De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

DE AUXILIIS DIVINAE GRATIAE ET HUMANI ARBITRII VIRIBUS, ET LIBERTATE, AC LEGITIMA EIUS CUM EFFICACIA eorundem Auxiliorum concordia.

Liber Primus.

IN QUO PRAEMITTUNTUR

quaedam praeambula disputationes ad ea, quae in toto hoc Opere dicenda sunt.

AUCTORE R. MO D. F. DIDACO ALVAREZ

Metimnensi, Archiepiscopo Tranensi et Salpensi, ex Provincia Hispaniae, Ordinis Praedicatorum assumpto.

PROOEMIUM IN QUO DIVISIO TOTIUS OPERIS

attingitur, et ratio ordinis partium eius ex parte redditur, et explicatur.

DE Auxiliis Divinae gratiae, cum auxilii Divini confidentia tractaturi, ut ea omnia, quae circa hanc materiam variis in locis Summae Theologicae S. Thom. vel in aliis Opusculis, a diversis Tractatoribus disputantur, sub certis limitibus comprehendamus: et suo ordine in hoc volumine (quod duodecim libros continet) disponamus; ac breviter et dilucide, prout divinitus donatum nobis fuerit, nostram sententiam explicemus; generalem divisionem eorundem auxiliorum praemittere oportet, ut gradatim postmodum ad particularia, suis in locis discutienda, procedamus.

Auxilia ergo Divinae gratiae sunt in duplici differentia, ut ex communi Scholasticorum sententia constat.¹ Quaedam sunt extrinseca, quia videlicet formaliter loquendo, nihil ponunt in libero arbitrio creato: sed solum sunt in ipso Deo, vel in alio subiecto extrinseco ab eodem arbitrio, sicut praedestinatio non est in homine praedestinato, sed in Deo praedestinante, ut 1. par. q. 23. ar. 2. docet S. Thom. Cum enim praedestinatio secundum S. Aug. sit praescientia et praeparatio beneficiorum Dei, quibus certissime liberantur, quicunque liberantur;² et praescientia et praeparatio non sit in rebus praescitis, sed in praesciente et praeparante; relinquitur praedestinationem non esse formaliter in praedestinato, sed in praedestinante. Constat autem, praedestinationem gratuitam omnino esse, ut infra patebit, ac per consequens inter divina dona computandam.³ Similiter dilectio et electio, qua praedestinati eliguntur, et diliguntur a Deo, donum est extrinsecum ipsis dilectis et electis. Quod enim sit donum gratuitum, apertissimis testimoniis Scriptura sacrae⁴ testatur, quoniam nullis nostris praecedentibus meritis, sed sua misericordia praedestinatos dilexit, et ex multis massa perditionis infectis, eos elegit pro sua mera voluntate, quae occulta esse potest, sed non iniusta. Dicit enim Apostolus. Cum nondum nati fuissent, aut aliquid boni egissent, aut mali, ut secundum electionem propositum Dei maneret, non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei, quia maior serviet minori, sicut scriptum est, Iacob dilexi, Esau autem odio habui.⁵ Unde S. Tho. 3. par. q. 7. art. 13. ad 1. ait, quod Augustinus ibi, idest in libro de praedestinatione Sanctorum cap. 15. gratiam nominat gratuitam Dei voluntatem, gratis beneficia largientem. Ex dilectione autem Dei (ut idem S. Tho. notavit) cuncta bona creaturis proveniunt.⁶ Porro dilectio actus est divinae voluntatis, similiter et electio, ut 1. p. q. 23. ar. 4. docet S. Tho. Unde formaliter debet esse in Deo, non in creaturis intellectualibus dilectis, et electis: et hac ratione dicitur donum extrinsecum, quia nihil inhaerens creaturae importat formaliter. Ad auxilia etiam extrinseca pertinent Scripturae sacrae, quae docent quid amplecti, quidve cavere debeamus, exemplum quod nobis reliquit Salvator noster, praedicatio Evangelii, tribulationes, quibus retrahuntur homines a malo, et inducuntur ad bonum; creaturae, quae unius Creatoris divinitatem ostendunt, Apost. dicente, Invisibilia enim Dei a creatura Mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur: sempiterna quoque eius virtus et divinitas, ita ut sint inexcusabiles.⁷ De hac excitatione disp. 75. n. 1. plura dicenda sunt.

Auxilia intrinseca, quae magis proprie dicuntur auxilia, illa sunt, quae formaliter important aliquid inhaerens intellectualibus creaturis, sive ex parte intellectus, sive ex parte voluntatis, vel alterius potentiae rationalis. Et haec (ut saepe dicit S. Tho.) sunt in duplici differentia. Quaedam sunt auxilia habitualia, ut gratia iustificans, habitus charitatis, et alii habitus infusi. Quaedam actualia, ut motio in intellectu et voluntate recepta, qua Deus movet liberum arbitrium ad actum Fidei, Spei, et Charitatis, et alios supernaturales actus.⁸⁹

Quia ergo dona extrinseca, quae sunt in ipso Deo, ordine naturae et causalitatis, praecedunt auxilia intrinseca, ideo secundum rectum ordinem doctrinae prius de donis extrinsecis, postmodum de auxiliis libero arbitrio creato inhaerentibus agendum erit. Cum autem in Deo scientia, quae pertinet ad intellectum, praecedat in signo rationis, et praeintelligatur ad ea, quae spectant ad voluntatem, cum nihil sit volitum, quin praecognitum; prius de praescientia Dei, quam de voluntate, et concursu generali erit disputandum. Postea de providentia, et praedestinatione gratuita erit sermo instituendus: ut suo ordine ad explicanda auxilia intrinseca, quibus creaturae rationales ad finem supernaturalem pervenire possunt, aut re ipsa perveniunt, accedamus. Consequenter de reprobatione, et reprobis, qui ab eodem fine deficiunt, agendum erit. Ac ultimo loco statuemus legitimam concordiam liberi arbitrii cum praescientia, providentia, et praedestinatione divina: necnon cum efficacia auxiliorum gratiae, quae magis accommodata fuerint ad eandem concordiam explicandam, adnotando.

Sed ante haec omnia, quasdam prooemiales disputationes praemittere oportet, quae ad facilem intelligentiam huius materiae viam aperiunt.

Primo, statuendum est, quisnam fuerit Pelagianorum error circa necessitatem gratiae, et naturales vires nostri arbitrii.

Secundo, explicandum, in quibus assertionibus Semipelagianorum consistat sententia, et qualiter in aliquibus a Pelagii, Celestii, et Iuliani discedant errore, cum tamen in potissima quaestione, quam S. Pater Aug. secundus post Paulum Apostolum gratiae praedicator et defensor contra Pelagium, et Celestium disputavit, in eorum damnatam haeresim inciderint. Ubi error Fausti et Cassiani circa necessitatem gratiae, et vires naturales nostri arbitrii, aperitur.

Tertio, quid Lutherani, et Calviniani circa gratiae necessitatem et vires naturales nostri arbitrii statuerint.

Quarto, quid nonnulli recentiores Theologi circa eiusdem gratiae necessitatem, et vires naturales arbitrii senserint, ac circa concordiam lib. arb. cum divina praescientia, providentia, et praedestinatione.

Quinto, quantam auctoritatem circa materiam praedestinationis et gratiae habeat S. Augustini sententia. Et utrum liceat ab ea discedere. Ubi etiam agitur de auctoritate doctrinae S. Thomae.

Utrum Pelagiani aliquando admiserint dari divinitus ad salutem, vel ad implendum legis praecepta aliquam gratiam interiorem, sive aliquod Dei auxilium supernaturale.

I. QUIDAM dixerunt, Pelagium nullam gratiam interiorem admisisse, vel ex parte intellectus, vel ex parte voluntatis: sed illum nomine gratiae, quam saepius in suis scriptis inseruit, intellexisse dumtaxat liberum arbitrium a Deo gratis creatum: aut legem, et doctrinam exteriorem: sive praedicationem Evangelii, per quam ostendit nobis quid facere, quidve cavere debeamus: aut etiam exemplum Christi Domini, ut refert Augustinus lib. de gratia Christi contra Pelagium, et Celest. c. 2. ubi ait. Solent dicere nobis in eo Christum ad non peccandum praebuisse adiutorium, quia iuste ipse vivendo iusteq docendo reliquit exemplum. Affirmant etiam hi Auctores, Pelagium negasse omnem concursum actualem Dei, non solum praevium operationibus secundarum causarum, sed concomitantem, etiam respectu actuum naturalium; et solum fateri, contulisse Deum illis in sua creatione virtutem, ut a seipsis possent absque operatione Dei et cooperatione, postmodum operari. Quae omnia his argumentis suaderi possunt.

Primo. Quia S. Augustinus de Semipelagianis loquens ait. Pervenerunt autem isti fratres nostri, pro quibus sollicita est pia charitas vestra, ut credant cum Ecclesia Christi, peccato primi hominis obnoxium nasci genus humanum, nec ab isto malo, nisi per iustitiam secundi hominis, aliquem liberari. Parvulorum etiam, ut praeveniri voluntates hominum Dei gratia fateantur, atque ut ad nullum opus bonum, vel incipiendum, vel perficiendum sibi quemquam sufficere posse, consentiant. Retenta ergo ista in quo pervenerunt, plurimum eos a Pelagianorum errore discernunt.¹ Quibus verbis satis aperte docet, Pelagianos negasse omnem gratiam praevenientem, et asseruisse, ad omnia opera bona nedum incipienda, sed etiam perficienda sibi sufficere liberum hominis arbitrium absque Dei gratia; Cum dicat, in his plurimum a Pelagianis Semipelagianos discerni: non enim discernerentur, si Pelagiani concessissent, Dei gratiam praevenientem ad opus bonum, vel incipiendum, vel perficiendum.

II. Secundo. Quoniam eam gratiam necessariam esse, negavit Pelagius, quam Summi Pontifices, Sacra Concilia, et Sancti Patres, praesertim Augustinus, et Hieronymus docuerunt esse necessariam, damnando errorem Pelagii. Sed illi damnando errorem Pelagii, docuerunt esse necessariam gratiam supernaturalem internam praevenientem: ergo Pelagius nullam actualem gratiam supernaturalem internam praevenientem confessus est.

Confirmatur. Nam in Concil. Carthaginensi de Pelagio et Celestio, dicitur. Nullum relinquunt locum gratiae Dei, qua Christiani sumus. Et iterum, In eo Dei gratiam deputandam asserunt, quod talem hominis instituit, creavitque naturam, quae propria voluntate legem Dei posset implere.² Similiter etiam in Conc. Millevit. affirmatur: Ad tantam perfectionem Iustitiae sine adiutorio gratiae Salvatoris, dicunt isti, posse perveniri: ut non sit necessarium dicere, Dimitte nobis debita nostra.³ Item S. August. loquens de Pelagianis ait. Illam gratiam Dei, sine qua nihil boni facere possumus, non esse dicunt, nisi in libero arbitrio, quod nullis suis praecedentibus meritis ab illo accepit nostra natura, ad hoc tantum ipso adiuvante per suam legem, atque doctrinam: ut discamus, quae facere, et quae sperare debeamus: non autem ad hoc per donum Spiritus Sancti, ut quae didicerimus esse facienda, faciamus.⁴

III. Tertio, arguitur. Quoniam Pelagius negavit gratiam, quae per subministrationem Spiritus nobis datur, ut refert S. Aug. lib. 1. de gratia Christi cap. 2. ubi ait, Pelagium sensisse, quod nos salvemur adiuti, non aliqua subministratione virtutis, sed viribus propriae voluntatis. Et cap. 34. subdit: Neque alicubi potui reperire hanc eum, scilicet Pelagium, gratiam confiteri, qua non solum possibilitas naturalis voluntatis et actionis, quam dicit, nos habere, etiamsi nec volumus, nec agimus boni; sed ipsa etiam voluntas et actio subministratione S. Spiritus adiuvatur. Et Epist. 95. quae est quinque Episcoporum ad Innocen. PP. Sive enim dixerit gratiam esse liberum arbitrium, sive gratiam esse remissionem peccatorum, sive gratiam esse legis praeceptum; nihil eorum dicit, quod per subministrationem Spiritus Sancti pertinet ad concupiscentias, tentationesque vincendas. Ergo nullam admisit gratiam interiorem, sed solum, naturam gratis creatam, praedicationem externam, legem, et alia huiusmodi, quae fieri possunt absque subministratione Spiritus.

Confirmatur. Quia Pelagius asseruit, gratiam secundum merita nostra dari, ut constat ex his, quae contra illum scribit Aug.⁵ ergo nullam admisit veram gratiam. Patet consequentia, nam contra rationem gratiae est, quod detur ex meritis, ut patet ex illo ad Rom. 4. Ei autem qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum.⁶ Et cap. 11. Si autem gratia, iam non ex operibus, alioquin gratia non est gratia.

Quarto probatur, quod Pelagius negaverit esse necessarium concursum actualem Dei etiam ad opera naturae: nam S. Hier. adversus Pelagianos, sub nomine Christobuli tacite refert Pelagianorum errorem, sic arguens. Si in singulis rebus quas gerimus, Dei utendum est adiutorio: ergo et calamum temperare ad scribendum, et temperatum pumice terere, manumque aptare literis, tacere, loqui, sedere, stare, ambulare, currere, comedere, ieiunare, flere, ridere, et caetera huiusmodi, nisi Deus iuverit, non poterimus.⁷ Et in Epist. ad Ctesiphontem, adversus Pelagianos, eorum referens errorem, ait: Ita Dei gratiam ponunt, ut non per singula opera eius nitamur, et regamur auxilio, sed ad liberum referunt arbitrium, et ad praecepta legis, ponentes illud Isaiae: Legem enim Deus in adiutorium posuit, ut in eo Deo referenda sint gratiae quod tales nos condiderit, qui nostro arbitrio possimus, et eligere bona, et vitare mala; et non intelligunt ista dicentes, quod per os eorum intolerabilem blasphemiam Diabolus sibilet. Et post pauca: Audite quaeso, audite sacrilegum si, inquit, voluero curvare digitum, movere manum, sedere, stare, ambulare, discurrere sputum iacere, duobus digitis narium purgamenta decutere, relevare alvum, urinam digerere, semper mihi auxilium Dei necessarium erit? Et paucis interiectis. Ipsum liberum, ut diximus, arbitrium Dei innititur auxilio, illiusque per singula ope indiget, quod vos non vultis: sed id vultis, ut qui semel habet liberum arbitrium, Deo adiutore non egeat.⁸

IIII. Huius difficultatis resolutio ex scriptis S. Aug. contra Pelagianos potissime desumenda est, ad cuius explicationem supponendum est, primo, quod licet Pelagius admiserit aliquam gratiam interiorem, quaecumque illa sit, eam tandem re ipsa destruxit, cum (ut refert S. Aug.) asseruerit gratiam secundum merita nostra dari. Si enim ex operibus iam gratia (ut inquit Apost.) non est gratia; sed specialiter in lib. de gratia Christi contra Pelag. et Celestiu. c.31. ubi ait: Quamlibet sentias gratiam, ipsis Christianis secundum merita dari dicis,⁹

Secundo est observandum, haeresim Pelagii quadruplicem habuisse statum. In primo negavit omne auxilium supernaturale, et omnem interiorem gratiam supernaturalis ordinis, tam sufficientem, quae tribuit posse: quam efficacem, quae tribuit infallibiliter pie operari, affirmans ad omnia mandata implenda, atque ad salutem aeternam promerendam et consequendam, sufficere vires naturales arbitrii. In secundo statu admisit, adiutorium gratiae Dei hominibus conferri ad eius mandata facienda; asseruit tamen hoc adiutorium in lege et doctrina exteriori, aut etiam in Christi exemplo esse constitutum: et solum esse necessarium, ut facilius impleret homo per gratiam, quod simpliciter poterat per naturam. Istos duos status refert S. Aug. Pelagianorum, inquiens, Est haeresis hoc tempore omnium recentissima a Pelagio Monacho exorta, quem magistrum Celestius sic secutus est, ut sectatores eorum Celestiani nuncupentur.¹⁰ His, Dei gratiae, qua praedestinati sumus in adoptionem filiorum per Iesum Christum in ipsum, et qua eruimur de potestate tenebrarum, ut in eum credamus, atque in Regnum ipsius transferamur;¹¹ propter quod ait; Nemo venit ad me, nisi fuerit ei datum a Patre meo, et quae diffunditur charitas in cordibus nostris, ut, fides per dilectionem operetur,¹² in tantum inimici sunt, ut sine hac posse hominem, credant, facere omnia divina mandata; Cum (si hoc verum esset) frustra Dominus dixisse videretur, Sine me nihil potestis facere.¹³ Denique Pelagius a fratribus increpatus, quod nihil tribueret adiutorio gratiae Dei ad eius mandata facienda, correptioni eorum hactenus cessit, ut non eam libero arbitrio praeponeret, sed infideli calliditate supponeret, dicens: Ad hoc eam dari hominibus, ut quae facere per liberum iubentur arbitrium, facilius possint implere per gratiam.

