatur per solam motionem alterius agentis, non est causa principalis, sed instrumentalis, sicut aqua calefacta ab igne, solum est causa instrumentalis calefactionis, et caloris; quia solum operatur, ut mota ab igne: ergo auxilium speciale, seu motio Dei ad dictos actus imperfectos, erit qualitas in potentiis recepta, et a solo Deo producta.

Secunda sententia asserit per oppositum extremum, auxilium actuale, seu motionem Dei non importare aliquid receptum in causis secundis antecedens, etiam ordine naturae, et causalitatis, operationes earum; sed esse ipsum Deum, seu voluntatem Divinam, quatenus parata est, et exposita ad concurrendum simul cum causis secundis, quotiescunque ipsae vel ex necessitate naturae operentur, vel ex innata libertate operari voluerint: In causis autem secundis, dicunt, motionem Dei solum importare, aut ponere ipsam operationem causae, quatenus procedit efficienter ex concursu Dei simultaneo, sicut creatio in creatura nihil ponit distinctum a substantia illa, sed est ipsa creatura, secundum quod procedit efficienter a Deo. Probatur haec sententia sequentibus argumentis.

Quinto arguitur. Si auxilium Dei actuale esset aliquid praevium ad operationem causae secundae, pertineret ad primam, vel secundam speciem qualitatis. sed ad neutram illarum pertinet; etenim prima, et secunda species qualitatis ponunt aliquid intrinsecum in subiecto, quod sit principium activum operationum: illud autem auxilium praevium non est principium intrinsecum activum: nam posito in nobis quocunque principio intrinseco activo, indigemus adhuc auxilio divino, et concursu Dei, ut operemur; sed posito auxilio divino, non indiget homo alio auxilio Dei ad operandum, alias daretur processus in infinitum: ergo auxilium Dei non est principium intrinsecum activum operationis.

Sexto. Nulla virtus, aut qualitas activa est determinata ad unum effectum numero, sed potest plures producere, ut patet, discurrendo per omnes virtutes activas, quas experimur; sed auxilium Dei actuale est determinatum ad unum effectum numero, et ad unam operationem; nam transit cum ipsa operatione: ergo non est qualitas, aut virtus activa.

Septimo. Sola subordinatio essentialis ad efficacissimam voluntatem Dei est sufficiens, ut liberum arbitrium producat supernaturales actiones, praesertim si fuerit constitutum in actu primo per habitus supernaturales: ergo superflue constituitur, tanquam necessarium auxilium aliud actuale, quod sit qualitas, aut virtus activa. Antecedens probatur: nam humanitas Christi absque aliquo principio activo creato ex sola subordinatione ad Verbum, cui unitur, elicit operationem infinite meritoriam; etenim illa infinitas non provenit ex aliquo principio creato, ergo provenit ex sola subordinatione ad Verbum, cui est hypostatice unita: ergo similiter liberum arbitrium nostrum ex sola subordinatione ad Deum poterit elicere operationem supernaturalem absque alio auxilio, quod sit virtus activa.

Octavo. Auxilium, sive influxus Dei actualis, quo adiuvat hominem ad eliciendum actum liberum, nihil est aliud, quam actus liber, secundum quod procedit ex influxu Dei, et quatenus est in fieri a Deo: ergo non est virtus activa. Patet consequentia: nam omnis operatio distinguitur realiter a virtute activa: etenim actio non est principium activum actionis. Antecedens probatur: nam influxus actualis liberi arbitrii, quo ad eundem actum liberum concurrit, nihil est aliud, quam ipsa operatio libera, ut procedit effective a nostro libero arbitrio: ergo similiter motio, qua Deus movet voluntatem ad actum liberum, erit realiter ipse actus liber, secundum quod est in fieri a Deo.

Confirmatur. In naturalibus motio ad albedinem est ipsa albedo, ut in fieri; quia, ut dicit Arist. motus non est praeter res, ad quas est motus: ergo motio actualis, qua Deus movet voluntatem ad actum liberum, erit ipse actus liber, ut est in fieri a Deo.

