De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum causae secundae contingentes, et liberae possint se subtrahere, vel exire ab ordine, qui per Divinam Providentiam est eis praefixus.

I. AUCTORES, qui negant, actiones contingentes, et liberas esse a Deo in particulari praedeterminatas, antecedenter ad praescientiam cooperationis voluntatis creatae, docent consequenter, causas secundas contingentes, et liberas posse exire ab ordine, et praedeterminatione divinae providentiae: et hanc sententiam aptissimam esse asserunt ad refellendum erroribus, quos haeretici nostrae tempestatis, Lutherus praesertim, et Calvinus introducere conati sunt. Argumenta potissima, quibus probant suam sententiam, eadem fere sunt cum illis, quae disputatione 22. et duabus sequentibus contendebant probare, Deum, neque decreto extrinseco suae voluntatis, neque motione aliqua inhaerente voluntati creatae, eam posse ad alteram partem praedeterminare, salva eius libertate. Quae tamen argumenta iam in eisdem disputationibus sufficienter dissoluta esse arbitramur. In praesenti autem ea duntaxat adducenda sunt, et solvenda, quae specialiter suadere videntur sententiam propositam.

Primum argumentum est: nam Lutherus, quem adducit Roffensis art. 36. contra Lutherum, asseruit, respectu divinae providentiae omnia ex necessitate evenire; quia voluntas creata, et omnes aliae causae secundae, quae divina providentia reguntur, non possunt ab eius ordine, aut praedeterminatione seipsas subtrahere, vel aliud facere, nisi illud, quod divina providentia stabilitum est, et ordinatum. Verba Lutheri sunt: Nobis ad inferna spectantibus res apparent arbitrariae: sed ad superna spectantibus omnia sunt necessaria, quia non, sicut nos, sed sicut ille vult, ita videmus, facimus, patimur omnes, et omnia: et Calvinus lib. 2. de lib. arbit. contra Pighium pag. 236. sic loquitur: Proinde, quae fortuita maxime videntur, ea dicimus fieri necessario, non suapte natura; sed quoniam aeternum, et stabile Dei consilium in illis gubernandis regnat. ergo non est concedendum, voluntatem creatam exire non posse ab ordine per divinam providentiam eis praefixo.

Secundo arguitur. Voluntas creata potest resistere, et de facto resistit multoties ordini providentiae divinae; alias enim non oraret Psalmista: A resistentibus dexterae tuae custodi me, ut pupillam oculi;¹ nec S. Stephanus Iudaeos increpasset, dicens: Vos Spiritui sancto semper resistitis.² ergo voluntas creata potest seipsam subtrahere ab ordine gubernationis divinae, et ab eius praedeterminatione exire.

Tertio. Voluntas creata libere exequitur ordinem providentiae, et gubernationis divinae, quantum ad eos effectus, quos divina providentia causat in rebus, mediis causis liberis, et contingentibus; alias periret omnino arbitrii libertas: ergo eadem voluntas creata, quantum ad huiusmodi effectus, potest exequi, et non exequi ordinem gubernationis divinae; ac per consequens poterit se ab eodem ordine subtrahere. Probatur consequentia: nam alias ex necessitate, et non libere exequetur ordinem providentiae, et gubernationis divinae.

Quarto. Si liberum arbitrium faceret oppositum eius, quod per divinam providentiam ordinatum est, et definitum, subtraheret se de facto ab eius ordine, et praedeterminatione: ergo, si potest facere oppositum eius, quod per divinam providentiam statutum est, poterit seipsum ab ordine eiusdem providentiae subtrahere. Sed ut docet Conc. Trid. liberum arbitrium potest revera facere oppositum eius, quod Deus ordinavit, et voluit, ut fieret per idem arbitrium: ergo potest se subtrahere ab ordine divinae providentiae.³

Quinto. Nullus Rex iuste punit eos, qui ab eius ordinatione non recedunt: ergo si liberum arb. creatum non recedit, aut recedere non potest ab ordine divinae providentiae, nullus iuste puniretur a Deo.