Dicendo utique, ut facilius possint, voluit credi, etiamsi difficilius, tamen posse homines sine gratia, divina facere iussa. Illam vero gratiam Dei, sine qua nihil boni possumus facere, non esse (dicunt) nisi in libero arbitrio, quod nullis suis praecedentibus meritis, ab illo accepit nostra natura, ad hoc tantum (ipso adiuvante per suam legem, atque doctrinam) ut discamus, quae facere, et quae sperare debeamus: non autem ad hoc per donum Spiritus Sancti, ut quae didicerimus esse facienda, faciamus. Ac per hoc divinitus nobis dari scientiam confitentur, qua ignorantia pellitur: Charitatem autem Dei negant, qua pie vivitur, ut scilicet, cum sit Dei donum scientia, quae sine charitate inflat, non sit Dei donum ipsa charitas, quae, ut scientia non inflet, aedificat.¹⁴

V.

Tertius status Haeresis Pelagii fuit, in quo post longas disputationes cum S. August. et aliis Patribus, tandem admisit gratiam interiorem ad posse, videlicet, internam illuminationem intellectus, et internam excitationem stupentis voluntatis. Semper tamen negavit gratiam, qua Deus efficeret, ut velimus, semperque in eodem permansit errore, ut crederet, illam gratiam interiorem, quam admisit ad posse, non esse simpliciter necessariam: sed solum ut facilius per eam posset homo divina adimplere mandata. Hic tertius status constabit ex iis, quae in primo et secundo dicto Haeresis Pelagianae subiicienda sunt.

Quartus status Haeresis Pelagianae est, quem habuit sub Celestio. Hic enim, ut in tertio dicto patebit, admisit gratiam illam internam, quam ad posse concessit in tertio statu Pelagius, esse simpliciter necessariam, non quidem ad incipiendum: sed ad perficiendum virtutum opera. In quo, errorem Pelagii utcumque moderatus est: quia tamen ad incipiendum nullam interiorem gratiam necessariam esse voluit, a Dogmate Pelagii non recessit, asserentis gratiam secundum merita nostra dari.

Igitur Pelagius quibusdam dictis, quamvis latebris se abscondendo, suam ultimate sententiam explicuit, verbis potius fallacibus antiquam haeresim obtegendo, quam veram Christi gratiam confitendo. Unde callide tergiversando, iudicium fefellit plurium Episcoporum in Concilio Palaestino, ut Aug. refert. Fefellit, inquiens, Iudicium Palaestinum, propterea ibi videtur esse purgatus: Romanam vero Ecclesiam, ubi eum esse notissimum scitis, fallere usquequaque non potuit, quamvis, et hoc fuerit utrumq conatus, sed ut dixi, minime valuit.¹⁵ Et iterum ait. Tanto Iudices fefellit occultius, quanto exponit ista versutius.¹⁶ Et paucis interiectis subdit. Denique quomodo respondeat, advertite, et videte latebras ambiguitatis falsitati praeparare refugia, offundendo caliginem veritati: ita ut etiam nos, cum primum ea legimus, recta, vel correcta; propemodum gauderemus.¹⁷

Et libro primo de gratia Christi contra Pelagium, et Celestium c. 37. haec refert verba Pelagii.

Legant etiam, inquit, quam ad sacram Christi Virginem Demetriadem in Oriente conscripsimus: et invenient, nos ita hominis laudare naturam: ut Dei semper gratiae addamus auxilium.

Quod expendens ibi S. Aug. ait. Istam sane legi, mihique pene persuaserat, hanc illum gratiam, de qua quaestio est, confiteri: quamvis in multis eius opusculi locis sibi ipsi contradicere videretur. Sed cum in manus meas, et alia venissent, quae posterius latiusque conscripsit, vidi quemadmodum potuerit etiam illic gratiam nominare, sub ambigua generalitate, quid sentiret, abscondens: gratia tamen vocabulo frangens invidiam, offensionemque declinans.¹⁸

Hinc Pelagius, ut idem Aug. notavit, seipsum extollebat, et gloriabatur superbe, et fallaciter, quod a suis erroribus fuerit in Concilio Palaestino purgatus. Cum tamen certissimum sit, aliqua magis falsa, quam vera ratione se obtegisse, quaedam negando, alia falsa interpretatione vertendo.¹⁹ Nonnunquam etiam, ut S. refert Aug. de Catholicis conquerebatur in litteris, quas Romam misit ad Beatae mem. PP. Innocentium, dicens, se ab hominibus infamari, quod neget parvulis Baptismi Sacramentum, et absque redemptione Christi aliquibus Caelorum Regna promittat.²⁰ Haec faciebat homo ille versutus, ut facile posset crimini obiecto (salvo suo dogmate) respondere. Sed omissa calliditate Pelagii, dicta illius, quibus suam haeresim palliare visus est, subiiciamus.

VI.

Primo, concessit Pelagius, gratiam interiorem a Deo immissam, quae illuminaret intellectum, ostendendo, quid faciendum, quidve esset fugiendum, et ex parte obiecti stupentem excitare voluntatem, eam alliciendo, et suadendo. Negavit tamen eam gratiam esse simpliciter necessariam ad implenda legis praecepta, et solum tribuere homini, ut facilius impleret per gratiam, quod simpliciter quamvis cum difficultate, implere poterat per naturam. Hoc non aliter ostenditur, quam ex ipsis Pelagii verbis, quae in libris extant S. Aug. Nam quodam in loco, Aug. referente, ait : Hic nos imperitissimi hominum putant iniuriam Divinae gratiae facere, quia dicimus, eam sine voluntate nostra nequaquam in nobis perficere sanctitatem, quasi Deus gratiae suae aliquid imperaverit, et non illis, quibus imperavit, etiam gratiae suae auxilium subministret: ut quod per liberum homines facere iubentur arbitrium, facilius possent implere per gratiam, et tamquam explicaturus quam dicat gratiam : secutus adiunxit, dicens. Quam nos, non, ut tu putas, in lege tantummodo, sed et in Dei esse adiutorio confitemur.²¹ Quae Pelagii verba expendens S. Aug. ait : Quis non his desideret, ut ostendat, quam velit intelligi gratiam? Propter hoc enim maxime de illo expectare debemus, ut dicat hoc quod dicit: non in lege tantummodo se gratiam confiteri, sed nobis hac expectatione suspensis, quid addiderit intuemini. Adiuvat enim nos, inquit, Deus, per doctrinam, et revelationem suam, dum cordis nostri oculos aperit : dum nobis, ne praesentibus occupemur, futura demonstrat : dum diaboli pandit insidias : dum nos multiformi, et ineffabili dono gratiae caelestis illuminat.²² Deinde sententiam suam quadam velut absolutione concludens : Qui hoc dicit, inquit, gratiam tibi videtur negare? an et liberum hominis arbitrium, et Dei gratiam confitetur?²³ Ex quibus verbis colligit S. Aug. hanc eum gratiam confiteri, qua demonstrat, et revelat Deus quid agere debeamus; non qua donat, et adiuvat, ut agamus.²⁴ Et in alio loco inquit Pelagius : Operatur in nobis velle, quod bonum est, velle quod sanctum est : dum nos terrenis cupiditatibus deditos, mutorum more animalium tantummodo praesentia diligentes, futurae gloriae magnitudine, et praemiorum pollicitatione succendit : dum revelatione sapientiae in desiderium Dei stupentem suscitat voluntatem : dum nobis, quod tu alibi negare non metuis, suadet omne, quod bonum est.²⁵ Quibus verbis non obscure concedit gratiam, quae illuminat intellectum, et suadendo movet voluntatem. Quod autem loquatur de illuminatione interiori, quae est a Spiritu Sancto ; constat, nam in cap. 11. sequenti explicans S. August. illud Apostoli : Ne magnitudo revelationum mearum extollat me, datus est mihi stimulus carnis meae Angelus Satanae, qui me colaphizet,²⁶ et illud, Charitas non aemulatur, non inflatur,²⁷ inquit. Haec itaque charitas adhuc etiam in sancto Apostolo de die in diem renovatur, perficienda sine dubio, ubi iam non posset inflari: tunc autem mens eius adhuc erat, ubi inflaretur magnitudine revelationis, donec impleretur solido aedificio charitatis : nondum enim perveniendo apprehenderat, quo perficiendo currebat. Quibus verbis Sanctus Doctor impugnat id, quod Pelagius dixerat, videlicet, Deum operari in nobis velle, et perficere, dum revelatione sapientiae in desiderium sui stupentem suscitat voluntatem : dum nobis suadet omne, quod bonum est: et concludit, quod revelatio illa etiam in Paulo Apostolo inflaret, nisi charitas aedificaret. Sentit ergo, Pelagium admisisse internam revelationem sapientiae, qua Deus per se ipsum ostendit, quid faciendum sit, quid fugiendum; et negasse gratiam, qua donat, et adiuvat, ut faciamus. Unde in cap. 10. eiusdem libri ait S. Aug. Ad doctrinam pertinet, etiam quod sapientia revelatur ; ad doctrinam pertinet, cum suadetur omne, quod bonum est. Et si inter docere, et suadere, vel potius exhortari distare aliquid videtur, etiam hoc tamen doctrinae generalitate concluditur; quae quibuscunque sermonibus, vel litteris continetur. Nam, et sanctae Scripturae docent et exhortantur: et potest esse in docendo, et exhortando etiam hominis operatio.²⁸ Ubi satis manifeste docet, revelationem interiorem, qua Spiritus sanctus absque ministerio, et operatione hominis interius ostendit, quid faciendum, quidve sit fugiendum, generaliter nomine doctrinae comprehendi. Quod etiam ostendit scribens ad Vitalem, et contra Pelagium, sic arguens. Si ergo ita praepararet, atque operaretur Deus hominis voluntatem, ut tantummodo legem suam, atque doctrinam libero eius adhiberet arbitrio ; nec vocatione illa alta, atque secreta, sic eius ageret sensum, ut eidem legi, atque doctrinae accommodaret assensum ; proculdubio eam legere, vel intelligere legendo, vel etiam exponere, ac praedicare sufficeret.²⁹ Hoc autem argumentum nihil contra Pelagium concluderet, nisi ille revelationem sapientiae non solum externam, quae sit per lectionem, aut praedicationem, sed etiam internam, quae immediate est a solo Deo, concessisset. Esset enim sensus. Si Deus solum operaretur in nobis velle suadendo exteriori doctrina: sufficeret eam legere, vel intelligere legendo exterius, vel etiam exponere, aut praedicare similiter exterius. Quod argumentum inutilem repetitionem continere perspicuum est, qua S. August. idem per idem impugnaret.

VII. Sed expressius id constat ex his, quae contra Pelagium et Celestium idem Aug. scripsit eodem lib. cap. 41. Nam inter alia, quae videre oportet, inquit: Ipsum vero auxilium, quo possibilitatem naturalem perhibet adiuvari, in lege constituit, atque doctrina, quam nobis fatetur etiam sancto Spiritu revelari, propter quod et adorandum esse concedit.³⁰ Ex quibus verbis desumitur argumentum efficacissimum. Adoratio non debetur revelanti legem, et doctrinam exterius dumtaxat, nam hoc fieri potest hominis, aut Angeli ministerio. Cum ergo Pelagius fateatur, Spiritum Sanctum esse adorandum, quoniam ipse nobis revelavit doctrinam: consequens est, ipsum loqui de revelatione interiori, qua solus Deus interius docet, quid facere, quid cavere debeamus. Et paulo superius eodem cap. praemiserat Aug. Sed in his etiam quatuor libris, quaecumque pro gratia videtur dicere, qua iuvamur, ut declinemus a malo, bonumque faciamus, ita dicit, ut nullo modo a verborum ambiguitate discedat, quam discipulis sic possit exponere, ut nullum auxilium gratiae credat, qua naturae possibilitas adiuvetur, nisi in lege atque doctrina. Ita ut ipsas quoque orationes, ut in scriptis suis apertissime affirmat, ad nihil aliud adhibendas opinetur, nisi ut nobis doctrina etiam Divina revelatione aperiatur, non ut adiuvetur mens hominis, ut id quod faciendum esse didicerit, etiam dilectione, et actione perficiat. Expendatur illud verbum, etiam Divina revelatione, clare enim indicat, Pelagium admisisse internam revelationem divinam. Unde idem Aug. sic contra Pelagium et Celestium concludit: Legant ergo et intelligant, intueantur et fateantur, non lege, atque doctrina insonante forinsecus: sed interna, atque occulta, mirabili, atque ineffabili potestate operari Deum in cordibus hominum, non solum veras revelationes, sed etiam bonas voluntates.³¹ Expendatur etiam illud, non solum veras revelationes, nam supponit, Pelagium admisisse veras revelationes, et negasse bonas voluntates a Deo fieri, per adiutorium gratiae efficiens homines ex nolentibus, volentes. Hoc autem ex inferius dicendis patebit amplius.