III. Tertia sententia affirmat auxilium, seu motionem actualem, qua Deus movet, et applicat causas secundas ad operandum, esse aliquid receptum in ipsis causis secundis prius natura, quam operentur: et si inquiratur, quid sit, respondent, esse realiter ipsam operationem causae secundae, quatenus procedit a Deo, eam applicante, et promovente efficaciter ad operandum. Ex quo inferunt, quod praemotio efficax, seu praedeterminatio, qua Deus praedeterminat voluntatem ad actionem liberam, non sit distincta realiter a determinatione actuali, qua voluntas se ipsam determinat per suam operationem; sed eadem. Cum enim voluntas formaliter se determinet, eliciendo actum liberum, idem actus, secundum quod procedit a Deo praemovente, dicitur praedeterminatio Dei; quatenus vero procedit a voluntate simul tempore, sed posterius natura cooperante, dicitur determinatio voluntatis. Probant hoc aliquibus argumentis ex factis a principio.

Praeterea. Nam determinatio voluntatis posita est in illo exitu, quo voluntas exit de potentia ad actum, et de actu primo ad actum secundum: quod quidem non aliter fit, quam per actionem procedentem ab ipsa voluntate, cum iam incipit agere, et operari; ad quem exitum Deus una cum ea motione actuali, influendo prius natura, et incipiendo: et hac ratione dicitur praemovere voluntatem efficienter proprie; et eam praedeterminare: ergo praedeterminatio Dei non distinguitur realiter a determinatione nostrae voluntatis.

Confirmatur. Nam a parte rei non sunt constituendae duae determinationes voluntatis distinctae; una Dei, altera voluntatis⁴: nam talis multiplicatio ponitur frustra: ergo determinatione eadem, qua voluntas se determinat, determinatur a Deo, tanquam a primo deliberante, et praedefiniente.

Differt autem haec sententia a praecedenti: nam licet utraque asserat concursum Dei generalem, sive auxilium actuale non distingui realiter ab operatione causae secundae; auctores tamen primae sententiae dicunt, quod auxilium actuale est ipsa operatio causae secundae, ut procedit ex influxu Dei, non quidem praevio, sed simultaneo; non enim volunt admittere, quod in aliquo priori etiam rationis, sive causalitatis, physice moveat Deus voluntatem ad actum nostrum liberum, antecedenter ad influxum creati arbitrii. Auctores autem huius secundae sententiae dicunt, quod auxilium actuale Dei est realiter ipsa operatio causae secundae, ut procedit ex influxu Dei praemovente, et praedeterminante causam secundam ad influendum, et operandum, ut semper salvetur, quod solus Deus est, qui primo incipit, qui efficienter facit, ut faciamus, et operatur, ut operemur. De hac sententia iterum erit agendum inferius, cum disputabitur de efficacia auxilii praevenientis gratiae.

IIII. Quarta sententia est aliorum Thomistarum, asserentium, auxilium Dei, sive motionem praeviam, qua movet, et applicat causas secundas ad operandum, esse in illis aliquid realiter distinctum ab earum operationibus, et esse quoddam complementum virtutis activae quo actualiter agit, ut dicit S. Thomas.⁵ Et quoniam haec sententia est ad mentem Sancti Thomae, pro eius explicatione supponenda sunt aliqua.

Primo supponendum est, praesentem difficultatem non procedere de influxu, seu concursu Dei simultaneo, quo una cum libero arbitrio creato operatur. Omnes enim conveniunt, huiusmodi concursum nihil aliud esse in nobis, nisi operationem ipsam liberi arbitrii, ut procedit efficienter a Deo; sicut creatio nihil aliud intrinsecum ponit in creatura, nisi ipsam substantiam creatam, ut a Creatore procedit. Et idem sentiendum de concursu divino comparatione effectus cuiuscunque alterius causae secundae. Quaestio ergo procedit de influxu, seu motione praevia ad concursum causae secundae, quae datur per modum auxilii, et immediate recipitur in causa secunda prius ordine rationis, et causalitatis, quam ipsa operetur.

Supponendum secundo, quod in praesenti possumus loqui de auxiliis gratiae; quibus Deus adiuvat ad supernaturales actus hominem, iam constitutum in actu primo per supernaturales habitus Fidei, Spei, et Charitatis: aut vero de auxiliis, quae dantur ad supernaturales actus antecedentes infusionem habitus. Sunt enim quidam actus supernaturales perfecti, ut contritio, et actus charitatis, qui procedunt ab habitibus infusis: alii imperfecti, ut timor Inferni, et attritio, et alii huiusmodi, quibus remote praeparatur homo ad iustificationem; qui quidem non ex habitibus supernaturalibus, sed ex impulsu speciali Spiritus Sancti procedunt, nondum quidem inhabitantis, sed moventis, ut supra dictum est.