II. Oppositam sententiam docent multi gravissimi Thomistae, inter quos est M. Bañes 1. p. q. 14. ar. 13. dub. ult. ubi, loquens de necessitate infallibilitatis, quae reperitur in actis liberis, et contingentibus, a Deo provisis, et volitis, ait: Ista necessitas sumitur ex efficacissima primae causae virtute; quae ita determinat omnes causas secundas ad suos effectus producendos, quod nulla causa secunda potest exire ab eius determinatione. Quae sententia, si recte intelligatur, est sine dubio S. Augustini, et S. Thomae, ac sacris litteris valde conformis. Ad cuius evidentiam supponendum est cum S. Thoma, quod ordo divinae providentiae dupliciter potest considerari: uno modo in generali, secundum videlicet, quod progreditur a causa gubernativa totius, scilicet a Deo: alio modo in speciali, secundum quod progreditur a causa particulari, quae est exequutrix providentiae, et gubernationis divinae.⁴

III. PRima ergo Conclusio sit. Liberum arbitrium creatum potest seipsum subtrahere ab ordine providentiae, et gubernationis divinae, secundum quod procedit per aliquam causam particularem. Conclusio est expressa S. Tho. 1. p. q. 103. ar. 7. in cor. ubi inquirens: Utrum aliquid praeter ordinem divinae gubernationis contingere possit; respondet, quod praeter ordinem alicuius particularis causae, aliquis effectus evenire potest; non autem praeter ordinem causae universalis.⁵ Et idem dicit in solut. ad 1. et 2. eiusdem artic. et in art. 8. seq. Hanc Conclusionem probant 2. 3. et 5. argumentum ex factis a principio.

Praeterea probatur. In rebus reperiuntur multa mala, praesertim in libero arbitrio creato, quod multoties incurrit malum peccati; sed, ut docet S. Thomas, res aliqua dicitur mala per hoc, quod exit ab ordine alicuius particularis boni: ergo liberum arbitrium creatum potest exire ab ordine alicuius particularis boni; ac per consequens, poterit etiam exire ab aliquo ordine particulari divinae providentiae.⁶

Secundo probatur: nam in rebus multa fiunt a casu, ut omnes fatentur. sed non fit aliquid a casu, nisi eveniat praeter ordinem alicuius causae particularis: nam, ut docet S. Tho. aliqua dicuntur esse casualia in rebus per ordinem ad causas particulares, extra quarum ordinem sunt:⁷ ergo cum in actibus liberis reperiantur contingentia casualia, relinquitur, liberum arbitrium posse exire ab ordine alicuius causae particularis.

Tertio probatur. In rebus naturalibus hoc reperitur, quod, licet una forma particularis non possit effugere formam universalem entis, aut totaliter ab ea recedere, quia redigeretur in nihilum; potest tamen recedere ab alia forma particulari, sicut albedo recedit a nigredine: ergo similiter, quamvis liberum arbitrium creatum non possit totaliter recedere ab ordine causae universalis, aut illum effugere; poterit, nihilominus recedere ab ordine divinae providentiae, qui consideratur secundum aliquam particularem causam.

IIII. Secunda Conclusio. Liberum arbitrium creatum non potest totaliter effugere ordinem divinae providentiae in generali, secundum scilicet quod progreditur a causa gubernativa totius.⁸ Haec conclusio est S. August. lib. de spiritu et littera, c. 32. ubi ait: Infideles quidem contra voluntatem Dei faciunt, cum eius Evangelio non credunt: nec ideo tamen eam vincunt, verum se ipsos fraudant magno, et summo bono, malisque poenalibus implicant, experturi in suppliciis potestatem eius, cuius in donis misericordiam contempserunt. Ita voluntas Dei semper invicta est: vinceretur autem, si non inveniret, quid de contemptoribus faceret: aut ullo modo possent evadere, quod de talibus ille constituit. Cum enim dicit, verbi gratia, volo, ut hi omnes servi mei operentur in vinea, et post laborem requiescentes epulentur; ita ut quisquis eorum hoc noluerit, in pistrino semper molat; videtur quidem quicumque contempserit, contra voluntatem Domini sui facere: sed tunc eam vincet, si et pistrinum contemnens effugerit: quod nullo modo fieri potest sub Dei potestate. Eadem conclusio est etiam expressa S. Thomae locis superius allegatis, quam probat S. Doctor.