VIII. Secundo admisit Pelagius gratiam internam ad posse, naturae superadditam. Ita refert S. Aug. qui post adducta quaedam verba Pelagii, mentem ipsius explicans ait: Quandocunque legimus, vel audimus, eum divinae gratiae adiutorium confiteri, ut a malo declinemus, bonumque faciamus, sive in lege atque doctrina, sive ubi libet constitutas; sciamus quod loquitur, nec erremus aliter eum intelligendo, quam sentit. Scire quippe debemus, quod nec voluntatem nostram, nec actionem divino adiuvari credit auxilio, sed solum possibilitatem voluntatis, atque operis, quam solam in his tribus nos habere affirmat ex Deo, tanquam hoc sit infirmum, quod ipse Deus posuit in natura. Caetera vero duo, quae nostra esse voluit, ita sint firma et fortia, et sibi sufficientia, ut nullo indigeant eius auxilio, et ideo non adiuvet ut velimus: non adiuvet ut agamus: sed tantummodo adiuvet, ut velle et agere valeamus.³² Et c. 14. eiusdem libri subdit. Venire posse in natura ponit Pelagius, vel etiam, ut modo dicere cepit, in gratia, qualemlibet eam sentiat. Praemiserat autem in verbis antecedentibus ad impugnandam hanc doctrinam Pelagii huiusmodi argumentum. Si enim solum posse nostrum hac gratia iuvaretur, ita diceret Dominus. Omnis qui audivit a Patre, et didicit, potest venire ad me: Non autem ita dixit, sed, omnis, inquit, qui audivit a Patre, et didicit, venit ad me.³³ In quo nimirum supponit Augustinus, Pelagium admisisse gratiam, quae tribueret posse, et negasse illam, quae tribuit venire ad Christum, et bene operari. Praeterea idem probatur, nam S. Aug. lib. de gratia Christi cap. 25. probat contra Pelagium et Celestium, Deum sua gratia adiuvare, et tribuere nobis non solum bonum posse, sed etiam ipsum velle, et operari. Et cap. 26. Cogitationem, inquit, et dilectionem sicut sunt discernenda, discernat, quia scientia inflat, charitas aedificat, et tunc scientia non inflat, quando Charitas aedificat. Et cum sit utrumque donum Dei, sed unum minus, alterum maius, non hic iustitiam nostram super laudem Iustificatoris nostri extollat, ut horum duorum quod minus est, divino tribuat adiutorio, quod autem maius est, humano usurpet arbitrio. Et in cap. 11. eiusdem libri de Gratia Christi, explicans S. August. quam gratiam debeat ulterius confiteri Pelagius, si non vult ab Ecclesiae Catholicae doctrina discedere, inquit. Sed nos eam gratiam volumus isti aliquando fateantur, qua futurae gloriae magnitudo non solum promittitur, verum etiam creditur, et speratur : nec solum revelatur sapientia, verum etiam et amatur : nec suadetur solum omne, quod bonum est, verum et persuadetur. et infra : Quorum autem sit fides, et quibus persuadetur, ut ad eum veniant, satis ipse demonstravit, ubi ait : Nemo venit ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum. Et paulo post cum de non credentibus loqueretur : Dixi, inquis, vobis, quia nemo potest venire ad me, nisi fuerit ei datum a Patre meo.³⁴ Hanc debet Pelagius gratiam confiteri, si vult, non solum vocari, verum etiam esse Christianus. Et cap. 47. idem August. assignans differentiam, quae inter ipsum et Pelagium de adiutorio gratiae versabatur, sic loquitur : Si ergo consenserit nobis, non solam possibilitatem in homine, etiamsi nec velit, nec agat bene, sed ipsam quoque voluntatem, et actionem divinitus adiuvari, ut sine illo adiutorio nihil bene velimus, et agamus : eamque esse gratiam Dei per Iesum Christum Dominum nostrum, in qua nos sua, non nostra iustitia iustos facit, ut sit vera nostra iustitia, quae nobis ab illo est ; nihil de adiutorio gratiae Dei (quantum arbitror) inter nos controversiae relinquetur. Signum ergo est, Pelagium admisisse gratiam interiorem ad posse, et illud adiutorium negasse, quo Deus efficit, ut velimus.

IX. Tertio, Dicebat Celestius Pelagii discipulus, istam gratiam tribuentem posse esse simpliciter necessariam, ut ad consummationem virtutum opera naturae pervenirent, et hac via temperans, utcumque errorem Pelagii, arbitrabatur se locum gratiae servare. Constat hoc ex S. Aug. dicente. Hoc enim nobis obiiciendum putarunt, quod invito, et reluctanti homini Deum dicamus inspirare ; non quantiscunque boni, sed et ipsius imperfecti cupiditatem. Fortassis ergo ipsi eo modo saltem servant locum gratiae, ut sine illa putent hominem posse habere boni, sed imperfecti cupiditatem : perfecti autem non facilius per illam posse, sed nisi per illam omnino non posse : verum et sic gratiam Dei dicunt secundum merita nostra dari, quod in Oriente Pelagius Ecclesiasticis gestis damnari timendo, damnavit. Si enim sine Dei gratia per nos incipit cupiditas boni, ipsum ceptum erit secundum meritum, cui tanquam ex debito, gratia veniat adiutorium, ac sic gratia Dei non gratis donabitur, sed meritum nostrum dabitur.³⁵ Et in alio loco arguens contra Iulianum, qui boni operis initium constituebat in natura, perfectionem autem et consummationem eius tribuebat gratiae, ait. Cum ergo divinitus adiuvatur homo : non tantum ad capessendam perfectionem adiuvatur, quod ipse posuisti : utique volens intelligi, eum per se incipere sine gratia, quod perficit gratia : sed potius quod Apostolus loquitur, ut qui in vobis opus bonum cepit, perficiat usque in finem. In quo enim vis hominem (sicut loqueris) ad aliquid laudabile generosi cordis stimulis incitari ; in hoc eum non vis in Domino, sed in libero arbitrio gloriari : ac sic priorem dare, ut retribuatur illi, eoque modo gratia non sit gratia : quia non est gratuita.³⁶³⁷ Pelagius tamen ( ut supra dictum est ) quamvis in tertio statu suae haeresis admiserit gratiae illuminationem et excitationem internam ad posse, nunquam tamen concedere voluit eam esse ad implenda mandata simpliciter necessariam, sed solum ad facilius. Quod, et S. Aug. expresse testatur lib. 2. contra duas epist. Pelag. c. 8. cum ait. Isti, scilicet, Iulianus, et Celestius, volunt in homine ab ipso homine incipere cupiditatem boni, ut huius cepti meritum etiam perficiendi gratia consequatur ; si tamen hoc saltem volunt. Pelagius enim facilius dicit, impleri quod bonum est, si adiuvet gratia. Quo additamento, idest addendo facilius, itaque significat, hoc se sapere, quod etiam si gratiae defuerit adiutorium, potest, quamvis difficilius implere bonum per liberum arbitrium.

X. Hinc S. Thomas ubicunque refert errorem Pelagii, non aliter illum explicat, quam dicendo, ipsum sensisse, quod initium bene operandi est ex nobis, sed consummatio, et perfectio ex Deo, ut videre licet 1. p. q. 23. art. 5. in corp. 2. 2. q. 6. art. 1. in corp. 3. contra Gent. c. 149. quodl. 1. art. 7. in corp. ad Rom. 7. lect. 3. in fin. et 2. ad Cor. 3. lectione 1. in fin. et ad Ephes. 1. lect. 1. etiam fine.³⁸

XI. Quarto, Pelagiani, saltem Iulianus, admiserunt adiutorium divinae gratiae subsequentis ad determinationem arbitrii creati, ita videlicet, ut prius natura incipiat homo, et gratiae adiutorium posterius natura subsequatur, per quod in ipso opere divinitus adiuvetur, Probatur hoc ex verbis ipsius Iuliani, quae refert S. Aug. Hominem, inquit, Dei opus defendimus, nec ex illius potentia, vel in malum, vel in bonum initium aliquem cogi, sed propria voluntate, aut bonum facere, aut malum; in bono vero opere a Dei gratia semper adiuvari, in malum vero Diaboli suggestionibus incitari.³⁹ Ad quod respondens S. Doctor ait: Vos autem in bono opere sic putatis adiuvari hominem gratia Dei, ut in excitanda eius ad ipsum bonum opus voluntate, nihil eum credatis operari, quod satis ipsa tua verba declarant. Cur enim non dixisti, hominem Dei gratia in bonum opus excitari, sicut dixisti in malum Diaboli suggestionibus incitari? Sed dixisti in bono opere semper a Dei gratia adiuvari, tanquam sua voluntate, nulla Dei gratia bonum opus aggressus, in ipso iam opere divinitus adiuvetur pro meritis videlicet voluntatis bonae, ut reddatur debita gratia, non donetur indebita, ac sic gratia iam non sit gratia.⁴⁰ Idem constat ex aliis verbis eorumdem Pelagianorum, quae refert idem S. Aug. lib. 2. contra duas Epistolas Pelagianorum: Hac, inquiens, verba sunt vestra, Baptisma omnibus necessarium esse aetatibus confitemur, gratiam quoque adiuvare uniuscuiusque bonum propositum, non tamen reluctanti studium virtutis immittere, quia personarum acceptio non est apud Deum.⁴¹ Et iterum ait: Dicunt, se confiteri, gratiam quoque adiuvare uniuscuiusque bonum propositum, non tamen reluctanti studium virtutis immittere. Hoc quippe ita dicunt, velut homo a se ipso sine adiutorio Dei habeat propositum bonum, studiumque virtutis, quo merito praecedente, dignus sit adiuvari Dei gratia subsequente.⁴²

XII. Ex his inferebant Pelagiani quintum dictum, videlicet, Hanc causalem esse veram, quia ego prior volui, Deus voluit; quia ego volo, Deus me adiuvat;⁴³ hanc autem esse falsam, quia Deus vult, ego volo, quia Deus adiuvat hominem, homo vult, et sic semper priores partes libero tribuant arbitrio, posteriores Deo relinquentes. Hoc dictum refert S. August. scribens ad Vitalem, cum ait: Recognoscis me (ut puto) in iis, quae nos scire dixi, non omnia, quae ad fidem Catholicam pertinent, commemorare voluisse, sed ea tantum, quae ad istam, quae inter nos agitur de Dei gratia quaestionem; Utrum praecedat hec gratia, an subsequatur hominis voluntatem, hoc est, ut planius id eloquar, utrum ideo nobis detur, quia volumus, an per ipsam Deus etiam hoc efficiat, ut velimus.⁴⁴ Unde hanc Pelagianorum assertionem impugnans lib. 3. Hypognosticon, inquit: In omni itaque opere sancto prior est voluntas Dei, posterior liberi arbitrii, idest, operatur Deus, cooperatur homo. Quod si dicas, ut dicere consuevisti, quia ego prior volui, Deus voluit, iam meritum facis, ut gratia ex operibus non sit gratia, sed merces. Quam causalem, ut infra patebit, etiam Semipelagiani statuerunt.⁴⁵ In quo autem sensu eam intellexerint, disp. 99. et 100. dicetur.

XIII. Sextum dictum Pelagii est, si asseratur, quod gratia Dei humana merita antecedat, et ex nolentibus volentes faciat, per talem gratiam libertas destruitur humani arbitrii, et necessitas fatalis inducitur. Hanc obiectionem opposuit saepe Sancto Aug. Pelagius, ut constat ex lib. 2. contra duas Epist. Pelagianorum c. 5. ubi S. Augustinus calumniis Pelagii respondens ait: Nec sub nomine gratiae fatum asserimus, quia nullis hominum meritis, Dei gratiam dicimus antecedi. Et post pauca, cum quaedam verba Pelagianorum superius inducta retulisset, subdit: Ex his eorum verbis intellexi, ob hoc illos, vel putare, vel putari velle, fatum nos asserere sub nomine gratiae, quia gratiam Dei, non secundum merita nostra dari dicimus, sed secundum ipsius misericordiossissimam voluntatem, qui dixit, Miserebor, cui misertus ero, et misericordiam praestabo, cui misericors fuero.⁴⁶ Et contra Iulianum loquens, inquit: Dicis quod appellatione gratiae, bonos fieri homines fatali necessitate dicamus; Post pauca subdens, Calumniaris me dicere, nihil studii expectari ab humana voluntate debere contra illud Evangelicum, quo ait Dominus. Petite et accipietis, quaerite et invenietis, pulsate et aperietur vobis.⁴⁷⁴⁸ Et Hieron. ad Ctesiphontem scribens ait: Quod autem sursum, deorsum iactans, liberum arbitrium a nobis destrui, audiant e contrario eos arbitrii destruere libertatem, qui male eo abutuntur adversum beneficium largitoris.⁴⁹ Quis destruit arbitrium? ille qui semper Deo agit gratias ; et quodcunque in suo rivulo fuit, ad fontem refert ? An qui dicis recede a me, quia mundus sum, non habeo te necessarium: dedisti enim mihi semel arbitrii libertatem, ut faciam quod voluero ; Quid rursum te ingeris , ut nihil possim facere , nisi tu in me tua dona compleveris? Fraudulenter praetendis, ut Dei gratiam ad conditionem hominis referas, et non in singulis operibus auxilium Dei requiras , ne scilicet liberum arbitrium videaris amittere, et cum Dei contemnas adminiculum, hominum quaeras auxilium.

Hoc fuit semper omnium Pelagianorum Achilles, quo adversis defensores gratiae se triumphare gloriabantur, quo et suam haeresim palliare nitebantur: dum sub praetextu defendendae humanae libertatis iura, bellum intestinum gratiae Dei , per quam a morte liberamur , indixerunt. Sed quam inefficax sit hoc eorum argumentum, inferius patebit.

XIIII. Septimum dictum Pelagii est . Quando Apostolus ait, quod Deus operatur in nobis ; et velle et perficere , intelligitur de operatione per illuminationem intellectus , et excitationem stupentis voluntatis, qua Deus suadet illi quod bonum est. Hoc non aliter probatur , quam ex verbis expressis Pelagii, quae refert S. Aug. libro de gratia Christi contra Pelagium et Celestium cap. 10. cum ait : Et alio quippe loco cum diu asseruisset, non adiutorio Dei, sed ex nobis ipsis in nobis effici voluntatem bonam : opposuit sibi ex Apostoli Epistola quaestionem , atque ait . Et quomodo, inquit , stabit illud Apostoli? Deus est enim qui operatur in nobis et velle et perficere .⁵⁰ Deinde ut hanc oppositionem veluti solveret , quam videbat dogmati suo esse vehementer contrariam , secutus adiunxit : Operatur in nobis velle quod bonum est , velle quod sanctum est : dum nos terrenis cupiditatibus deditos mutorum more animalium tantummodo praesentia diligentes, futurae gloriae magnitudine, et praemiorum pollicitatione succendit : dum revelatione sapientiae in desiderium Dei stupentem suscitat voluntatem; nam nobis (quod tu alibi negare non metuis) suadet omne quod bonum est . Et eodem modo interpretatur Pelagius alia consimilia loca scripturae, in quibus Deo tribuitur hominis conversio, sicut est illud Ioannis 6. Nemo potest venire ad me , nisi Pater, qui misit me, traxerit eum.⁵¹ Et illud Isaiae 26. Omnia opera nostra operatus es nobis. et alia huiusmodi .