Supponendum tertio, quod, cum in natura intellectuali sint duae potentiae, quae elevari possunt ad actus supernaturales, scilicet intellectus, et voluntas, difficultas procedit de auxiliis tam ex parte intellectus, quam ex parte voluntatis, et quaestio est: Utrum auxilium gratiae ponat aliquid intrinsecum non solum in intellectu, sed etiam in voluntate; an vero post perfectam illustrationem intellectus possit voluntas immediate elicere consensum, absque alio auxilio inhaerente eidem voluntati, quod sit principium activum consensus. Sed quoniam haec pertinent ad quaestionem de efficacia gratiae, suo loco erunt inferius discutienda: et nunc tantum agendum de concursu Dei generali, sive pertinente ad ordinem naturae, sive ad ordinem gratiae.

V. PRima Conclusio. Id, quod a Deo fit in causis secundis, quo actualiter agant, est aliquid habens esse quoddam incompletum per modum, quo colores sunt in aere, et virtus artis in instrumento artificis.⁶ Haec conclusio, ut iacet, est expressa S. Thom. q. 3. de potentia art. 7. ad 7. ubi ait: Virtus naturalis quae est rebus naturalibus in sua institutione collata, inest eis, ut quaedam forma habens esse ratum, et firmum in natura. Sed id, quod a Deo fit in re naturali, quo actualiter agat, est, ut intentio sola, habens esse quoddam incompletum per modum, quo colores sunt in aere, et virtus artis in instrumento artificis. Et probatur eius ratione: nam rebus naturalibus potuit conferri, et collata est de facto in sua prima institutione, et creatione forma, et virtus in eis permanens, qua sibi proportionatos possent effectus producere; non tamen potuit eis conferri vis aliqua permanens, qua agerent ad esse, ut instrumentum primae causae, nisi daretur eis, quod essent universale essendi principium: sicut per artem dari potuit acumen securi, ut esset forma in ea permanens apta ad scindendum, non tamen potuit ei communicari, quod absque motione artificis rem artificiatam efficeret: ergo influxus Dei praevius, quo causae secundae actualiter agunt, est in illis aliquid incompletum, et transiens cum ipsa operatione, sicuti est virtus, qua instrumentum motum ab artifice, operatur ad effectum artis.

VI. Secunda conclusio. Hoc ens incompletum praevium actioni causae secundae producitur in illa effective a solo Deo, et nullo modo dependet efficienter ex influxu ipsius causae secundae.⁷ Conclusio est etiam S. Thom. ar. 7. cit. ad tertium argumentum, ubi ait: In operatione, qua Deus operatur, movendo naturam, non operatur ipsa natura. Sentit ergo, illud incompletum praevium operationi causae secundae produci a solo Deo effective.

Praeterea probatur evidenti ratione: nam illud ens incompletum est quid praevium operationi, sive influxui causae secundae, et antecedit illum ordine causalitatis: ergo non dependet efficienter ab ea. Patet consequentia, tum quia prius, non dependet a posteriori; tum etiam nam effectus non potest antecedere suam causam efficientem, nec eam praevenire; alias haberet esse, antequam a sua causa produceretur.

Confirmatur: nam ut supradictum est, et patebit infra, actuale Dei auxilium, quo Deus praemovet causas secundas, et eas applicat ad operandum, tribuit illis complementum virtutis activae, ut operentur: ergo non dependet efficienter ab ipsa operatione causae secundae; virtus enim activa causae, et complementum illius non dependet effective ab operatione eiusdem causae; alias idem secundum eandem rationem simul esset causa, et effectus in eodem genere causae respectu eiusdem; quod implicat.⁸

