De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum per originale peccatum solum fuerit homo spoliatus originali iustitia, et supernaturalibus donis; an etiam in naturalibus vulneratus.

I. IN hac parte est nobis duplex controversia: altera cum haereticis, qui expresse originale peccatum abnegarunt: altera cum Catholicis, qui admittentes cum Ecclesia Christi, peccatum originale contrahi a filiis Adae; naturalia post peccatum integra dicunt permansisse. Etenim Pelagius, ut refert Aug. lib. de nat. et gratia, c. 19. sicut negavit peccatum originale, ita etiam consequenter dixit, per peccatum Adae debilitatam non fuisse, aut immutatam hominis naturam. Et ratio potissima illius fuit: nam peccatum aut est aliqua substantia, aut omnino substantia caret: si detur primum, sequitur, quod peccatum sit a Deo: nam omnis substantia creata a Deo est. Si autem secundum concedatur, quomodo potuit peccatum humanam debilitare, vel mutare naturam? Quod enim substantia caret, et non est res, non existentia, non corpus aliquod; corrumpere utique, aut debilitare naturam non potest.

Alii vero haeretici per oppositum extremum, dixerunt, naturalem hominis libertatem per peccatum non solum laesam, aut debilitatam fuisse; sed etiam penitus extinctam. Ita sensit Lutherus, et alii haeretici huius temporis, disp. 3. allegati, sed praesertim Calvinus lib. 1. inst. c. 15, §. 8. ubi dicit, corruptionem naturae in hoc consistere, quod homo per peccatum amisit liberum arbitrium, quod ante peccatum habuerat. Argumenta horum haereticorum erunt adducenda, et dissolvenda inferius inter disputandum de concordia liberi arbitrii, cum efficacia auxiliorum divinae gratiae.

Inter Catholicos autem, qui peccatum originale, et liberum hominis arbitrium etiam post lapsum admittunt, quidam dixerunt, peccatum primi parentis solum in gratuitis nobis nocuisse, et ob id naturalia in nobis post peccatum integra remansisse, qualia essent suapte natura, si nullo dono supernaturali fuissent affecta. Probatur haec sententia.

Primo auctoritate S. Thom. 1. p. q. 95. art. 1. in corp. ubi ait: Manifestum est, quod illa subiectio corporis ad animam, et inferiorum virium ad rationem non erat naturalis, alioquin post peccatum mansisset, cum etiam in daemonibus data naturalia post peccatum permanserint, ut Dionysius dicit c. 4. de divin. nomin. Quibus verbis aperte docet, in primo parente, sicut et in daemonibus naturalia post peccatum integra permansisse. Sentit ergo, hominem per peccatum solum fuisse spoliatum supernaturalibus donis, et non vulneratum in naturalibus. Unde M. Medina 1. 2. q. 85. ar. 3. §. Secundo infertur, eamdem sententiam ex mente S. Thomae defendit: Haec est, inquiens, vera, divinaeque Theologiae, quam docent universi Theologi; nominatim Caietanus 1. 2. q. 85. ar. 3. et q. 109. ar. 2. Mars. in 2. q. 18. ar. 1. Doctissimus Pater Soto 1. lib. de nat. et grat. c. 13.

Confirmatur: nam S. Thom. comparat hominem post peccatum daemonibus, quantum ad mala ex ipso peccato subsequuta; sed daemones per peccatum solum fuerunt spoliati supernaturalibus donis, non autem vulnerati in naturalibus: ergo, et homines.

Secundo arguitur; quia hoc solum interest inter naturam humanam post peccatum ante dona gratiae, et eamdem naturam, si in puris naturalibus fuisset condita, quod exclusio a gloria, et carentia gratiae, et iustitiae originalis habent proprie rationem privationis, et poenae, respectu eorum, qui in Adam peccaverunt, non autem respectu hominis in puris naturalibus constituti: ergo per peccatum non fuit homo in naturalibus vulneratus, sed solum spoliatus donis gratuitis.