XV. Ex hoc dicto inferebant Pelagiani , Deum operari in nobis velle , quantum in ipso est; sed ei consentire vel dissentire, ita nostrum est,, ut si velimus fiat, si autem nolimus , nos ut operatio Dei nihil nobis prosit , efficimus . Constat hoc ex S. Augustino , qui Pelagianorum referens , et redarguens errorem , inquit : Quid est ergo quod ait Apostolus . Deus in nobis operatur et velle, et perficere? Respondes, per legem suam , per scripturam suam , Deum operari , ut velimus, quam vel legimus, vel audimus. Sed ei consentire , vel non consentire ita nostrum est , ut si velimus fiat : si autem nolimus, nihil in nobis operationem Dei valere faciamus . Operatur quippe ille , dicis, quantum in ipso est , ut velimus , cum nobis nota sunt eius eloquia : sed si eis acquiescere nolumus; nos, ut operatio eius nihil in nobis prosit, efficimus . Quae si dicis , profecto nostris orationibus contradicis .⁵²

XVI. Octavum dictum Pelagianorum fuit . Divinae praedestinationis datur causa ex parte nostra, videlicet merita praevisa naturae viribus incepta . Hunc errorem tribuit Pelagianis S. Augustinus : sic enim ait, Praesciebat ergo ( ait Pelagius ) qui futuri essent Sancti et immaculati per liberae voluntatis arbitrium, et ideo eos ante mundi constitutionem in ipsa sua praescientia, quos tales futuros esse praescivit, elegit . Elegit ergo , inquit , antequam essent, praedestinans filios , quos futuros Sanctos , immaculatosque praescivit: utique ipse non fecit, nec se facturum, sed illos futuros esse praevidit.⁵³ Et S. Tho. eumdem errorem Pelagianorum referens , ait : Fuerunt ergo alii , qui dixerunt quod merita praeexistentia in hac vita sunt ratio , et causa effectus praedestinationis. Posuerunt enim Pelagiani , quod initium benefaciendi, sit ex nobis , consummatio autem a Deo : et sic ex hoc contingit , quod alicui datur praedestinationis effectus , et non alteri : quia unus initium dedit se praeparando et non alius .⁵⁴ Verum est , quod Pelagius asseruit praedestinationis effectum tribui praedestinatis propter praevisum bonum usum liberi arbitrii futurum ex sola facultate naturae, et non ex efficaci adiutorio praevenientis gratiae. Sed tandem admisit doctrinam et revelationem interiorem , per quam suaderet quid faciendum, quidve fugiendum esset, ut in superioribus dictum est .

Haec autem omnia inferius impugnabuntur, et simul Pelagianorum mens clarius aperietur.

XVII. Nonum dictum continet duodecim articulos Pelagio in Synodo Palaestina obiectos, quos nisi anathematizasset, anathematizatus et ipse utique fuisset. Primus est, Adam sive peccaret, sive non peccaret, moriturus esset. Secundus, quod peccatum Adae ipsum solum laeserit, et non genus humanum. Tertius, quod infantes nuper nati in illo statu sint, in quo Adam fuit ante praevaricationem. Quartus, quod neque per mortem, vel praevaricationem Adae omne genus humanum moriatur; neque per resurrectionem Christi omne genus humanum resurgat. Quintus, infantes etiam non baptizatos habere vitam aeternam. Sextus, divites baptizatos, nisi omnibus abrenuntient, si quid boni visi fuerint facere, non reputari illis, nec eos habere posse Regnum Dei. Septimus, gratiam Dei, atque adiutorium non dari ad singulos actus, sed in libero arbitrio esse, vel in lege atque doctrina. Octavus, Dei gratiam secundum merita nostra dari. Nonus, filios Dei non posse vocari, nisi omnino absque peccato fuerint effecti. Decimus, non esse liberum arbitrium, si Dei indiget auxilio: quoniam in propria voluntate habet unusquisque facere aliquid, vel non facere. Undecimus, victoriam nostram non ex Dei adiutorio esse, sed ex libero arbitrio. Duodecimus, quod poenitentibus venia non detur secundum gratiam et misericordiam Dei: sed secundum meritum et laborem eorum, qui per poenitentiam digni fuerint misericordia. Istos errores Pelagii refert S. August. in epist. 106. ubi etiam ostendit, eiusmodi assertiones esse contra doctrinam, quam semper tenuit Catholica Ecclesia, quod ex discursu huius operis amplius manifestabitur.

Ad primum argumentum, Respondetur quod Pelagius admisit quidem gratiam interiorem, quae tribueret quoddam posse, negavit tamen eam esse simpliciter necessariam ad divina mandata implenda. Sectatores autem Pelagii Iulianus et Celestius (ut supra ostensum est) concesserunt illuminationem illam internam intellectus, et excitationem voluntatis esse ad operis perfectionem simpliciter necessariam. Cum hoc tamen adhuc manet, in quo ab illis Semipelagiani, de quibus c.1. de praedestinatione Sanctorum loquebatur August. discernuntur.

Quoniam Pelagiani (ut supra dictum est) constituerunt in natura primum initium Fidei, et bonorum operum: eorum tantummodo consummationem et perfectionem tribuentes Divinae gratiae. At vero Semipelagiani distinxerunt inter fidem, et bona opera, quae fidem subsequuntur, et primum fidei initium dixerunt esse ex nobis: initium autem bonorum operum esse ex gratia, quam tamen asserebant merito fidei dari credentibus. Constat hoc ex S. Augustino in eodem lib. de praedestinatione SS. ubi contra Semipelagianos ostendit ex professo etiam primum initium fidei, qua Christiani sumus, ex Deo esse, non ex nobis.⁵⁵ Discernuntur etiam, nam Semipelagiani (ut Aug. ait cap.1. eiusdem libri) fatebantur cum Ecclesia Christi peccato primi hominis obnoxium nasci genus humanum, nec ab isto malo, nisi per iustitiam secundi hominis aliquem liberari: quae tamen Pelagius et Celestius pertinaciter negaverunt, ut ex eodem Augustino constat in libris contra ipsos editis. In his ergo docet August. plurimum Semipelagianos a Pelagianorum errore discerni. Sed de hoc disputatione sequenti latius dicetur, ubi Semipelagianorum⁵⁶ dicta referemus.

Ad secundum, respondetur per distinctionem assignatam de quadruplici statu haeresis Pelagii. Etenim contra primum diffiniverunt Cocilia et Patres, esse admittendam gratiam ad salutem, nec sufficere sibi solam naturam ad omnia Dei praecepta implenda. Contra secundum statum eiusdem haeresis, docuerunt adiutorium gratiae, quo Deus nos adiuvat ad eius mandata implenda, non consistere in sola lege, aut doctrina externa, vel in exemplo, quod nobis reliquit Christus Dominus: sed admittendam esse gratiam internam. Contra tertium, determinaverunt gratiam istam internam esse necessariam ad simpliciter, et non solum ad melius esse, sive ad facilius operandum. Contra quartum, decreverunt esse simpliciter necessariam gratiam interiorem, non solum quae ostenderet et doceret quid esset credendum, aut faciendum: sed quae donaret et adiuvaret, ut faciamus: quam gratiam S. Prosp. appellat praeoperantem,⁵⁷ et communi vocabulo, dicitur gratia efficax praeveniens, per quam Deus active proprie facit ut velimus, et pie operemur , et per haec patet ad confirmationem. Sed est adhuc argumentum : nam Concilia et Patres dicunt, Pelagium nullam admisisse veram gratiam. Sed gratia interior illuminans intellectum , et excitans stupentem voluntatem, est vera gratia . Ergo non admisit illam Pelagius .

Respondetur . Quod cum Pelagius asseruerit gratiam secundum merita nostra dari , etiam concedendo gratiam interiorem illuminantem intellectum, excitantem voluntatem , et adiuvantem ipsum posse ; nullam revera gratiam admisit. Immo etiam si admisisset gratiam efficacem , sive adiuvantem ipsum velle , dicendo gratiam secundum merita nostra dari : totam rationem gratiae destruxisset , si enim ex operibus ( ut arguit Apostolus) iam gratia non est gratia.⁵⁸ Unde August. in libro de gratia Christi contra Pelagium et Celestium cap. 31. ait : Quamlibet sentiat gratiam , ipsis Christianis secundum merita dari dicit. Quibus verbis significat quamcunque gratiam concessam a Pelagio destrui , si asseratur illam secundum merita nostra dari .

XIX. Ad tertium, respondetur quod in primo statu suae haeresis negavit Pelagius gratiam, quae per subministrationem Spiritus nobis datur : in secundo autem , vel tertio statu admisit gratiam interiorem, qua illuminatur intellectus , et voluntas excitatur , ut supra dictum est . Secundo respondetur , quod gratia interior etiam , qua Deus demonstrat et revelat quid agere debeamus, non autem donat , atque adiuvat ut agamus : ad legem pertinet , et doctrinam licet internam , ut S. Aug. ostendit locis superius allegatis : non autem ad subministrationem spiritus , quam negare intendebat Pelagius .⁵⁹ Licet enim interior revelatio et doctrina, quae ostendit quid facere, quidve cavere debeamus , sit in nobis a Spiritu sancto : qui docet hominem scientiam; nihilominus tamen generalitate quadam sub litera quae occidit. non sub spiritu qui vivificat, comprehenditur .⁶⁰ Illa vero gratia, quae adiuvat infirmitatem nostram et vires tribuit voluntati, ut quod agendum cognovimus , faciamus ; pertinet ad subministrationem spiritus , de qua etiam inquit Apostolus : Spiritus adiuvat infirmitatem nostram , nam quid oremus sicut oportet, nescimus, sed ipse Spiritus postulat pro nobis, idest postulare nos facit , ut explicat Sanctus Thomas,⁶¹ gemitibus inenarrabilibus .⁶² Quibus verbis non obscure significat, illam gratiam , quae non solum docet quid postulare debeamus, aut facere ; sed etiam donat ut postulemus , et faciamus, ad subministrationem spiritus pertinere. Hanc autem gratiam semper negavit Pelagius, ut supra dictum est . Dicendum est ergo , quod cum Augustinus ait, Pelagium negasse gratiam , quae per subministrationem Spiritus sancti nobis datur , loquitur de gratia, per quam non solum ostendit quid facere debeamus : sed etiam donat , atque adiuvat ut faciamus . Quae explicatio habetur ex ipso contextu, et praesertim ex verbis illis Aug. in 3. argum. inductis, in quibus asserit Pelagium sensisse ; quod homines salventur adiuti non aliqua subministratione virtutis , sed viribus propriae voluntatis. Si ergo adiungantur his verbis, illa S. Aug. in eod. arg. relata, videlicet, quod per subministrationem Spiritus S. pertinet ad concupiscentias, tentationesque vincendas, constabit, gratiam datam per subministrationem Spiritus idem significare, quod gratia subministrans virtutem ad concupiscentias et tentationes vincendas. Illuminatio autem, seu doctrina sola etiam interior et excitatio stupentis voluntatis , quam admisit Pelagius, non tribuit vires voluntati ad mandata divina implenda , quia solum movet eam ex parte obiecti, proponendo et docendo quid facere debeat. Unde non pertinet ad eam gratiam, quae per subministrationem spiritus datur. Potest hoc explicari aptissimo exemplo. Si enim aliquis dormiret et simul etiam esset infirmus , et pedibus carens , ita ut nullam prorsus virtutem haberet ad ambulandum, et esset in magno periculo constitutus , quod nisi fugiendo non posset evadere : certe per hoc solum, quod ab alio excitaretur a somno , et admoneretur periculi , ut fugeret, et currendo evaderet imminentem mortem, nullas vires subministraret illi ad fugiendum, sed eodem modo maneret impotens ad currendum quantum est ex parte virtutis gressivae, ac si excitatus a somno, et edoctus de periculo non fuisset. Proportionabiliter sentiendum est de illuminatione , et excitatione interna ex parte obiecti, quam admisit Pelagius, et hoc significavit S. Aug. cum dixit; Pelagium nunquam concessisse gratiam, qua non solum possibilitas naturalis voluntatis et actionis , sed ipsa etiam voluntas et actio subministratione Sancti Spiritus adiuvatur . Ex quibus verbis satis constat, non quamcunque gratiam negasse Pelagium: sed eam, quae donatur nobis, ut bonum, quod cognoscimus, faciamus:

XX. Sed contra hanc solutionem, est argumentum. Sequitur quod gratia habitualis, et similiter habitus charitatis non pertineat ad gratiam, quae datur per subministrationem Spiritus: sed ad legem, atque doctrinam: Sequela probatur, nam per huiusmodi habitus non facit Deus, ut faciamus: neque operatur, ut operemur: cum habitus non determinet potentiam ad operandum. Ergo si sola gratia, per quam Deus donat, et facit ut faciamus, pertinet ad subministrationem Spiritus: habitus gratiae, et charitatis ad legem pertinebunt, atque doctrinam: et non ad gratiam, quae datur per subministrationem Spiritus.

Respondetur negando sequelam. Quia per gratiam, et charitatem, Spiritus Sanctus habitat in nobis, iuxta illud, quod Christus Dominus per Ioannem ait: Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus.⁶³ Licet ergo per solam gratiam habitualem, aut per charitatis habitum non faciat Deus, ut operemur: facit tamen, ut vitam habeamus spiritualem, et tribuit sufficiens principium effectivum supernaturalis operationis. Nam per gratiam habitualem efficit nos filios Dei: per habitualem vero charitatem, Dei amatores facit; et ideo pertinent ad gratiam, quae datur per subministrationem Spiritus:⁶⁴ illuminatio autem intellectus, atque voluntatis excitatio, quam Pelagiani admiserunt, nihil horum efficit, nec tribuit vires voluntati, ut Disp. 75. patebit, unde non est simile.

Secundo respond. quod licet habitus gratiae et charitatis non determinent hominem ad pie operandum: in ipsa tamen infusione gratiae, et charitatis movet Deus auxilio efficaci liberum eius arbitrium: ut consentiat, et libere cooperetur Deo, se disponendo per proprium actum ad suam iustificationem, ut prima 2.q.113.art.8.docet S. Thom. Unde gratia et charitas etiam habitualis non pertinent ad vetustatem literae, sive ad legem et doctrinam: sed ad vivificantem⁶⁵ et renovantem spiritum.

Ad confirmationem respond. concludo de se efficaciter, sententiam Pelagii implicare in dictis: qui, cum asseruerit gratiam secundum merita nostra dari, veram destruxit rationem gratiae, quam in illuminatione intellectus, et excitatione interna voluntatis constituit, ut supra dictum est.⁶⁶ Hanc vel consimilem contradictionem in scriptis Pelagii Sanctus notavit Aug. lib. de gratia Christi, cap. 37. cum dicit: Istam sane, scilicet epistolam ad Demetriadem, legi, mihique persuaserat hanc, illum gratiam, de qua quaestio est, confiteri: quamvis in multis eius Opusculi locis sibi ipsi contradicere videretur. Et cap. 31. eiusdem libri, ait: Quamlibet sentiat gratiam, ipsis Christianis secundum merita dari, dicit. Et infra: Manifestum est, eum dicere gratiam secundum merita dari quamlibet eam, vel qualibet significet, quam tamen aperte num exprimit: ac si apertius diceret: Quamcunque gratiam constituat Pelagius, eam tandem destruit, cum affirmet, illam secundum merita nostra dari.