Primo: nam praeter ordinem particularis causae nihil provenit, nisi ex aliqua alia causa impediente, quam quidem causam necesse est reducere in primam causam universalem: sicut indigestio contingit praeter ordinem virtutis nutritivae ex aliquo impedimento; puta ex grossitie cibi, quam necesse est reducere in aliquam causam; et sic usque ad causam primam universalem. Cum igitur Deus sit prima causa universalis, non unius generis tantum, sed universaliter totius entis; impossibile est, quod aliquid contingat praeter ordinem divinae gubernationis. Sed ex hoc ipso, quod aliquid ex una parte videtur exire ab ordine divinae providentiae, qui consideratur secundum aliquam particularem causam; necesse est, quod in eumdem ordinem relabatur secundum aliam causam.⁹

Secundo probatur: nam ordo divinae providentiae totaliter in bonum tendit, sed unaquaeque res in sua operatione, et conatu non tendit nisi ad bonum; nullus enim respiciens ad malum, operatur, ut Dion. dicit.¹⁰ Ergo nulla res potest totaliter exire ab ordine Divinae providentiae.

Confirmat hoc S. Tho. nam omnis inclinatio alicuius rei, vel naturalis, vel voluntaria, nihil est aliud, quam quaedam impressio a primo movente, sicut inclinatio sagittae ad signum determinatum nihil aliud est, quam quaedam impressio a sagittante. Unde omnia, quae aguntur vel naturaliter, vel voluntarie, quasi propria sponte perveniunt in id, ad quod divinitus ordinantur. Et ideo dicitur Deus omnia disponere suaviter: ergo.

Tertio. Nihil invenitur in mundo, quod sit totaliter malum; quia malum semper fundatur in bono, ut 1. p. quaest. 48¹¹. art. 3. et quaest. 49. art. 3. ostendit Sanctus Thomas: ergo in omnibus rebus reperitur aliquod bonum.¹² Sed omne bonum, qualecunque illud sit, ex ea parte, qua bonum est, procedit a summo bono, scilicet a Deo: cum ergo Deus sua providentia omnia bona particularia, quorum ipse est causa, ordinet in seipsum, tamquam in ultimum finem; relinquitur, nihil esse in mundo, quod totaliter exeat ab ordine divinae providentiae.

Quarto. Quod fit praeter ordinem alicuius agentis, est a casu, respectu illius; casus enim est causa agens praeter intentionem, ut 2. phys. text. 49. et 50. docet Aristoteles, et S. Thomas 2. 2. q. 64. art. 8. in corp. et lib. 3. cont. Gent. cap. 5. sed respectu Dei nihil fit a casu, ut docet S. Thom. 1. p. q. 103. ar. 7. ad 2¹³. ubi ait, quod aliqua dicuntur esse casualia in rebus per ordinem ad causas particulares, extra quarum ordinem fiunt. Sed quantum ad divinam providentiam pertinet: nihil fit casu in mundo, ut Augustinus dicit in lib. 83. quaest.¹⁴ ergo nihil exit totaliter ab ordine providentiae divinae.

Quinto: nam, cum effectus conformetur agenti secundum suam formam, eadem ratio debet esse in causis agentibus, quae est in causis formalibus. Sed in causis formalibus nihil reperitur, quod possit effugere formam universalem entis; quamvis possit recedere ab ista forma, vel illa particulari; potest enim esse aliquid, quod non sit homo, aut vivum; non autem potest esse aliquid, quod non sit ens; alias enim esset nihil: ergo similiter in causis agentibus; quamvis possit aliquid fieri extra ordinem alicuius causae particularis agentis, non tamen poterit fieri extra ordinem causae universalissimae, sub qua omnes causae particulares comprehenduntur; sed providentia divina est causa universalissima omnium rerum, et omnium causarum: ergo nulla causa, vel effectus etiam liber potest exire ab ordine providentiae divinae.¹⁵