Tertio. Homo post peccatum originale, et in puris naturalibus differunt; sicut homo nudus, et nudatus: etenim in puris naturalibus esset homo nudus, quia non haberet gratiam, et charitatem, quae est vestis nuptialis animae; sed in statu peccati originalis dicitur nudatus; quia amisit supernaturalia dona, quibus erat ornatus: ergo, quantum ad naturalia, non est homo magis vulneratus in natura lapsa, quam in puris naturalibus, si in eo statu conditus fuisset.

Quarto. Per peccatum originale non est diminuta in homine inclinatio naturalis ad bonum: ergo per tale peccatum non fuit in naturalibus vulneratus. Patet consequentia; quia non potest intelligi vulnus naturae rationalis, nisi per illud diminuatur inclinatio naturalis ad¹ bonum rationis. Et antecedens probatur: nam inclinatio naturalis ad bonum rationis est proprietas, seu propria passio consequens ex principiis rationalis naturae; quoniam non est aliud, nisi ipsa potentia rationalis ad bonum inclinata. sed proprietas naturae, seu propria passio illius minui non potest: nam propria passio semper se habet eodem modo, cum praedicetur de subiecto, convertibiliter, et intransmutabiliter, ut dicit Porphyrius capite de Proprio. Unde S. Tho. 1. 2. q. 85. ar. 1. in corp. ait, donum naturae, id est principia, ex quibus constituitur ipsa natura, et proprietates ex eisdem principiis causatas non tolli, nec diminui per peccatum: ergo.

Confirmatur primo idem antecedens. Inclinatio naturalis humanae naturae est finita, cum natura ipsa humana finita sit: ergo si per peccatum minuitur, per multiplicationem peccatorum poterit totaliter destrui. Omne enim finitum per ablationem consumitur, si ablatio non fiat per partes proportionales: in praesenti autem ablatio non fit per partes proportionales, ut 1. 2. q. 85. ar. 2. docet S. Thom. Sed est impossibile, quod inclinatio naturalis ad bonum rationis, manente natura humana, totaliter destruatur, ut in eodem articulo secundo probat Sanct. Thomas: ergo.

Confirmatur secundo idem antecedens. Per actus virtutum non augetur inclinatio naturalis ad bonum rationis: ergo nec minuitur per peccatum.

Quinto arguitur. Peccatum eatenus diminuit bonum naturae, quatenus generat habitum vitiosum; sed peccatum originale non generat habitum vitiosum, nec aliquam morbidam qualitatem, cum pro formali sit pura privatio originalis iustitiae, et consistat in aversione, et non in conversione inordinata, ut supradictum est: ergo idem quod prius.

Contrariam sententiam docet S. Tho. 1. 2. q. 85. ar. 1. et Thomistae quamplurimi. Unde sit

Prima conclusio contra Pelagianos: Secundum fidem catholicam asserendum est, naturam humanam per peccatum immutatam, infirmatam, et debilitatam fuisse. In hac conclusione conveniunt omnes catholici; colligitur enim ex sacris litteris, praesertim ex Psal. 40. Ego dixi Domine miserere mei, sana animam meam, quia peccavi tibi. Quae verba explicans S. Aug. ait: Quid sanatur, si nihil est vulneratum, nihil sauciatum, nihil debilitatum, atque vitiatum? et Isai. 1. Omne caput languidum, et omne cor moerens, a planta pedis, usque ad verticem, non est in eo sanitas: vulnus, et livor, et plaga tumens. Non est circumligata, nec curata medicamine, nec fota oleo. et Matth. 9. Non est opus valentibus medico, sed male, habentibus: non enim veni vocare iustos, sed peccatores. Secundo probatur, ex definitionibus conciliorum, praesertim Arausicani, et Tridentini, infra adducendis, in quibus nostra conclusio contra Pelagianos definitur. Tertio probatur auctoritate Sanctorum, praesertim S. Chrysost. hom. 30. ad populum Antiochenum; ubi comparat peccatorem infirmo, febre correpto, qui non tantum hanc passus est molestiam, quod infirmatur verum et quod post morbum iam erit imbecillior: licet ad bonam valetudinem ex longa redeat aegritudine. S. Prosper lib. 1. de vocat. gent. c. 7. ait: Inde (scilicet ex peccato primi hominis) tracta mortalitas; inde multiplex corporis animi q. corruptio.