XXI. Ad quartum respondetur, Pelagium nunquam negasse, necessarium esse ad actus ordinis naturalis, ut Deus tanquam auctor naturae influat nobiscum, quando volumus operari: Sed solum negavit esse necessarium Dei adiutorium, quo operatur ut operemur: quoniam existimavit destrui libertatem arbitrii, si homo nihil posset operari, nisi praemovente, et praeoperante Deo.⁶⁷ Optime siquidem noverat Pelagius, quod si adiutorium Dei, et concursus illius ordine naturae posterior esset arbitrii creati determinatione; ita videlicet, ut ista causalitas vera esset; quia homo operatur, Deus cooperatur: non laederetur eiusdem arbitrii libertas. Ex verbis autem adductis S. Hieronymi solum concluditur, Pelagium negasse, esse necessarium ad actus nostros adiutorium: quo Deus in nobis, atque nobiscum, ut operemur, operatur. Quod ex ipso contextu manifeste colligitur, praesertim in verbis adductis in dicto sexto: ex eo enim calumniabantur Pelagiani Hieronymum, et Augustinum: quia dicebant omnia bona opera nostra ad Deum esse referenda, videlicet, tanquam ad primum auctorem et fontem: a quo primo et principaliter dependent; et quia praedicabant hominem nihil posse facere, nisi Deus in illo sua dona compleverit: ut patet ex illis Pelagianorum verbis apud S. Hieronymum: Quid rursum te ingeris, ut nihil possim facere, nisi tu in me tua dona compleveris. Quibus sane verbis illud Dei adiutorium de medio tollere conabatur, quo Deus virtutem operativam creati arbitrii complet eam movendo, et applicando ad exercitium actus, de qua in disput. 18. et quatuor sequentibus agendum erit ex professo. Quod etiam designant illa verba Sancti Hieronymi in eadem epist. ubi ait: Ita enim gratiam ponunt, scilicet Pelagiani, ut non per singula opera eius nitamur, et regamur auxilio: Et iterum: Iniuriam tibi fieri putas, et destrui arbitrii libertatem, si ad Deum semper auctorem recurras: si ex illius pendeas voluntate: et dicas, Oculi mei semper ad Dominum: quoniam ipse evellet de laqueo pedes meos?⁶⁸ Unde et audes lingua proferre temeraria unumquemque arbitrio suo regi: Et si suo arbitrio regitur, ubi est auxilium Dei? si Christo Rectore non indiget, quomodo scribit Hieremias, Non est in homine via eius: et a Domino gressus hominis diriguntur?⁶⁹⁷⁰

Ex quibus patet, Pelagium non negasse, concursum simultaneum primae causae esse ad ea, quae facimus, necessarium: sed negasse dumtaxat praevium adiutorium Dei esse ad singulos actus nostros necessarium; nempe directionem, et gubernationem Dei, illam videlicet, quam petit Ecclesia, cum dicit: Dirigere, et sanctificare, regere, et gubernare dignare, Domine Deus, Rex caeli, et terrae hodie corda, et corpora nostra, sensus, sermones, et actus nostros in lege tua, et in operibus mandatorum tuorum, ut hic, et in aeternum (te auxiliante) semper salvi, et liberi esse mereamur. Arbitrabatur enim iniuriam fieri libero arbitrio, si non a se ipso, sed a Domino, et regeretur, et gubernaretur.

Unde multi viri docti, et in doctrina S. Augustini eruditissimi, inter quos est Gaspar Casalius Conimbricensis, qui sacro Conc. Tridentino interfuit, libr. 1. de quadripart. Iustitia, cap. 36. expresse fatentur, Pelagium nunquam negasse, generalem Dei influentiam. Verba Casalii sunt haec: Pelagius non negabat generalem influxum: Et paulo inferius: Confitebatur quidem Pelagius gratiam creationis; in hominibus humanam naturam, humanam voluntatem, et generalem Dei influxum communem omnibus agentibus. Et post pauca: Numquid negavit generalem influxum esse necessarium hominibus ad bene operandum?

Non scitur hactenus, nec creditur de ipso: non enim sic sapere potuit, nisi prius desiperet. Quomodo potest operari causa secunda sine concursu causae primae?⁷¹ Dato etiam, et non concesso, quod Pelagius non admiserit concursum Dei generalem, dubitari tamen non potest admisisse concursum, seu adiutorium Dei subsequens ad determinationem creatae voluntatis, ut constat ex S. Aug. locis n. 11. huius disputationis adductis. Unde in libro Enchirid. ad Laurentium cap. 32. clare supponit, Pelagianos sensisse: propterea dictum esse, non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei: quia ex utroque fit, id est, ex voluntate hominis, et misericordia Dei, etc. Tanquam diceretur, non sufficit sola voluntas hominis, si non sit etiam misericordia Dei. Et S. Doctor eodem loco contendit, aliquid amplius esse tribuendum gratiae, de quo disp. 97. praesertim nu. 6. agendum est, ubi verba S. Aug. latius expendemus.

Quam gratiam tanquam necessariam ad salutem admiserint Semipelagiani, et in quo eorum sententia cum errore conveniat Pelagianorum, vel ab eo discedat.

I. COMMUNIS error Semipelagianorum (ut nonnulli recentiores Theologi bene adnotarunt) in hoc consistit, quod licet contra Pelagium faterentur, gratiam Dei esse necessariam ad opera sanctitatis praestanda: et gloriam promerendam: et ad obtinendam dispositionem convenientem ad remissionem peccati; aliquod tamen initium salutis reservarunt libero arbitrio: ut propria salus sit in potestate hominis constituta. Et ideo dicebant, necessarium esse, ut homo incipiat per aliquem bonum motum, quem Deus postea promoveat: et perficiat: et ita in hoc bono motu constituebant primam causam salutis ex parte nostra: et eamque dicebant esse meritum omnis gratiae supernaturalis. De quo autem merito id intellexerint, ex ipsismet eorum verbis patebit infra Asserebant etiam, fidem saltem quantum ad eius initium, non esse donum Dei: sed esse in nobis ex nobis, et propter illam reddi a Deo caetera dona, quae sunt ad salutem necessaria, ut ex Epistolis Prosperi, et Hilarii ad S. August. constat, et ex eodem Augustino in lib. de Praedestinatione Sanctorum, et de Dono perseverantiae; ubi respondens Epistolis Prosperi et Hilarii, probat ex professo evidentissimis sacrarum literarum testimoniis, nedum fidem perfectam: sed etiam fidem inchoatam, et quodcunque initium illius ex Deo esse, atque ex praevenientis gratiae auxilio. Sed ut ad particularia descendamus, et explicemus quousque Massilienses in confessione gratiae pervenerint: et quam gratiam ultra illam S. August. necessario esse confitendam contenderit: observandum est, Ducem Semipelagianorum fuisse Faustum Regiensem Episcopum, cuius errorem refert, et impugnat Maxentius in responsione ad Epist. Hormisdae Papae: ubi asserit libros Fausti esse haereticos, et acriter eos reprehendit, qui tales libros defendunt ut Catholicos: et praesertim Episcopum quendam Africanum, qui dicebatur Possessor.¹ Et Gelasius Papa in cap. Sancta Romana Ecclesia 15. distinct. Fausti Regiensis Galliarum Opuscula connumerat inter apocripha. Unde Petrus Diaconus apud Fulgentium de Incarnat. et gratia Domini nostri Iesu Christi, c. 8. in fine, ait: Quorum omnium Sanctorum Patrum imbuti doctrinis, anathematizamus Pelagium et Celestium, simulque; etiam Iulianum Edanensem, et qui illius similia sapiunt: praecipue libros Fausti Galliarum Episcopi, qui de Monasterio Lirinensi profectus est, quos contra praedestinationis sententiam scriptos esse non dubium est. In quibus non solum contra doctrinam horum Sanctorum Patrum (idest Aug. et discipulorum eius) verum etiam contra ipsius Apostoli contradictionem veniens, humano labori subiungit gratiae adiutorium²: Unde non sunt audiendi, qui Faustum inter Patres referunt, cum non inter Patres: sed inter hostes gratiae Christi sit computandus. Suam Faustus explicuit sententiam circa necessitatem gratiae, et naturales vires nostri arbitrii in duobus libris de libero arbitrio, quos in lucem edidit; et habentur in Bibliotheca SS. Patrum: ubi qui voluerit, poterit fusius explicatam eius sententiam perlegere.³

II.

Cassianus etiam in suis scriptis, sed praesertim collat. 13. per tot. eorundem Semipelagianorum sententiam tradit, et quamplurima eorum dicta constituit. Eius doctrinam refert, et impugnat S. Prosper in lib. quem, contra Collatorem, composuit: ubi quamplurimis Scripturae testimoniis, firmissimis, et acutissimis rationibus, et verbis elegantissimis ostendit, qualiter Cassianus, et aliae reliquiae Pelagianae haeresis, dum ab errore Pelagii se longe discedere proclamarent: in illum tandem inciderint. Collatoris nomen Cassianus, a collationibus Patrum, quas conscripsit, sortitus est. Igitur ex libris Fausti Regiensis, et Cassiani, quid et ipsi, et Semipelagiani senserint, haurire debemus: et sensum legitimum, in quo damnata est eorum doctrina, ex scriptis Prosperi, et Maxentii colligere: ac denique ex S. Patre Aug. qui spiritu divino potius, quam humana industria, et Pelagianorum, et Semipelagianorum errorem penetravit, detexit, impugnavit, expugnavit, et in extirpatione huius pestiferae haeresis plurimum laboravit. Unde scribens ad Innocentium: Non igitur, inquit, de uno Pelagio, qui iam fortasse correptus est, quod utinam ita sit, sed tam multis, quibus loquaciter contendentibus, et infirmas atque ineruditas animas, velut convictas trahentibus: firmas autem, et in fide stabiles ipsa contentione fatigantibus usquequaque iam plena sunt omnia.⁴ Ut autem clare, et distincte procedamus, colligenda sunt in primis ex libris Fausti eius dicta, quibus suam mentem aperuit, deinde Cassiani dicta ex eius pariter scriptis colligemus; ut tandem manifestum fiat, in quo Semipelagiani inter se, et cum Pelagio consenserint: et in quo unus ab alio: aut etiam a suo capite Pelagio dissenserint.

ERROR FAUSTI circa naturalem facultatem liberi arbitrii, et necessitatem gratiae explicatur.

UT notavit⁵ Sixtus Senensis, Faustus contra doctrinam Sancti Augustini, eius nomine suppresso, libros de libero arbitrio conscripsit,⁶ quod etiam non obscure docet Petrus Diaconus loco superius allegato. Et in primis, ut ab errore Pelagii longe discedere videretur, blasphemam illius redarguit sententiam asserentis, quod ad obtinendam salutem natura hominis sola sibi sufficiat: Ego, inquit, arbitror, quod libertas arbitrii sibi sola sufficere absque praesidio gratiae non potuerit, etiam antequam privilegium illius transgressio violaret. Quomodo vero nunc potest sibi sola sufficere, ad cuius arrogantiam dicitur: Quia sine me nihil potestis facere?⁷ Ad cuius praesumptionem divinus sermo dirigitur: Nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laboraverunt qui aedificant eam?⁸ Quod utique elationi sine gratia perficere denegatur, humilitati vero cum gratia implere conceditur.⁹ Unde Maxentius in responsione ad Epist. Hormisdae, eiusdem Fausti calliditatem observans, ait: Refutans nanque callide eiusdem Pelagii sensum, et quasi exprobrans, quod omnino Christi negaverit gratiam, necnon et illos, qui nullis praecedentibus meritis iuxta Apostolum gratiam Dei hominibus dari fatentur: ipse quasi sapientissimus, et prudentissimus novus novae pravitatis Apostolus, gratiam Dei secundum meritum fidei, et laboris dari nititur edocere: ut iam sic Dei gratia non sit gratia.¹⁰

IIII. Dicit secundo, non esse totum tribuendum gratiae: sed aliquid labori humano relinquendum: contendebat enim, conatibus et labori humano gratiae donum esse subiungendum, concedique a Deo petentibus, quaerentibus, desiderantibus. Verba Fausti sunt: Hoc itaque loco gemini inter se colluctantur errores, quorum unus solam gratiam, alter solum laborem, relicto tramite, atque mensura veritatis, insinuat, sectarum: genere dispares: sed impietate consimiles, diverso quidem studio, sed spiritu unius serpentis insibilant. Quorum unus, idest solius gratiae praedicator, prima quidem fronte venenum suum sub specie pietatis occultat, Alter, idest laboris assertor, protinus extantem tumorem improba elatione manifestat. Haec professio insinuando solum laborem, ipso sui titulo detestanda: illa magis sub religioso colore metuenda est.¹¹ Et circa finem eiusdem cap. subdit: Merito contra huius arrogantia¹² praesumptionem sermo divinus vim suae auctoritatis, vel increpationis exseruit. Nemo, inquit, venit ad me, nisi Pater traxerit eum.¹³ Et iterum: Non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei:¹⁴ Quod merito ad se dictum esse reputabit, qui salutem suam cum Pelagio propria in voluntate, ac virtute constituit: quod utique illi obiici non necesse est, qui non de solo labore praesumit: sed conatibus suis quotidianam Dei misericordiam, et iugem gratiam implorandam esse cognovit, et auxilium Domini pervigili obsecratione deposcit. Et, c. 4. et 5. eos impugnat qui totum, inquiunt, solius est gratiae; et ipse fatetur, gratiam esse omnibus necessariam: sic tamen, ut ei vigilantiae humanae studium per omnia iudicemus adiungi. Idem docet cap. 6. et cap. 10. Ex quibus verbis constat Faustum sensisse, quod naturae conatus gratiam praevenientem praeveniant: quibus lib. arb. iugem Dei gratiam implorat, petit, desiderat. Quod etiam constat ex Conc. Arausicani can. 6. ubi contra hunc Fausti, et aliorum Semipelag. errorem diffinitur: Si quis, sine gratia Dei, credentibus, volentibus, desiderantibus, etc. pulsantibus nobis misericordiam dicit conferri divinitus: non autem, ut credamus, velimus, vel haec omnia, (sicut oportet) agere valeamus: etc. aut humilitati, aut obedientiae humanae subiungit gratiae adiutorium; nec ut obedientes, et humiles simus, ipsius gratiae donum esse consensit, resistit, Apostolo dicenti: Quid habes quod non accepisti? et, Gratia Dei sum id, quod sum.¹⁵

V. Dicit tertio, gratiam, et liberum arbitrium pariter sociari in his, quae pertinent ad salutem, gratiamque esse comitem, non praeviam humanorum meritorum.¹⁶ Ita dicit Faust. lib. 1. cit. cap. 5. ubi explicans illud Rom. 4. Si enim Abraham ex operibus iustificatus est, habet gloriam: sed non apud Deum: Et illud 1. ad Cor. 3. Unusquisque propriam mercedem accipiet secundum suum laborem, inquit, Iuxta catholicam regulam opera legis evacuantur, quae secundum literam sunt, et, ea, quae post gratiam (comitante gratia) gerenda sunt, asseruntur. Quibus verbis concedit, gratiam comitem, et cap. 18. concedit gratiam cooperantem. Sed specialiter hoc dictum explicat Faustus c. 17. eiusdem libri, sub his verbis: Et ita se duo ista coniungunt, attrahentis virtus, et obedientis affectus: quomodo se aeger aliquis assurgere conetur, et facultas animum non sequatur: et propterea sibi porrigi dexteram deprecetur: Clamat voluntas: quia sola per se elevari nescit infirmitas: Ita dominus invitat volentem, attrahit desiderantem, erigit adnitentem . et lib.2. cap.4. explicans illud 2. ad Thimot.2.¹⁷ Laborantem agricolam oportet de fructibus accipere; Ecce, inquit, quomodo sibi admirabili commercio divina et humana sociantur; ad obedientiam pertinet labor, fructus vero laboris ad gratiam. Unde Maxentius in respons. ad epist. Hormisdae Papae, errorem Fausti referens, ait: Nam cum nemo obediat, sive laboret, nisi volens, nemo velit, nisi scierit, quid ei conveniat laborare; iste post scientiam et voluntatem, seu obedientiam, humano labori adiungit gratiae adiutorium; ut videlicet, gratia et labor humanus (cuius possibilitatem non per eandem gratiam, sed naturaliter inesse omnibus asserit, pariter sociari) reliqua perficiant opera: et hoc quidem se pollicetur defendere.¹⁸ Et S.Prosper in epist. ad Aug. Pelagianae haereseos reliquias commemorans, hoc dictum tertium illis tribuit, cum ait: Nec considerant se gratiam Dei, quam comitem, non praeviam humanorum volunt esse meritorum: etiam illis voluntatibus subdere, quas ab ea, secundum suam phantasiam non negant esse praeventas. Pro intelligentia huius dicti est advertendum, quod cum Faustus dicit, gratiam esse comitem, non praeviam humanorum meritorum: loquitur manifeste de gratia efficaci, non autem de excitante, et illuminante: hanc enim concedit praecedere opus meritorium, et alia pietatis opera, ut ex sequenti dicto erit perspicuum.¹⁹ Dixi pietatis opera: nam fidem, viribus naturae, sicut et alii Semipelag. tribuebat, ut ex Aug. lib. de Praedestinatione Sanctorum constat, et ex iis, quae in dicto 12. subiiciemus, cuius merito, lib. arbitrium priora auxilia gratiae impetrare fatebantur. De quo autem merito id intelligerent, inferius erit explicandum.