Confirmatur: nam quod recedere videtur a divina voluntate, et providentia secundum unum ordinem, relabitur in ipsam secundum alium. Sicut peccator, qui, quantum est in se, recedit a divina voluntate, peccando; incidit in ordinem divinae voluntatis, dum per eius iustitiam punitur: ergo non potest voluntas creata totaliter effugere ordinem providentiae divinae.¹⁶

V. Tertia Conclusio. Liberum arbit. creatum non potest aliquid operari, quod non fuerit prius a Deo praedefinitum, et per eius providentiam in aliquem finem dispositum, et ordinatum.¹⁷ Haec conclusio est contra auctores primae sententiae; asseritur tamen a recentioribus Thomistis: ad cuius evidentiam supponendum est, praedictam propositionem duplicem sensum habere posse: primus est divisus; et tunc significat liberum arbitrium creatum non habere potentiam ad faciendum oppositum eius, quod Deus sua voluntate, et providentia ordinavit, ut per liberum arbitrium creatum fieret. et in hoc sensu non intelligitur praedicta propositio a catholicis, qui eam docent: nam ad veram libertatem, quam secundum fidem catholicam defendere tenemur, necessario requiritur, quod in voluntate creata sit potentia ad operandum, et non operandum, cum libertas arbitrii in facultate voluntatis, et rationis ad utrumlibet consistat; ut disput. 115. et 116. patebit. Secundus sensus illius propositionis est compositus, quem explicuimus disp. 25. in fine, et significat, haec duo simul esse incompossibilia, quod scilicet aliquid fiat per liberum arbitrium, et non sit prius per divinam providentiam praedefinitum et ordinatum: et in hoc sensu asserimus, liberum arbitrium creatum non posse aliquid operari, nisi quod fuerit prius a Deo praedefinitum, et per eius providentiam ordinatum. In sensu consimili explicuimus disp. 22. nu. 33. cum S. Thoma illam propositionem: Deus non potest facere, nisi quae praescivit, se esse facturum. Cuius sensus est¹⁸ verus, iuxta interpretationem S. Thom. q. 1. de potentia art. 5. ad 1. est. Fieri non potest, quod aliquid producatur a Deo, et non sit a Deo praescitum. Probatur: nam liberum arbitrium creatum respectu Dei habet se, tamquam instrumentum, quod non potest operari, nisi moveatur a principali agente. Dicit enim S. Thomas super caput 10. Isaiae in illa verba: Nunquid gloriabitur securis, etc. Hic ponitur gloriantis increpatio, quia etiam est, sicut instrumentum, quod non potest operari, nisi motu artificis. et opusculo 20. de regimine principum lib. 3. cap. 8. eumdem locum Isaiae explicans, sic inquit: Se habet virtus dominantis ad Deum, sicut virtus baculi ad percutientem, et sicut virtus serrae ad artificem. Constat autem, quod virtus serrae, vel securis in artificio nulla est, nisi per artificem moventem, et dirigentem: ita etiam de virtute dominii contingit, quod nulla est sine Deo movente, et gubernante.¹⁹ Et 1. p. quaest. 2. art. 3. in corp. inquit: Moventia secunda non movent, nisi per hoc, quod sunt mota a primo movente, sicut baculus non movet, nisi per hoc, quod est motus a manu: Et idem dicit 8. phys. littera B. ubi ait, quod secundum movens non potest movere sine primo, sicut baculus non potest movere lapidem, nisi moveatur ab homine. Denique 1. 2. q. 109. in corp. ait: Quantumcumque natura aliqua corporalis, vel spiritualis ponatur perfecta, non potest in suum actum procedere, nisi moveatur a Deo. Et idem repetit ar. 9. eiusdem quaestionis. Sed omnis motio Dei est secundum ordinem suae divinae providentiae: ergo numquam contingit, quod liberum arbitrium creatum aliquid operetur, nisi prius fuerit a Deo provisum, et ordinatum.

Secundo probatur omnibus argumentis, quibus disput. 18. et 23. ostensum est, causas secundas nihil operari, nisi prius Deus in eas influat praeviam motionem, per quam ad operandum praedeterminet.