Ex quo sequitur, quod omnis causa secunda in ordine ad illud praevium auxilium Dei, se habet passive, sive causa secunda sit naturalis, sive libera: et ratio est; quoniam omne recipiens, inquantum recipiens, se habet passive in ordine ad formam, quam recipit; cum ergo illud auxilium praevium sit effective a solo Deo, et recipiatur in causa secunda antecedenter ad eius operationem; relinquitur, quod ipsa causa secunda se habeat passive, et non active in ordine ad illud.⁹ Neque ex hoc sequitur, quod voluntas, dum iustificatur adultus, vel producit actum liberum, se habeat mere passive, ut Lutherus asseruit: quoniam licet passive se habeat in ordine ad auxilium praevium, tamen in ordine ad actum liberum, ad quem movetur, se habet active, et libere, ut inferius patebit. Unde Conc. Trident. sess. 6. de Iustificat. can. 4. non damnat eos, qui dicunt, liberum arbitrium se habere passive in ordine ad motionem divinam; sed eos, qui sentiunt, non posse dissentire, si velit; sed velut inanime quoddam, nihil omnino agere, mereque passive se habere.¹⁰ In quibus verbis non obscure supponit Conc. nostrum liberum arbitrium passive se habere in ordine ad excitationem, et motionem divinam, quam in se recipit, ut cap. 5. praemiserat: solum ergo determinat, quod non se habet mere passive, ita ut, velut inanime quoddam, nihil omnino agat, nihilque cooperetur, libere assentiendo Deo excitanti, atque vocanti: agit ergo aliquid liberum arbitrium, non quidem effective producendo auxilium efficax, quo movetur a Deo, ut libere consentiat; sed libere producendo consensum, ad quem Deus per auxilium gratiae movet ipsum arbitrium.

VII. Tertia conclusio. Quoties causae secundae, sive ordinis naturalis sint, sive supernaturalis, habent, ratione formae sibi inhaerentis, sufficientem virtutem activam, per modum actus primi, proportionatam cum effectu; tunc auxilium Dei, seu motio praevia, qua Deus movet, et applicat easdem potentias activas ad operandum, non est qualitas, sed proprio vocabulo dicitur motio virtuosa, qua primum agens universalissimum efficit, ut causae secundae actualiter operentur, unaquaeque iuxta modum sibi proprium. Haec conclusio est expressa S. Thomae p. 2. q. 110. ar. 2. ubi quaerit: Utrum gratia sit qualitas; et respondet, quod gratia habitualis est qualitas; auxilium autem actuale, quo nos movet ad aliquid volendum, non est qualitas, sed motus quidam animae; quod probat: nam actus moventis in mobili est motus mobilis, ut dicitur 3. phys. text. 1.

Praeterea probatur ratione. Omnis qualitas activa pertinet ad primam, vel secundam speciem qualitatis. at vero Dei auxilium actuale non pertinet ad aliquam speciem illarum: ergo non est qualitas. Minor probatur: nam habitus perficit potentiam in ratione actus primi, includentis potentialitatem, comparatione actualis operationis, eo quod habitus non determinat potentiam ad actualiter operandum. stat enim, quod quis habeat in se habitum, et non operetur; sed auxilium actuale praemovens causas secundas ad operandum, non perficit potentiam, constituendo illam in actu primo, sed potius reducit ipsum actum primum ad actum secundum; haec enim duo sunt incompossibilia, quod iustus moveatur efficaciter ad diligendum Deum, et tamen non diligat illum, ut saepe docet S. Thomas.¹¹

Secundo probatur. Impossibile est, quod per aliquem actum, aut qualitatem activam determinetur liberum arbitrium ad unam numero operationem; habitus enim ex natura sua, quandiu est in viatoribus, potest esse principium diversarum actionum; sed praedictum auxilium actuale determinat liberum arbitrium ad unam numero operationem; quamvis cum vera facultate, qua possit operari oppositam, si velit, aut non operari: ergo auxilium actuale non est habitus, aut qualitas activa.

Tertio. Habitus subiiciuntur libero arbitrio, quantum ad usum; habitibus enim utimur, cum volumus: sed auxilium Dei actuale, seu praevia motio divina non subditur libero arbitrio, quantum ad usum, sicut subiiciuntur habitus; sed potius ipsum auxilium subiicit voluntatem humanam, et eam sibi obsequentem facit, ut disput. 87. patebit: ergo.

Quarto. Posito in homine quocunque habitu, aut qualitate activa, indiget adhuc auxilio, seu motione divina, ut actualiter operetur, ut disput. praecedenti ostensum est, sed posito praedicto auxilio in homine, non indiget alio auxilio, quo moveatur, et applicetur ad operandum, alias daretur processus in infinitum: nam illud ultimum auxilium erit habitus, vel qualitas activa, et consequenter indigebit alio auxilio ad operandum, et sic in infinitum. ergo, etc.