VI. Dicit quarto, quod ad opera meritoria vitae aeternae, et ad humanam salutem, requiritur gratia praeveniens: quam S.Aug. lib. de correct. et gratia cap.12. vocat adiutorium, sine quo res non fit. Constat hoc, nam lib. primo cit. cap.1. inquit: Ego arbitror, quod libertas arbitrii sibi sola sufficere sine praesidio gratiae non potuerit, etiam antequam privilegium illius, transgressio violaret. Quomodo vero nunc potest sibi sola sufficere, ad cuius arrogantiam dicitur: Quia sine me nihil potestis facere.²⁰ Ad eius praesumptionem divinus sermo dirigitur: Nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laboraverunt qui aedificant eam!²¹ Quod utique elationi sine gratia perficere denegatur, humilitati cum gratia implere conceditur. Et cap.11. subdit: Qui vero, vel initium operis sibi praesumit arrogare, vel finem, ad illum merito dicitur: Nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laboraverunt qui aedificant eam.²² Et cap.14. per totum idipsum docet, inter alia inquiens: Asserit Propheta, voluntatis propriae facultatem, de semetipso dicens: Inclinavi cor meum ad faciendas iustificationes tuas,²³ sed nihil de solis viribus eius intelligit praesumendum, cum proclamat ad Deum: Inclina, inquit, cor meum in testimonia tua, et non in avaritiam.²⁴ Quod autem istam gratiam in illuminatione intellectus, et excitatione voluntatis constituat, patebit ex dicto.5. Hinc est, quod Sanctus Augustinus de Semipelagianis loquens, et hoc quartum dictum illis tribuens, ait: Pervenerunt autem isti fratres nostri, pro quibus solicita est pia Charitas vestra, ut credant cum Ecclesia Christi peccato primi hominis obnoxium nasci genus humanum: nec ab isto malo, nisi per iustitiam secundi hominis aliquem liberari. Pervenerunt etiam, ut praeveniri voluntates hominum Dei gratia fateantur: atque ut ad nullum opus bonum, vel incipiendum, vel perficiendum, sibi quemquam sufficere posse consentiant: Retenta ergo ista, in qua pervenerunt, plurimum eos a Pelagianorum errore discernunt.²⁵ Quod et S.Prosper epist. ad August. notavit, cum dixit: Quidam vero horum intantum a Pelagianis semitis non declinant, ut cum ad confitendam tam Christi gratiam, quae omnia praeveniat merita humana, cogantur, ne si meritis redditur, frustra gratia nominetur, etc.²⁶ Ex quibus verbis satis constat, Semipelagianos admittere tanquam necessariam, nedum ad perficiendum: sed etiam ad incipiendum bona opera aliquam gratiam praevenientem. Verum est, quod ad fidem nullam gratiam posuerunt tanquam necessariam, cum senserint, fidem non esse donum Dei: sed esse in nobis ex nobis, ut patebit infra:

VII. Dicit quinto, gratia, quae praevenit humanas voluntates, est, qua illuminatur a Deo intellectus, et voluntas excitatur: et ratione huius illuminationis, fatetur esse totum imputandum gratiae: Pro eo vero, inquit, quod totum ad auctorem gratiae referendum est legimus: Qui docet hominem scientiam. vel, Dominus illuminat caecos. et iterum, Illumina oculos meos, ne unquam obdormiam in morte. et, Beatus homo, quem tu erudieris Domine, et de lege tua docueris eum. Et iterum ait: Quid est autem attrahere: nisi praedicare, nisi scripturam²⁷ consolationibus excitare, increpationibus deterrere, desideranda proponere, intentare metuenda, iudicium comminari, praemium polliceri. Audi Dominum, non duris nexibus, sed manibus attrahentem, et dilectionis brachiis invitantem: sicut ait Propheta: Attraxi eos in vinculis charitatis. et illud, Post te in odorem unguentorum currimus,²⁸ et ideo dicit: Venite ad me omnes, qui laboratis, et onerati estis, et ego reficiam vos;²⁹ ne ullus se excusare possit exclusus, qui convincitur invitatus.³⁰ Hinc est, quod cap. 11. eiusdem primi libri docet, initium, et finem boni operis, Deo esse attribuenda: quia, videlicet, ipse incipit, illuminando intellectum, et excitando voluntatem. Explicans enim illud Psal. 126. Nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laboraverunt, qui aedificant eam. inquit: Sed inter haec cum usque ad omnium malorum tolerantiam, vitaeque iacturam, laborare debeat famulus: ad Dominum tamen semper est referendus laboris effectus: qui vero vel initium operis sibi praesumit arrogare, vel finem, ad illum merito dicitur: Nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laboraverunt qui aedificant eam.³¹ Et lib.2.cap.6.explicans illud ad Rom. 9. Non ex operibus, sed ex vocante dictum est, inquit, Cum ergo audis, ex vocante dictum est, invitantem intellige, non cogentem: id est efficaciter moventem: putabat enim, hoc sine coactione voluntatis fieri non posse. Quia vero superius dixerat, gratiam, et liberum arbitrium pariter sociata nostram perficere salutem: ne quis existimaret, per hanc doctrinam inferri praeiudicium gratiae divinae, subiungit sequens dictum.

VIII. Sextum dictum, Primas partes soli gratiae in opere nostrae salutis debemus tribuere: ita dicit lib. 1. c. 6. ubi explicans illud 1. ad Corinth. 15. Gratia Dei sum id quod sum, etc. inquit, Primas partes soli gratiae pie subiectus adscripsi, media quaeque labori magister obedientiae deputavit. Et cap.9.inquit, Nunc ista dicentes, non laborem gratiae coaequamus: sed omnino gratiam sine comparatione praeponimus. Unde Maxentius; Sed gratiam, inquit, cui hoc loco Faustus primas partes tribuit, non eam, quae per Spiritum Sanctum fit, ut verbum Dei forinsecus intonanti assensum praebeamus, et obedientes efficiamur: sed praedicationem divinorum asserit eloquiorum: ut, videlicet, gratiae sit, quod nobis divina eloquia praedicantur: nostrum autem sit, ut eidem praedicationi consentiamus.³²

IX. Dicit septimo, Deus expectat voluntatem nostram, ut purgari velimus, et currere: nam lib.1.c.7.in fin. Fidem, inquit, expectat a parvulis: opera etiam cum fide a confirmatis requirit. Et c. 10. Si non est, inquit, voluntas expectanda currentis, quare ergo dicitur, Ego igitur sic curro, non quasi in incertum?³³ et iterum: Cursum consummavi, fidem servavi?³⁴ Et cap.11. Caeterum sicut ab homine indefessae servitutis expectanda devotio est, ita operis consummati, Domino est deputanda perfectio, Et c.19.subdit: Porro pro ratione iustitiae per se effectum non peragit, quia voluntatem eius, qui est purgandus, expectat. Et lib.2.de lib.arb.c.10. Invitus homini pondus damnationis imponis, qui remedium satisfactionis ostendit, et sedula obsequium servitutis expectat.³⁵ In quo autem sensu intellexerit Faustus, Deum expectare nostram voluntatem, ut purgari velimus: disp.95. patebit.

X. Octavo, admittit esse necessariam ad salutem gratiam comitem, quam variis nominibus explicat: aliquando eam, cooperantem gratiam: aliquando, gratiae adiutorium, appellant. Ita dicit lib.1.de lib.arb.c.5.ubi ait: Verum iuxta Catholicam regulam, opera legis evacuantur, quae secundum literam sunt, et ea, quae post gratiam, comitante gratia, gerenda sunt, asseruntur. Et cap.11 ait: Quod Deus praecepta divina, per laboriosae servitutis officia, gratia cooperante servantibus, regnum caeleste promisit. Et cap.13 Nam cum homo per gratiam, esse coeperit vas electionis et honoris, invigilandum est, ut acceptus honor, divina cooperatione servetur: Et paulo inferius: Et quoties homo ad meliora, (deterioribus repudiatis) gratia iuvante, convertitur, toties de vase contumeliae, vas honoris efficitur. Et paulo ante praemiserat: Ostendamus vas contumeliae, in vas honoris, adiutorio Dei, et studio suo posse transire. Et lib. 2. cap.4.in fine sic concludit: Tu vero divinae ne invideas bonitati, si opus, quod a me (illo adiuvante) bene gestum est, vel etiam accepta perdiderim ..³⁶ Et cap. 10. explicans illud Rom. 9. Non volentis, neque currentis, etc. Hic, inquit, evidenter eum notat, et arguit, qui solum se sibi sufficere, sine manu adiuvantis, existimat. Et circa finem inquit. Quin potius cooperante adiutoria³⁷ etiam suo opere sit dignus, et cum bona conscientia beatus.

XI. Nono dicit, ad Deum pertinere quod vocemur: ad hominem vero, quod obediat, quod quaerat, quod petat, quod pulset. Explicans enim illud ad Hebr. 11. Et inquirentibus se remunerator est: Quam bene, inquit, et Domini officium coniunxit, et famuli: dicendo, et inquirentibus se remunerator sit: sicut enim ad Deum, largitio remunerandi, ita ad hominem, devotio respicit inquirendi,³⁸ Et cap. 10. circa finem ait: Orantibus, et vigilantibus, misericordiae benignitate succurritur: quae utique pulsantibus magis ex devotione, quam ex praedestinatione defertur. Et iterum ait: Nam sicut sui criminis est, quod longe pii Parentis refugit oculos; ita suae est devotionis, quod per insitum sibi bonum deliberans, et assurgens, ad paternos recurrit amplexus.³⁹ Et alio in loco docet esse insita homini bonae voluntatis semina: quod probat ex illo: Si volueris mandata, conservabunt te.⁴⁰⁴¹ Et cap. 16. inquit: Nam Deum, quolibet tempore, qui quaesivit, invenit, et qui invenisse non visus est, non quaesivit. Et cap. 17. subdit: Ita Dominus invitat volentem, attrahit desiderantem, erigit adnitentem. Et ideo, sicut gratiae est, quod attrahitur: ita obedientiae probatur esse, quod sequitur. Volens sane non gratiae divinae, nisi quatenus invitavit: sed nostrum tantum esse, quod sequimur. Et post pauca: Sed is, quem perspicis attrahentem; requirit omnimodis praecepta servantem: ut per quandam voluntatis ansulam comprehendi, et attrahi valeat, qui vocatur: quod si eum putas, attrahere nolentes, caelesti iustitiae iniquitatis pondus imponis. Et cap. 19. Sicut Dei est, ut provocans adhortetur, ita obedientiae hominis reservatum est, ut sequatur.⁴² Et lib. 2. cap. 28. explicans illud Mar. 10. Quid tibi vis faciam? Et Ioann. 5. Vis sanus fieri? ait: Vides, quia non tribuitur munus salutis, nisi prius interrogetur desiderium voluntatis: sed et cum venitur ad baptismum, prius accedentis voluntas inquiritur, ut regenerantis gratia subsequatur. Et in Cornelio Centurione, quia praecessit voluntas gratiam, ideo praevenit et gratia regenerationem.⁴³ Et post pauca: De Dei bonitate est, quod vocatur: de propria voluntate, quod promptus obsequitur. Et cap. 9. explicans illud Matth. 7. Quaerite et invenietis: inquit: Cum enim mens humana, ad videndum, aperit oculos, statim se desideranti quaesita lux ingerit. Et cap. 10. explicans illud Ps. 69. Deus in adiutorium meum intende: ait: Ipsum ergo adiutorii vocabulum, laborantis requirit officium. Adiutorii itaque sermo duo indicat: operantem, et cooperantem: petentem, et promittentem: pulsantem, et aperientem: quaerentem pariter et retribuentem. Hoc solum nostrum est, ut qui pro fragilitate idonei non sumus, saltem quaerendi, et pulsandi importunitate placeamus. Et post pauca: Nisi fuerit obedientiae praemissa devotio, gratiae vilescit oblatio: simulque verecundia remunerantis est, si honoretur otiosus: remuneretur ingratus.