Secunda conclusio, Natura humana per peccatum originale non fuit solum expoliata donis gratuitis; sed etiam in naturalibus vulnerata. Conclusio est contra aliquos recentiores Theologos, sed probatur. Primo: nam de homine illo descendente ab Hierusalem in Hierico, qui typum gerebat peccatoris, dicitur Luc. 10. quod incidit in latrones, qui eum expoliaverunt, ac plagis impositis abierunt semivivo relicto:² ubi non solum asseritur, hominem illum expoliatum esse gratuitis, sed etiam vulneratum in naturalibus, ut exponit Beda in glossa ordinaria super eumdem locum: et Ambr. lib. 7. in Lucam.

Secundo probatur ex definitione Conc. Arausicani can. 1. ubi sic dicitur. Si quis per offensam praevaricationis Adae non totum, id est secundum corpus, et animam in deterius dicit hominem commutatum, sed animae libertate illaesa durante, corpus tantummodo corruptioni credit obnoxium; Pelagii errore deceptus, adversatur scripturae dicenti: Anima, quae peccaverit, ipsa morietur. Et nescitis, quoniam, cui exhibitis vos servos ad obediendum, servi estis eius, cui obeditis? Et a quo quis superatur, eius et servus efficitur.³ Eamdem definitionem sacrum Conc. Trident. sess. 5. decreto de peccato originali sub his verbis confirmat: Si quis non confitetur, primum hominem Adam, cum mandatum Dei in Paradiso fuisset transgressus, statim sanctitatem, et iustitiam, in qua constitutus fuerat, amisisse, incurrisseque per offensam praevaricationis huiusmodi, iram et indignationem Dei, atque adeo mortem, quam antea illi comminatus fuerat Deus, et cum morte captivitatem sub eius potestate, qui mortis deinde habuit imperium, hoc est Diaboli, totumque Adam per illam praevaricationis offensam secundum corpus, et animam in deterius commutatum fuisse; anathema sit.⁴⁵ Ubi ea ratione per peccatum originale dicitur homo secundum animam, et corpus in deterius commutatus: quia non solum fuit expoliatus supernaturalibus donis, sed etiam in naturalibus vulneratus. Idem constat ex Concilio Valentino cap. 6. cuius verba disp. 54. n. 10. referenda sunt.

Respondent auctores oppositae sententiae, quod Concilia loquuntur comparatione virium, quas liberum arbitrium habebat in statu innocentiae ex praesentia iustitiae originalis; non vero comparatione virium, quas habuisset, si homo in puris naturalibus esset conditus.

Haec tamen solutio non videtur congruere verbis Conciliorum, et sacrae Scripturae supra inductis. Nam si non loquuntur de homine comparatione status in puris naturalibus, cum dicunt, eum per peccatum secundum animam, et corpus fuisse in deterius commutatum; sequeretur, quod nullam plagam in seipso per peccatum acceperit homo, nec fuerit relictus semivivus, ut Scriptura significat; nam revera in puris naturalibus nullam haberet homo plagam, nec diceretur semivivus; licet in eo esset rebellio appetitus sensitivi, et pugna inter carnem, et spiritum ex ipsa natura hominis consequuta.

Praeterea: nam, ut infra patebit, liberum arbitrium in natura lapsa non habet easdem vires naturales ad bonum, quas habiturum erat, si in puris naturalibus conditum fuisset: non enim potest in natura lapsa, absque auxilio gratiae, elicere ullum actum dilectionis Dei super omnia, ut est auctor naturae, quem tamen elicere poterat, si homo in puris naturalibus conditus fuisset, ut patebit infra: ergo per peccatum non solum fuit in deterius commutatum, respectu status, quem habuit in natura integra; sed etiam respectu status, quem habiturum esset, si in puris naturalibus conditum fuisset.