Quinto. Si auxilium gratiae, quo Deus nos movet ad operandum, esset habitus, aut qualitas activa; sequeretur, quod iustus, qui non habet in se tale auxilium, seu motionem divinam actualem, non haberet revera principium sufficiens, quo posset operari, si velit: nam deesset illi aliqua qualitas activa, qua in actu primo per modum principii constitueretur. Consequens autem est falsum, et contra S. Augustinum, qui saepissime docet, primis parentibus fuisse concessum adiutorium gratiae, quo possent perseverare, si vellent;¹² qui tamen non receperunt auxilium, seu motionem actualem, qua perseverarent, et vellent. Eisdem argumentis poterit facile probari auxilium praevium actuale non pertinere ad speciem dispositionis, aut naturalis potentiae; praesertim cum eiusmodi auxilium praesupponat potentiam, quam elevat in actu primo constitutam.

VIII. Quarta conclusio. Etiam quando potentiae non sunt constitutae per habitus infusos, in actu primo proportionato cum actionibus supernaturalibus timoris Inferni, attritionis, et similium actuum, qui regulariter infusionem habitus tempore antecedunt, sed praeveniente gratia elevantur ad eosdem actus eliciendos; censeo, auxilium actuale praevium, quo Deus efficit, ut homo actus illos producat, non esse formaliter qualitatem, sed motionem Dei virtuosam. Probatur argumentis factis pro conclusione praecedenti, quae hanc etiam probare videntur.

Praeterea probatur. Auxilium actuale praevium, quo Deus movet efficaciter potentiam ad eliciendos praedictos actus supernaturales tempore antecedentes infusionem habitus, est eiusdem rationis cum auxilio actuali, quo Deus movet efficaciter liberum arbitrium informatum habitibus supernaturalibus ad operationes supernaturales; sed hoc auxilium praevium non est qualitas, ut ex dictis in praecedenti conclusione constat: ergo neque illud. Et si quis petat, per quid constituantur potentiae in actu primo, sive in potentia proxima ad eliciendos actus supernaturales, tempore antecedentes infusionem habitus; respondetur, hanc esse specialem difficultatem inferius discutiendam, cum de gratia excitante, et sufficiente disputabimus.¹³

Quinta conclusio. Haec motio praevia, sive auxilium actuale realiter distinguitur ab operatione causae secundae:¹⁴ haec est contra auctores secundae sententiae. Sed probatur primo. nam omnis causa efficiens realiter distinguitur a suo effectu; inter causam enim efficientem, et eius effectum debet esse distinctio realis, alias idem esset causa efficiens sui ipsius, sed illa motio praevia, sive Deus per illam motionem est causa efficiens, quod liberum arbitrium, et quaevis alia causa secunda operetur, ut dicetur infra disput. 68. ergo realiter distinguitur ab operatione eiusdem causae secundae.

Probatur secundo. Voluntas prius in signo rationis recipit in se motionem Dei praeviam, quam producat actum liberum, ut ex praemissis patet: ergo motio Dei non potest esse realiter idem, quod actus liber eiusdem voluntatis. probatur consequentia: nam voluntas prius efficit actum suum liberum, quam recipiat illum, vel patiatur ab eo.

Probatur tertio. Motio illa praevia est terminus productus per solam operationem divinam, ut supra dictum est: operatio autem, et effectus causae secundae non est quid productum efficienter a solo Deo, sed etiam a causa secunda: ergo motio illa non identificatur realiter cum operatione causae secundae, vel cum termino producto per illam. probatur consequentia: nam cum operationes specificentur ex terminis; ubicunque fuerint operationes realiter diversae, debent realiter distingui et termini.

Et si obiiciatur contra istam rationem: nam effectus causae secundae est unus, et idem realiter; et tamen producitur per diversam operationem, et influxum, videlicet per operationem Dei, et causae secundae: ergo ex diversitate operationum non concluditur diversitas effectuum; Respondetur, quod, quando causae sunt subordinatae, non ponunt in numero, respectu effectus, quem producunt: nam causa inferior operatur in virtute superioris; unde ab utraque potest simul idem numero effectus produci, ut docet S. Thom. q. 3. de potentia, ar. 7. ad 3. Id autem, quod ex natura sua habet, ut producatur effective a solo Deo, non potest esse idem realiter cum eo, quod producitur effective a causa secunda.