XII. Decimo dicit, quod homo potest ex facultate naturae credere, ita ut fides sit in nobis ex nobis, perfectio autem illius ex Deo. Explicans enim illud, Quia maior serviet minori: In seniore, inquit, Iudaei arrogantia reprobatur: In iuniore fides Gentilis eligitur.⁴⁴ Et cap. 7. explicans illud ad Eph. 2. Gratia salvi facti estis per fidem, inquit, Tempus gratiae, quo redempti sumus, merita hominum non expectavit: opera penitus non quaesivit: sola Deus fidei nostrae devotione contentus est: secundum illud Apostoli: Credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad iustitiam.⁴⁵ Et in fine eiusd. cap. Fidem, inquit, expectat a parvulis, opera etiam cum fide a confirmatis requirit: ita tamen, ut credulitatis affectum proficientibus augeat: et laborantibus adiutor quotidianus adsistat. Hanc eandem consummationem virtutis, gratiae deputat libro 1. cap. 11. cum ait: Caeterum sicut ab homine indefessae servitutis expectanda devotio est, ita operis consummati, Deo est deputanda perfectio. Et libro 2. cap. 6. in fine: Vides, bonum credulitatis non novellum esse privilegium, sed vetustum: et inter ipsa mundi coalescentis exordia mentem hominis, sicut intellectu, et ratione, ita etiam fide, a summo auctore dotatam. Et cap. 8. inquit: Unde obiicitur incredulitas, nisi quia in promptu fuit credendi facultas? Liberi itaque arbitrii ratio facit, ut remuneretur credens: et damnetur incredulus . Et Maxentius in responsione ad Epistolam Hormisdae, hunc errorem tribuit Fausto, et adducit verba illius ex libro 1.cap.15. Ubi agens Faustus contra eos, qui non generale, sed speciale afferunt donum esse credulitatis, ita inter caetera loquitur: Sed dicis, inquit, quia non omnibus detur, sed donum sit personale credulitas, et illis tantum credere suppetat, quibus Deus specialiter donavit, ut crederent; non ita est. Nondum⁴⁶ eam Dominus etiam ab incredulis exigit, omnibus eam insertam esse demonstras. Cui autem etiam ipsa naturae lege non suppetat credere? quando et Daemones credunt, et contremiscunt?⁴⁷ Quibus verbis, ex eo probat Faustus, fidem esse in nobis, ex nobis: nam absque ullo prorsus auxilio gratiae, Daemones credunt, et contremiscunt. Sed hanc probationem esse inanem, ex eo constat: quia (ut docet Sanctus Thomas) fides Daemonum non est fides laudabilis, sed coacta ex evidentia signorum: neque innititur revelationi Divinae tanquam rationi formali credendi ex pia affectione voluntatis.⁴⁸ Unde non est vera fides, sicut est fides Christiana, cuius initium, quodcunque illud sit, tribuendum est gratiae divinae, ut Disp.49. manifestum fiet.

XIII. Undecimo constituit quaedam in natura bonae voluntatis semina, cum ait: Inter haec solicite nobis apud haereticos requirendum est, Utrum homo bonum non possit, an nolit insita homini bona semina voluntatis, quod evidenter assignat, ita dicens: Si volueris mandata servare, conservabunt te.⁴⁹⁵⁰ Et post pauca: Videmus ergo et in bonam, et in contrariam partem posse humanae mentis transire consensum. Et iterum ait: Sicut omni homini manum, oculum, gressumque donavit: ita similiter omni homini voluntatem, ut eam in quamlibet partem versaret, indulsit. Iustitia ergo in homine non personale, sed generale, et publicum Dei munus est, aditus capessendae salutis.⁵¹ Haec tamen bonae voluntatis semina, quae in natura constituit, per Dei gratiam perfici, et consummari docet, ut ex locis adductis dicto praecedenti patet.

XIIII. Duodecimo dicit: Facienti quod in se est ex viribus naturae, credendo, petendo, quaerendo, pulsando, divinis praeceptis obtemperando, Deus confert gratiam suam et misericordiam. Colligitur hoc manifeste ex his, quae dicit lib.1.cap.15. ubi explicans illud ad Rom.9. Miserebor cui voluero, ait: Haec loquutio ita intelligenda est: Miserebor cui voluero, idest, quem iustum esse cognovero: cuius promptam fidem videro: quem praeceptis meis obedire perspexero: quem meam facere probavero voluntatem. Et cap.16. Nam Deum quolibet tempore, qui quaesivit, invenit: et qui invenisse non visus est, non quaesivit. Et lib.2.cap.8. inquit: In Centurione Cornelio, quia praecessit voluntas gratiam, ita praevenit et gratia regenerationem.⁵² Et cap.19. explicans illud Matth.7. Quaerite et invenietis, inquit: Cum enim mens humana ad videndum oculos aperuerit, statim se desideranti quaesita lux ingerit.

XV. Hanc autem assertionem ita moderatur, ut dicat, laborem hominis et bona opera auxilia gratiae antecedentia non esse meritoria eiusdem gratiae, ita dicit lib.1.cap.17. Sed ante omnia arrogantiam laboris refugiamus, nec nobis quicquam de eius meritis vindicemus: ne Pharisaeum imitari mortifera instantia⁵³ praesumptione videamur. Nam cum ille orans indubitanter verum diceret: Ieiuno bis in sabbato, decimas do omnium, quae possideo,⁵⁴ evacuit⁵⁵ veri fidem, quia veritati miscuit vanitatem: non ergo operatio, sed cordis elatio declinanda est.⁵⁶⁵⁷ Eandem moderationem adhibet Cassianus, ut patebit infra n.26.et 28.

XVI. Decimotertio dicit: Neminem Deus praedestinavit, aut reprobavit antecedenter ad praescientiam boni, vel mali usus creati arbitrii, alias induceretur fatalis necessitas; et tolleretur arbitrii libertas: essetque Deus iniustus. In hac assertione est perpetuus Faustus, et eam statuit, ac saepius repetit tanquam praecipuum fundamentum suae sententiae. Etenim lib.1.de gratia et humanae mentis arbitrio, cap.4.in fine, inquit: Quomodo si sub praelato mentiti Civis habitu, subito hostis appareat, aut si se inimici dolosa subtilitas transfiguret in Angelum lucis; ita sub pietatis fronte, gentilitatis malum, et intra gratiae vocabulum, absconditum erat fatale decretum. Si ergo unus ad vitam, alter ad perditionem (ut asserunt) deputatus est: sicut quidam Sanctorum dixit, non iudicandi nascimur, sed iudicati: neque ulla sibi iuxta haec poterit aequitas constare iudicii: Nam si nihil Deus famulo dedit, a famulo quid reposcit? Et cap.9. Neque enim in unam partem trahit praedestinatio, ubi utriusque partis defertur electio. Et cap. 10. explicans illud: Et tunc reddet unicuique secundum opera sua,⁵⁸ inquit, Adverte, quia dum dicit, secundum opera sua, salutem hominis, non in praedestinatione factoris, sed in operatione famulantis largitor gratiae collocavit. Et cap. 11. subdit: Igitur dum liberi interemptor arbitrii in alterutram partem omnia ex praedestinatione statuta, et definita esse pronunciat: etiam suprema remedia poenitentiae; sensu abruptae impietatis, evacuat. Et cap. 10. in fin. explicans illud, Potens est enim Deus statuere illum,⁵⁹⁶⁰ ait: Aperte ostendit, statum hominis in diversa, non pro constitutione Dei, sed pro arbitrii libertate, posse versari. Et cap. 13. obiiciens contra suam sententiam illud, Miserebor cui voluero,⁶¹ ex quo praedestinatio Dei, vel praedefinitio praedicta colligitur, inquit, locum illum esse intelligendum: Miserebor cui voluero, id est, quem iustum esse cognovero. Quibus verbis manifeste praesupponit, praescientiam boni usus liberi arbitrii ante decretum, quo Deus statuit hominem salvare. Et cap. 16. subdit: Si quemadmodum abruptae blasphemat impietas, alii ad mortem praeordinati, alii praedestinati videntur ad vitam: nullam Christus veniendi causam, nullam moriendi, quam pietas eius invenit, habuit necessitatem. Novum ergo remedium nihil agere potuit, si ante secula res humanas definitio vetusta praefixit. Et lib. 2. cap. 2. in principio, ait: Praescientiam, et praedestinationem Dei male intelligunt, asseruentes, quod inde humanorum actuum causa nascatur. Et post pauca: Sed revoluis, et dicis, Praescientia, et praedestinatio humanorum actuum, et meritorum praefixit, et excitat causas. Non ita est, magis de origine voluntatis humanae genus praescientiae derivatur; et paucis interiectis: Sed adhuc dicis, quia opera, ac voluntates hominum de nutu, et impulsu praescientiae caelestis incipiant. Non ita est, hoc potius agnosce, quod praescientia Dei de materia humanorum actuum sumat exordium. Quid de nobis praefixa, ac praeordinare debeat Deus, quantum pertinet ad futurum, in profectu hominis, defectuque consistit. Et cap. 3. post multa verba, in quibus docet praescientiam futuri consensus, praedestinationem praecedere, concludit: Ac sic nisi prae-scientia exploraverit, praedestinatio nihil decernit. Et cap. 6. explicans illud, Ut secundum electionem propositum Dei maneret, non ex operibus, sed ex vocante dictum est, etc.⁶² Impietatem Gentilicam vocat eorum sententiam, qui asserunt, Deum ita unum eligere, et alium reprobare: ut inter duos perditos nulla consideratio laboris, nulla devotionis habeatur. Et post pauca, loquens de diversitate electorum, et reproborum, inquit: In qua tamen partium diversitate multi, et de Iudaeis reprobis eliguntur, et de electis gentibus reprobantur: ut intelligas in utroque populo iustum iudicem non decreta observare, sed merita.

XVII. Sed dicis. Cum adhuc non egissent aliquid boni, aut mali, iam praefinitis partibus deputantur. Quid mirum: si quorum actus praevidit, eorum exitus praesignavit? et ideo sicut eos cursum vivendi pro arbitrio proprio dispositos esse constabat: ita pro Dei potentia praenoscuntur, pro iustitia praeordinantur: hoc totum de eis praedicitur, non praefinitur.⁶³ Et cap. 7. eiusdem lib. in fin. sic concludit: Illud ergo, quod asseris, speciale decretum excluditur per generale iudicium. Unde S. Prosp. epist. ad August. hanc sententiam Semipelagianis adscribit, cum ait: Haec enim ipsorum definitio, ac professio est: Omnem quidem hominem (Adam peccante) peccasse; et neminem per opera sua: sed per Dei gratiam regeneratione salvari. Universis tamen hominibus propitiationem, quae est in Sacramento Sanguinis Christi, sine exceptione esse propositam: ut quicunque ad Fidem, et ad Baptismum accedere voluerint, salvi esse possint: qui autem credituri sunt, quive in ea fide, qua deinceps per Dei gratiam sit iuvandi⁶⁴, mansuri sunt, praescisse ante mundi constitutionem Deum; et eos praedestinasse in regnum suum, quos gratis vocatos, dignos futuros electione, et de hac vita bono fine excessuros esse praeviderit. Et post pauca: Removeri itaque omnem industriam, tollique virtutes, si Dei constitutio humanas praeveniat voluntates: et sub hoc praedestinationis nomine fatalem quamdam induci necessitatem: aut diversarum naturarum dici Dominum conditorem, si nemo aliud possit esse, quam factus sit.

ERROR CASSIANI circa necessitatem gratiae, et vires naturales nostri arbitrii aperitur.

XVIII. ANTEQUAM dicta Cassiani subiiciamus, advertere oportet, ipsum in collat. 13. Abbatis Cheremonis, mentem eiusdem Abbatis aperuisse circa gratiam, et liberum arbitrium. Cuius sententiam, quia non reprobat eam, visus est sequi: ac propterea S. Prosp. in lib. quem, contra Collatorem, composuit, eum vehementer impugnat, et a Pelagianorum semitis non discedere evidentissimis demonstrat argumentis ex Scriptura sacra, et Augustini scriptis, depromptis. Unde et Gelasius Pontifex d. 15. cap. Sancta Romana Ioannis Cassiani librum, qui appellatur, Pastoris, inter apochripha numerat. Et Doctores Lovanienses, qui in doctrina Augustini sunt eruditissimi, adnotationes quasdam, et censuram in varia dicta Cassiani subiecerunt, in fine impressionis Antverpiae 1578.

Est ergo primum dictum Cassiani: Homo in natura lapsa habet naturale iudicium ad cognoscendum bonum et malum, et naturalem facultatem ad utrumque amplectendum. Verba eius sunt: Nec enim talem Deus hominem fecisse credendus est, qui nec velit umquam, nec possit bonum: alioquin nec ei liberum permisit arbitrium, si ei tantummodo malum ut velit, et possit: bonum vero a semetipso, nec velle, nec posse, concessit.⁶⁵ Et post pauca, probat non amisisse genus humanum, post praevaricationem Adae, scientiam boni: ex illo ad Rom. 2. Cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter ea quae legis sunt, faciunt, etc. Ait enim: Concepit ergo Adam, post praevaricationem, quam non habuerat scientiam mali: boni vero, quam acceperat, scientiam non amisit. Denique non amisisse humanum genus, post praevaricationem, scientiam boni, etiam Apostoli sententia evidentissime declaratur, quae dicit: Cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter ea quae legis sunt, faciunt.⁶⁶ Et paulo inferius subdit: Denique ut possibilitatem in eis esse signaret, increpans Pharisaeos: Quid autem, inquit, etiam ex vobis ipsis non iudicatis, quod iustum est?⁶⁷ quod utique eis non dixisset, nisi eos iudicio naturali id quod aequum est, scisset posse discernere. Unde cavendum est nobis, ne ita ad Deum omnia Sanctorum merita referamus, ut nisi quod malum, atque perversum est, naturae adscribamus humanae. Et paucis interiectis, inquit: Manet in homine liberum semper arbitrium, quo gratiam Dei possit, vel negligere, vel amare.

XIX. Dicit secundo. Hominem habere naturaliter quaedam virtutum semina, quae tamen, nisi per gratiam ad perfectionem pervenire non possunt: Dubitari ergo, inquit, non potest, inesse quidem omni animae naturaliter virtutum semina, beneficio creatoris inserta: sed nisi haec opitulatione Dei fuerint excitata, ad incrementum perfectionis non poterunt pervenire, quia secundum Apostolum: Neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat: sed qui incrementum dat Deus.⁶⁸⁶⁹⁷⁰ Et cap. 8. Qui cum in nobis Deus ortum quendam bonae voluntatis inspexerit, illuminat eam confestim, atque confortat, et incitat ad salutem: incrementum tribuens ei, quam vel ipse plantavit, vel nostro conatu viderit emersisse.

XX. Dicit tertio, Hominem posse ex sola facultate liberi arbitrii habere charitatem. Colligitur haec assertio ex eius dictis, collat. 13. cap. 14. ubi explicans illud Deuteron. 13. Tentat te Dominus Deus tuus, ut palam fiat, utrum diligas eum in toto corde tuo, et tota anima tua; an non,⁷¹ inquit. Sed utique nec tentari eos iustitia Domini permisisset, nisi parem in eis scisset inesse resistendi virtutem, qua possent aequitatis iudicio in utroque merito, vel rei, vel laudabiles iudicari. Idem colligitur ex cap. 10. ubi fatetur, inesse omni animae naturaliter virtutum semina, in quibus etiam comprehendit charitatem, cum absolute loquatur de virtutibus. Unde S. Prosp. hoc dictum tribuit Cassiano, cum ait: Et tanta est, secundum istum, liberi arbitrii, vel incolumitas, vel facultas, ut charitatem, quae in omnium arce virtutum est, non ex Dei munere: sed ex sola habeat voluntate.⁷² De quo Disp. 51. agendum est.