IIII. Tertio probatur conclusio: nam inclinatio naturalis ad bonum rationis humanae naturae proportionatum, minuitur per peccatum, ut 1. 2. q. 85. ar. 1. et 2. docet S. Thom. et ibi Caietanus, et Conradus, Capreolus in 2. dist. 24. q. unica, ar. 1. con. 3: Ferrar. 3. cont. Gen. c. 12. Alex. Halensis 2. par. q. 94. memb. 8. ar. 4. in corp. et ad 2. Richardus in 2. dist. 35. circa secundam principale, q. 1. et 2. Greg. eadem dist. q. unica, art. 1. ad 6. contra primam conclusionem.⁶ Et ratio id suadet: nam habilitas potentiae naturalis ad bonum, sive ad exercitium bonorum actuum minuitur per peccatum, eo quod ratione illius redditur potentia minus prompta ad operandum bonum, quam si nullum peccatum habuisset; quod experientia ipsa nos docet: ergo per peccatum originale constituitur homo in deteriori statu, quantum ad huiusmodi inclinationem, et propensionem naturalem ad bonum virtutis, quam esset in puris naturalibus, si in eo statu conditus fuisset.

Ad argumentum Pelagii factum a principio respondetur cum S. Augustino, lib. de natura, et gratia, cap. 20. quod, sicut abstinere a cibo non est substantia: et tamen substantia corporis, si omnino abstineat a cibo, languescit, valetudinis inaequalitate corrumpitur, exhauritur viribus, lassitudine debilitatur, et frangitur: sic peccatum, quamvis non sit substantia, potuit humanam debilitare naturam, eius vires minuere, et infirmam reddere.

Secundo respondetur, quod licet peccatum originale non sit pro formali aliquid positivum, sed privativum, ut supra dictum est; peccatum tamen actuale est pro formali aliquid positivum, et causat in anima habitum vitii oppositum contrariae habitui virtutis: et ex hac etiam parte potest vires naturales humanae naturae minuere, atque eam debilitare, ne possit per seipsam opera naturae sanae perficere, nisi divinitus adiuvetur, et sanetur per gratiam.

AD primum argumentum, pro sententia Catholicorum inductum, respondetur, quod S. Thomas expresse docet nostram sententiam, locis superius allegatis; neque in loco inducto ex prima parte dicit oppositum. Ibi enim non ait, quod naturalia post peccatum manserint integra in hominibus, aut in daemonibus, quantum ad omnia: sed solum inquit, quod manserunt integra; si sermo sit de bono primo naturae, quod est esse, vivere, et intelligere: sic enim explicat Dionysium in solut. ad 1. eiusdem articuli.⁷ Et per haec respondetur ad confirmationem.

Secundo respondetur, quod in daemonibus non est concupiscentia, vel deordinatio appetitus sensitivi, sicut est in homine lapso: nam in Angelis non est appetitus sensitivus. Unde ex hac parte potest homo per peccatum magis vulnerari in naturalibus, quam diabolus.

V. Ad secundum argumentum negatur antecedens: quoniam in natura lapsa carentia gratiae, et iustitiae originalis non habet solum rationem poenae, sed vere habet rationem culpae, ex qua vulnerata manet natura humana, et impotens ad bona opera perfecta, etiam naturalia, qualia sunt diligere Deum super omnia simpliciter, et resistere gravioribus tentationibus.⁸ Haec enim, et similia non potest homo, etiam per breve tempus, in natura lapsa perficere, nisi sanetur, et adiuvetur per gratiam; cum tamen in puris naturalibus potuerit unum, aut alterum actum mere naturalem dilectionis Dei super omnia elicere ex viribus naturae, et parvo tempore gravioribus tentationibus resistere, ut inferius patebit.

Ad tertium respondetur, quod homo in natura lapsa, et in puris naturalibus, differunt quidem, sicut homo nudus, et nudatus; sed non tantum differunt in hoc, sed etiam, quia in natura lapsa eo ipso, quod est nudatus per peccatum, plurima in naturalibus passus est vulnera, quae tamen in puris naturalibus non habuisset.