Probatur quarto. Deus non potest per seipsum in aliquo priori attingere immediate actum liberum, in quo illum non attingat voluntas creata: ergo auxilium efficax, seu motio Dei praevia, non est realiter ipse actus liber, quatenus in aliquo priori intelligitur, ut procedens a Deo antecedenter ad influxum nostri arbitrii. Antecedens probatur: nam actus liber est intrinsece vitalis: ergo dicit intrinsecum ordinem ad potentiam vitalem: ergo non potest intelligi, ut procedens a Deo immediate, antecedenter ad liberum influxum potentiae vitalis, videlicet liberi arbitrii, sine quo produci non potest.

Confirmatur primo: Nam alias sequeretur, quod in aliquo priori signo rationis intelligeretur nostrum liberum arbitrium mere passive se habere in ordine ad actum liberum; quod tamen videtur repugnare eius libertati. Sequela probatur: nam si in illo priori signo rationis intelligitur fieri a solo Deo actus liber voluntatis: ergo voluntas intelligitur mere passive se habere in ordine ad illum actum liberum. Quod ergo Deus facit in illo priori naturae, est movere efficaciter voluntatem, ut eadem voluntas sic mota, suum producat actum liberum; et terminus huius actionis, seu motionis divinae est, voluntatem esse motam, ut se moveat; quia operatio primae causae non attingit effectum secundae causae, nisi se modificet in causa secunda, iuxta modum ipsius causae secundae: ergo nulla est assignabilis duratio naturae, in cuius primo instanti causa prima efficiat effectum causae secundae, et in secundo illum attingat causa secunda. de quo disp. 89. et 98. agendum est.

Confirmatur secundo: nam actus liber creatus intrinsece¹⁵ habet, quod sit actio contingens, et consequenter impedibilis per alias causas: ergo si in aliquo priori intelligitur produci a solo Deo, in illo priori debet intelligi, ut contingens; ac per consequens contingentia, et defectibilitas illius actus proveniet immediate, tanquam ex causa proxima, ex ipso Deo, sive ex divina voluntate; ac per consequens voluntas Dei esset causa contingens, et defectibilis; quod manifestam involvit contradictionem; ut disput. 27. perspicuum fiet.

IX. Ad primum argumentum factum a principio pro prima sententia, respondetur, S. Thomam expresse docere, auxilium divinum, quo nos movet ad operandum, non esse qualitatem, ut patet ex loco adducto pro tertia conclusione. Unde ad testimonia in contrarium allegata, respondetur, quod, cum S. Thomas dicit, causam secundam, quantumvis ponatur perfecta, non posse operari, nisi moveatur a Deo; non est sensus, quod absque praevia motione actuali Dei causa secunda non habeat verum posse, seu virtutem activam in actu primo. Etenim, ut in q. 3. de potentia, ar. 7. ad 7. docet idem S. Doctor, causae secundae naturales in sua creatione acceperunt a Deo per formam permanentem, virtutem, qua possent operari. Et similiter per habitus infusos potest liberum arbitrium operari alias actiones supernaturales, si velit; sed sensus S. Thomae est, causam secundam nunquam esse operaturam, nisi moveatur a Deo.

Ad cuius maiorem explicationem advertendum est, quod in hac propositione causa secunda non potest operari, nisi moveatur a Deo. illa exclusiva potest accipi ita, ut determinet verbum, potest, et tunc sensus est, quod nulla causa secunda habet in se verum posse operari, nisi moveatur a Deo; et hic sensus est falsus, neque intentus a S. Thoma, et eius discipulis, ut dicetur infra disputatione 22. num. 33. Secundo potest illa exclusiva determinare verbum, operari, et tunc sensus est, fieri non posse, quod causa secunda operetur aliquam actionem, et tamen non moveatur a Deo; et hic sensus est verus, et intentus a Sancto Doctore, ut in alia consimili proportione ipsemet explicat q. 1. de potentia, art. 5. ad 1. cuius verba disp. 22. num. 33. referenda sunt. Unde non sequitur, quod auxilium divinum sit qualitas, tribuens in actu primo virtutem aliquam operandi.

Ad secundum argumentum respondetur, quod etiam motio divina, quae non est qualitas, potest tribuere aliquam virtutem operandi, non quidem per modum actus primi, sed per modum complementi actus primi, idest faciendo, quod actus primus reducatur ad secundum.