VI. Sed contra hanc doctrinam quidam obiiciunt: nam haeretici nostri temporis, qui liberum impugnant arbitrium, et praesertim Calvinus, saepe docent, hominis voluntatem respectu Dei se habere, ut baculus, et securis, vel serra, quae non potest operari, nisi ab artifice moveatur, flectatur, et dirigatur; et ex hoc intulerunt, liberum arbitrium esse rem de solo titulo, aut titulum sine re. Verba Calvini sunt: Impios, veluti serras, esse in manu Dei, quae moveat, versat, dirigat eos, quorsum vult, non ex Luthero est, sed ex Spiritu sancto, si tamen eum per Prophetas loquutum esse confitetur Pighius; dicit enim Isaias: de Sennacherib: Numquid gloriabitur serra contra eum, a quo trahitur:²⁰²¹ Et in alio loco explicans illud: Sicut palmes non potest a se ferre fructum, etc. ait: Nec enim aliud vult Christus, quam nos aridum, et nihilum esse lignum, ubi sumus ab eo separati; quia seorsum nulla sit illa in nobis bene agendi facultas.²²

Respondetur, Calvinum non errasse, quia asseruit voluntatem moveri a Deo ad operandum, et se habere aliquo modo, respectu illius, sicut se habet serra, vel securis, aut baculus, respectu eius, a quo trahitur, vel movetur.²³ Etenim, cum Scriptura sacra pluries huiusmodi similitudine utatur, negari non potest, illam, quantum ad aliquid, tenere, et esse aptam ad explicandam dependentiam a Deo, quam in sua operatione habet liberum arbitrium creatum; alias enim dicendum esset, Spiritum Sanctum inepta similitudine usum fuisse; quod tamen absque ingenti blasphemia non potest dici. Erravit ergo Calvinus, quia ex antecedenti catholico per malam consequentiam intulit contra fidem, liberum arbitrium esse titulum sine re, aut rem de solo titulo, ut disp. 22. n. 30. ostensum est, et patebit amplius, disp. 115. et 116.

Et per haec patet solutio ad primum argumentum.

Ad secundum respondetur, quod, ut patebit disputatione sequenti, voluntas creata potest resistere, et de facto resistit ordini providentiae divinae, qui consideratur secundum aliquam particularem causam; non tamen potest resistere; nec resistet umquam ordini, qui attenditur ex parte voluntatis Dei efficacis, et providentiae universalis, ut dictum est.

Ad tertium respondetur, quod divina providentia disposuit, et ordinavit, ut arbitrium libere exequeretur ordinem, per eamdem providentiam statutum, iuxta conditionem, et naturam creatae voluntatis. Unde magis repugnaret divinae providentiae, et gubernationi illius, si voluntas ex necessitate moveretur, vel exequeretur ordinem divinae providentiae, et ex necessitate operaretur, quod suae naturae non competit; quam si moveretur libere, prout competit suae naturae, ut 1. 2. q. 10. ar. 4. ad 1. dicit S. Thomas.

Ad quartum negatur consequentia, et ratio discriminis est: nam Deus non ordinavit, nec potuit ordinare, ut liberum arbitrium faceret oppositum eius; quod per divinam voluntatem, et providentiam est definitum, et praedeterminatum; ordinavit autem, ut posset facere oppositum eius, quod Deus voluit, ut fieret per ipsum arbitrium: nam ordinavit, ut libere fieret: et consequenter disposuit, ut ita fieret, quod posset non fieri, si homo vellet non facere; unde non est simile.

Secundo respondetur, tantum concludere argumentum, liberum arbitrium creatum posse aliquid facere praeter ordinem divinae providentiae, et gubernationis, qui attenditur secundum aliquam particularem causam, non autem praeter ordinem causae universalis.

Ad quintum respondetur cum S. Thoma 1. p. q. 103. art. 8. ad 1. quod impii, iuste puniuntur a Deo; quia subtrahunt se ab ordine, qui attenditur secundum determinatum bonum, quod est eis conveniens, secundum suam naturam, aut statum. Haec autem omnia amplius patebunt disputatione sequenti.