Ad quartum negatur antecedens. Ad probationem respondetur, quod potentia rationalis naturae humanae non potest minui intrinsece, et entitative per destructionem alicuius gradus eiusdem potentiae; potest tamen minui per appositionem impedimenti, quale est peccatum, vel per inclinationem contrariam ad peccata: quae inclinatio generatur per actus malos.⁹ Necesse est enim, quod ex hoc, quod aliquid inclinatur ad unum contrariorum, diminuatur inclinatio eius ad aliud. Cum ergo peccatum sit contrarium virtuti, ex hoc ipso, quod homo peccat, diminuitur bonum naturae, quod est inclinatio ad virtutem, ut 1. 2. q. 85. ar. 1. in corp. docet S. Thomas.

VI. Ad primam confirmationem respondetur cum S. Thoma, quod obiectio illa procedit, quando fit diminutio per subtractionem.¹⁰ Per peccatum autem non minuitur inclinatio naturalis ad bonum per subtractionem, sed per appositionem impedimenti, quod neque tollit, neque minuit radicem inclinationis. Cum enim peccatum non diminuat ipsam naturam rationalem, minuere non potest radicem naturalis inclinationis ad bonum, quae identificatur cum ipsa natura. Solum ergo minuitur huiusmodi inclinatio ex parte termini; quatenus videlicet per peccatum ponitur impedimentum pertingendi ad terminum, ut in corpore eiusdem articuli explicat S. Thomas. Unde, quantumvis in infinitum multiplicentur peccata, non potest totaliter destrui inclinatio naturalis illius ad bonum rationis. Eamdem solutionem prosequitur S. Doctor 1. p. q. 48. ar. 4. ad 3.

Sed contra hanc solutionem urget argumentum; quia tot possunt impedimenta apponi, totque peccata multiplicari, ut inclinatio naturalis humanae naturae ad virtutem, non solum difficilius possit in actum virtutis, sed etiam omnino non possit: ergo poterit huiusmodi inclinatio naturalis per multiplicationem peccatorum totaliter destrui. Probatur consequentia: nam, qua ratione inclinatio naturalis ad bonum potest diminui per appositionem impedimenti, ita ut difficile possit actum bonum exercere, eadem ratione tot poterunt impedimenta multiplicari, ut omnino in actum bonum exire non possit. Respondetur, negando consequentiam, et ratio discriminis est: nam, ut inclinatio naturalis ad bonum minuatur, sufficit, quod aliquo modo fiat minor, sive intrinsece id fiat per subtractionem, sive extrinsece per appositionem impedimenti; ut autem omnino destruatur, necesse est, quod entitas tota eiusdem inclinationis pereat.

VII. Ad secundam confirmationem respondetur, quod actus virtutum, quatenus generant habitum, per quem perficitur potentia in ordine ad actus virtutum; quodammodo augent inclinationem illius.

Ad quintum respondetur, quod peccatum mortale actuale, vulnerat naturam intellectualem, minuendo inclinationem eius ad bonum per appositionem contrariae inclinationis, etiam si sit peccatum omissionis; quoniam in exercitio numquam reperitur absque omni actu.¹¹ Originale autem peccatum vulnerat in naturalibus per remotionem originalis iustitiae, et aliorum donorum, quibus vires inferiores sub fraeno rationis continebantur, et quatenus per idem peccatum avertitur creatura intellectualis a suo ultimo fine, ac subinde redditur impotens ad perfectissimos actus eiusdem naturae, qualis est dilectio Dei super omnia, ut est finis naturalis, exercendos. Unde peccatum actuale vulnerat hominem in naturalibus, inducendo inclinationem positivam vitii, inclinationi virtutis oppositam contrarie: peccatum autem originale vulnerat in naturalibus, subtrahendo a potentiis rationalibus ea dona, quibus in officio continebantur, et inducendo maculam in anima, et eam a suo ultimo fine, ut dictum est, avertendo. Videatur M. Soto. lib. 1. de natura, et gratia. c. 14.