Ad confirmationem respondetur, solum concludere, motionem praeviam esse ultimum complementum actus primi, et esse id, quo Deus potentiam constitutam in actu primo efficaciter, et efficienter reducit ad actum secundum, iuxta modum superius explicatum.

Ad tertium respondetur, potius concludere, motionem divinam non esse qualitatem: nam si causa secunda in ordine ad productionem effectus, inquantum habet rationem actus, sive entis, est instrumentum Dei, ut quidam sentiunt; potius sequitur, quod auxilium Dei actuale, in cuius virtute causa secunda attingit ipsum esse effectus producti, non sit qualitas recepta in causa secunda, sed motio, sicut est illa, quae recipitur ab artifice in instrumento, quo rem artificiatam producit.

Ad quartum respondetur, motionem, qua Deus adiuvat ante infusionem habitus liberum arbitrium ad eliciendos actus supernaturales imperfectos, non esse, proprie loquendo, qualitatem, licet vires ad operandum tribuat, ut ex dictis in superioribus constat; neque ex hoc sequitur, quod liberum arbitrium non sit causa secunda principalis, sed instrumentalis eorundem actuum, ut disp. 68. patebit; ubi operosius discutienda est quaestio illa: An liberum arbitrium comparatione actuum supernaturalium, quos elicit, vere sit causa principalis: an solum instrumentalis.

Ad quintum argumentum respondetur, auxilium Dei actuale praevium operationi causae secundae esse aliquid receptum in illa; illud tamen non est qualitas, sed motio virtuosa, et medium quoddam inter actum primum, et secundum, ut dictum est.

X. Ad sextum respondetur, maiorem assumptam veram esse de qualitate, et virtute activa, quae habet esse firmum, ratum, et permanens in subiecto per modum actus primi. Auxilium autem Dei non est qualitas permanens, sed motio transiens cum operatione, ad quam ordinatur; unde per illud nunquam producitur, nisi unica operatio.

Ad septimum respondetur, negandam esse maiorem propositionem. Ad probationem dicendum, infinitatem meriti Christi Domini esse infinitatem dignitatis moralis, sive in genere moris, non autem physicam in ratione entis: ideo non requirit aliquod principium intrinsecum infinitum inhaerens animae Christi, a quo eliciatur operatio infinite meritoria, sed sufficit infinitas suppositi divini operantis per naturam humanam; actus autem supernaturales physice, et entitative sunt supernaturales; unde non est simile.

Ad octavum respondetur, influxum Dei simultaneum, quo Deus cum libero arbitrio se determinante concurrit simul ad eliciendum actum liberum, nihil esse aliud, nisi actum liberum, quatenus procedit a Deo. Caeterum auxilium, quo Deus applicat, et praemovet liberum arbitrium, et efficit, ut se determinet; non est realiter ipse actus liber, sed aliquid praevium ad illum, ut ex praemissis patet.

Ad confirmationem respondetur, motionem ad albedinem non tribuere virtutem aliquam activam, aut complementum virtutis activae subiecto, in quo recipitur; quia mere passive se habet illud subiectum in ordine ad albedinem: motio autem praevia, qua Deus movet, et applicat liberum arbitrium, ut se determinet ad suos actus, tribuit illi virtutem quandam, seu complementum virtutis activae, ut dictum est; unde non est simile.

Ad rationes autem adductas pro tertia sententia iam patet solutio ex dictis. Sed specialiter respondetur, determinationem, seu motionem praeviam, de qua loquimur, consistere in complemento quodam virtutis activae, quo Deus vere efficienter, et efficaciter facit, ut liberum arbitrium de actu primo exeat ad secundum; non autem consistit formaliter in ipso exitu, qui fit per actum secundum; unde non sequitur, quod motio Dei praevia ad actum liberum sit realiter ipse actus liber.

Ad confirmationem dicendum, quod, ut dictum est in praecedenti disputatione, et patebit disp. 23. illa motio praevia distincta ab operatione causae secundae, non constituitur absque necessitate, sed propter rationes urgentes adductas, et adducendas in praeallegatis locis.

Per haec manet solutum¹⁶ octavum argumentum disputationis praecedentis. Dicimus enim, inter potentiam activam, quae per modum permanentis habet esse, et actum secundum, mediare motionem Dei actualem, per quam potentia activa applicatur, et praedeterminatur ad operandum, ut ex supradictis constat, et patebit amplius ex iis, quae disp. 23. num. 22. dicentur.