XXI. Dicit quarto, quod homo in natura lapsa sufficientes vires habeat ad resistendum tentationibus etiam gravioribus, et superandas quascunque difficultates. Ita dicit collat. 13. cap. 14. ubi loquens de tentationibus Iob, quae gravissimae fuerunt, inquit: Sed cum nullam eiusmodi querimoniam calumniosus hostis post conflictum audeat iterare, non Dei, sed illius se victum viribus confitetur. Licet etiam gratia Dei, non in totum illi defuisse credenda sit, quae tantam tentatori tentandi tribuit potestatem, quantam et illum resistendi noverat habere virtutem, non tamen ab illius impugnatione sic protegens, ut nullum virtuti humanae relinqueret locum.⁷³ Et paucis interiectis, Et quid eos necesse est vel tentari, quos ita infirmos novit, ac fragiles ut nequaquam virtute sua valeant resistere tentatori? Sed utique nec tentari eos iustitia Domini permisisset, nisi parem in eis resistendi scisset inesse virtutem: qua possent aequitatis iudicio in utroque merito vel rei, vel laudabiles iudicari. Et collat. 7. cap. 7. Germano dicenti: Resisti illis, (scilicet tentationibus terribilibus adversariorum) ab hac praesertim fragili carne impossibile crederemus, nisi ad hanc opinionem, vestris sententiis, vel, ut caelestibus animaremur oraculis: Respondet cap. 8. eiusdem collat. Quamobrem sicut in illis est instigationis copia, ita et in nobis virtus resistendi, sive acquiescendi libertas est attributa. Unde cap. 14. explicat illud: Fidelis autem Deus, qui non permittet vos tentari supra id, quod potestis, de potestate resistendi tentationibus ex facultate naturae: Ait enim: Fidelis autem Deus, qui non permittet vos tentari supra id, quod potestis, sed faciet, cum tentatione et proventum, ut sustinere possitis:⁷⁴ Cum enim dicit, qui stat videat ne cadat,⁷⁵ solicitam reddit arbitrii libertatem; quam utique noverat percepta gratia, vel sponte per industriam, vel cadere per negligentiam posse. Et post pauca: Fidelis autem Deus, qui non permittet vos tentari supra id, quod potestis: non utique optat; ne eos Dominus tentari permitteret, sed non supra id quod sustinere poterant, tentarentur. Illud enim indicat humani arbitrii facultatem: hac vero Divinitatis gratiam, tentationum sustinentiae moderantis ostendit.

XXI.⁷⁶ Dicit quinto, Deus expectat nostros conatus: et aliquando nos praevenit.⁷⁷ Primam partem huius dicti expressis verbis tradit Cassianus collat. 13. c. 13. cum ait: Et ita semper gratia Dei nostro in bonam partem cooperatur arbitrio, atque in omnibus illud adiuvat, protegit, ac defendit, ut nonnunquam etiam ab eo quosdam conatus bonae voluntatis, vel exigat, vel expectet: ne penitus dormienti, aut inerti otio dissoluto sua dona conferre videatur: occasiones quodammodo quaerens, quibus humanae segnitiae torpore discusso, non irrationabilis munificentiae suae largitas videatur: Et cap. 12. inquit: Expectat nos, cum dicitur per Isaiam Prophetam: Propterea expectat Dominus, ut misereatur nostri.⁷⁸

Quod autem aliquando Deus nos praeveniat, affirmat eodem cap. 12. cum ait: Praevenit ergo hominis voluntatem misericordia Domini, de qua dicitur: Deus meus misericordia eius praeveniet me.⁷⁹ Et rursus Dominum removentem, atque utiliter quodammodo subsistentem, ut nostrum experiatur arbitrium, voluntas praevenit nostra, cum dicitur: Et mane oratio mea praeveniet te.⁸⁰ Et cap. 17. docet Deum quorumdam quidem volentium, et sitientium, cursum ad maiorem incitare flagrantiam: quosdam vero etiam nolentes, invitosque compellere. Eo idem repetit cap. 18. ubi ait: Et alios quidem volentes, currentesque suscipere, alios quidem nolentes, renitentesque pertrahere, et ad bonam cogere voluntatem.

XXIII. Dicit sexto, Non esse ita totum tribuendum gratiae, quin aliqua laus, et industria servanda sit libero arbitrio. Ait enim: Nullius enim laudis esset, ac meriti, si id in eo Christus quod ipse donaverat, praestitisset, alioquin dixisset: Non dedi tantam fidem in Israel.⁸¹ Hanc etiam assertionem tribuit Cassiano S. Prosper, cum ait: Impias sensas, qui putat beatiorem esse hominem, cui Deus nihil dederit, quam cui universa contulerit.⁸² Sed de hoc Disp. 63. nu. 6. et Disp. 97. nu. 7. et Disp. 100. agendum erit.

XXIIII. Dicit septimo, hominem ex facultate naturae posse medicum quaerere, et sanitatem desiderare: Nec enim, inquit, cum voluerit quis sanitate perfruitur, aut de aegritudinis morbo, pro arbitrii sui desiderio, liberatur. Quid autem prodest sanitatis gratiam concupisse, nisi Dominus, qui vitae ipsius usum tribuit, etiam vigorem incolumitatis impartiat?⁸³ Quae verba Sanctus Prosper impugnans, ait: Doces ergo non posse hominem per semetipsum apprehendere sanitatem,⁸⁴ sed habere eum a semetipso desiderium sanitatis, et sua tantum sponte venire ad medicum; non etiam hoc ipsum medici esse, quod veniat. Hoc dictum Disp. 55. impugnabitur.

XXV. Dicit octavo, homini ex naturalibus conanti facere, quod in se est, gratiam dari: qua Deus bonos conatus naturae dirigit, confortat , et voluntatem incitat ad salutem. Ne autem cum Pelagio consentire videatur, sic istam assertionem temperat: ut dicat, conatus illos non esse meritorios gratiae, nec semper necessarios: Et quidem quod homini conanti ex naturae viribus detur gratia, affirmat collat. 13. cap. 8. cum ait: Qui cum in nobis ortum quendam bonae voluntatis conspexerit, illuminat eam confestim, atque confortat, et incitat ad salutem: incrementum tribuens ei, quam vel ipse plantavit, vel nostro conatu viderit emersisse. Et cap. 11. Nam cum videt nos Deus ad bonum velle deflectere: occurrit, dirigit, atque confortat: ad vocem enim clamoris tui statim ut audierit, respondebit tibi.⁸⁵

XXVI. Quod autem illi conatus non sint meritorii gratiae, asserit in cap. 16. eiusdem collationis statim in principio, cum inquit: Nemo autem existimet, hac a nobis ob hoc fuisse prolata, ut nitamur astruere, summam salutis in nostrae fidei ditione consistere secundum quorundam prophanam opinionem: qui totum libero arbitrio deputantes, gratiam Dei dispensari secundum meritum uniuscuiusque, definiunt. Et cap. 13. postquam dixerat nonnunquam Deum exigere, vel expectare quosdam conatus bonae voluntatis, subdit: et nihilominus gratia Dei semper gratuita perseverat, dum exiguis quibusdam, parvisque conatibus, tantam immortalitatis gloriam, tanta perennis beatitudinis dona inestimabili tribuit largitate. Et post pauca: Quantumlibet ergo enixa fuerit humana fragilitas, futurae retributioni par esse non poterit: nec ita laboribus suis divinam imminuit gratiam, ut non semper gratuita perseveret.

XXVII. Quod vero conatus illi non sint semper necessarii, affirmat cap. 13 cit. inquiens: Et ita semper gratia Dei nostro in bonam partem cooperatur arbitrio, atque in omnibus illud adiuvat, protegit, ac defendit; ut nonnunquam etiam ab eo quosdam conatus bonae voluntatis, vel exigat, vel expectet. Nonnunquam (inquit) non semper. Et cap. 17. Per haec igitur exempla, quae de Evangelicis protulimus monumentis, evidentissime poterimus advertere, diversis atque innumeris modis, et inscrutabilibus viis Deum salutem humani generis procurare, et quorundam quidem volentium, et sitientium cursum ad maiorem invitare flagrantiam: quosdam vero etiam nolentes, invitosque compellere. Et nunc quidem, ut impleantur ea, quae utiliter a nobis desiderata perspexerit adiuvare: nunc vero etiam ipsius sancti desiderii inspirare principia: vel initium boni operis, vel perseverantiam condonare. Dicens utique: Quorundam quidem volentium, et sitientium cursum ad maiorem invitare flagrantiam: quosdam vero nolentes compellere, satis indicat, praecedentes conatus bonae voluntatis non semper esse necessarios, ut auxilium gratiae homini conferatur.

XXVIII Dicit nono, gratiam praevenientem pendere ex operibus naturae, et causalem istam esse veram: quia initium bonae voluntatis praebet homo, ideo Deus miseretur ei. Constat hoc ex collat. 13. cap. 1. in principio, ubi ait: Et ita sunt haec quodammodo indiscrete permixta, atque confusa, ut quid ex quo pendeat inter multos magna quaestione volvatur, idest: Utrum, quia initium bonae voluntatis praebuerimus, miseratur nostri Deus: an quia Deus miseretur, consequamur bonae voluntatis initium: multi enim singula haec credentes, ac iusta amplius asserentes, variis, sibique contrariis sunt erroribus involuti. Et in discursu eiusdem collat. docet, aliquando quia initium bonae voluntatis praebemus, miseretur nostri Deus: aliquando vero, quia Deus miseretur, consequimur bonae voluntatis initium: Satis aperte indicans, quod propter bonum illum usum nostrae voluntatis, datur auxilium praevenientis gratiae. Idem colligitur ex eadem collat. cap. 9. ubi de operibus naturae praecedentibus gratiam intelligit illud Apostoli: Deus reddet unicuique secundum opera eius.⁸⁶ Unde S. Prosp. hanc assertionem tribuit Cassiano, cum ait: Quomodo autem non advertis, te in illud damnatum incidere, quod velis, nolis, convinceris dicere, gratiam Dei secundum merita nostra dari, cum aliquid praecedere boni operis ex ipsis hominibus, propter quod gratiam consequantur, asseras.⁸⁷ Hoc autem dictum, sicut et praecedens, ita temperatur Cassianus, ut dicat, gratiam non dari propter bona illa opera, ut propter merita: sed tanquam propter solam occasionem, ut patet ex lib. 12. institut. c. 14. ubi ait: Praesto est, namque (scilicet Deus) occasione sibi tantummodo a nobis bonae voluntatis oblata, ad haec omnia conferenda. Quibus verbis ab operibus naturae omne meritum excludit tam de condigno, quam de congruo: cum dicat, illa opera solum esse occasionem, qua accepta, Deus conferat priora auxilia praevenientis gratiae. Et expresse in eodem capite excludit meritum de condigno: nam inter alia inquit. Dicimus enim secundum Salvatoris sententiam, dari quidem petentibus, et aperiri pulsantibus, et a quaerentibus inveniri: sed petitionem et pulsationem et inquisitionem nostram non esse condignam: nisi misericordia Dei, id quod petimus, dederit. Et hoc sensu, Semipelagianorum errorem Hilarius epist. ad August. intellexisse videtur, cum refert ipsos asseruisse. Nec negari gratiam, si praecedere dicatur talis voluntas, quae tantum medicum quaerat: non autem quicquam ipsa iam valeat. In eodem sensu loquitur Concil. Arausicanum, c. 6. Si quis sine gratia Dei credentibus, volentibus, desiderantibus, et pulsantibus nobis misericordiam dicit conferri. Misericordiam, inquit: nam Massilienses fatebantur, auxilia praevenientis gratiae adiuvantis dari ex misericordia: non ex debito iustitiae petentibus, quaerentibus, pulsantibus ex facultate naturae licet occasione horum conatuum naturae tribueretur a Deo.

Eumdem fuisse Semipelagianorum sensum fatentur quidam Theologi recentiores ex illis, qui negant Deum actuali gratia adiuvante praemovere, applicare, seu praedeterminare efficaciter voluntatem creatam ad consentiendum: quod confirmant authoritate Sanctorum Patrum, praesertim Aug. lib. de praed. SS. c. 2. dicentis. Videte si aliquid agitur, ista modo, nisi ut gratia secundum merita nostra detur quolibet modo, ac sic gratia, non sit gratia. Ubi ponderant particulam illam, quolibet modo: nam ampliat meritum ad quemcunque modum meriti.

XXIX. Ultimo dicit, praedestinationem Dei esse generalem respectu omnium, et non gratuitam respectu aliquorum. Constat hoc ex collat. 13. cap. 7. ubi ait. Cuius benignitas cum bonae voluntatis quantulamcunque scintillam emicuisse prospexerit: vel quam ipse tanquam de dura silice nostri cordis excusserit, confovet eam, et exsuscitat: suaque inspiratione confortans, vult omnes homines salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire.⁸⁸ Et post pauca: Qui enim, ut pereat unus ex pusillis non habet voluntatem, quomodo sine ingenti sacrilegio putandus est, non universaliter omnes: sed quosdam salvos fieri velle pro omnibus? Alia quae pertinent ad errores Cassiani, dicentur inferius in particularibus controversiis: nunc in communi haec dicta sufficiant de errore Pelagianorum, et Semipelagianorum. Ex quibus facile poterit unusquisque colligere, in quo Semipelagiani a Pelagianis differant: vel cum illis conveniant. Hoc unum est in calce huius disputationis notandum, quod Faustus, et Cassianus (sicut de Pelagio dictum est supra) quamlibet vel qualemlibet praevenientem gratiam admiserint; eam tandem re ipsa negaverunt, cum asseruerint secundum meritum Fidei nobis dari. Unde Maxentius loquens contra Faustum, qui in suo libro promiserat se probaturum contra Pelagium: gratiam non secundum merita nostra dari; inquit: Postea autem immemor sui promissi, totam plenius gratiam evacuare convincitur.

Quid olim Manichaei, et his temporibus Lutherani, et Calviniani circa necessitatem gratiae, et vires naturales nostri arbitrii senserint.

I. PRO explicatione huius difficultatis et ne doctrina Catholicorum, cum errore Manichaeorum, Lutheranorum, vel Calvinistarum confundatur: sed manifestum sit, in quo dogmate hi haeretici fuerint per Sac. Conc. Trid. damnati; notandum est, quod (ut S. Tho. observavit) multi ex haereticis, dum aliquos errores vitare voluerunt, inciderunt in errores contrarios.¹ Sic Arius, dum vitare voluit errorem Sabellii confundentis S. Trinitatis personas, incidit in errorem contrarium: ut divideret Deitatis Essentiam. Similiter Eutices, dum vitare voluit errorem Nestorii dividentis in Christo personam Dei et hominis: contrarium errorem instituit, ut confiteretur unam esse Dei, et hominis naturam. Et dum aliqui vitare volunt Origenis errorem, ponentis omnes poenas post mortem purgatorias esse; in contrarium prolabuntur errorem, ut dicant, nullam poenam post mortem, purgatoriam esse. Non dissimiliter Pelagiani, ut sua pestifera dogmata simplicibus persuaderent, ab errore Manichaeorum se discedere confingebant; quasi satis esset viro catholico, unam antiquam haeresim impugnare; et non simul oporteret cavere a quaque alia extrema, et veritati catholicae (quae in medio consistit) inhaerere. Sic denique Lutherani, et Calviniani, dum ab haeresi Pelagii recedere voluerunt, asserentis gratiam secundum merita nostra dari: et per naturalem facultatem arbitrii posse hominem, quae ad pietatem pertinent, operari: libertatem eiusdem arbitrii creati cum Manichaeis negaverunt; et consequenter de medio omne meritum abstulerunt: clamantes, nihil posse hominem libere operari: sed liberum arbitrium esse rem de solo titulo, aut titulum sine re. Quod et Conc. Senon. contra Lutherum celebratum, his verbis observavit. In errorem Manichaei incidit Lutherus, dum nimis anxie, et scrupulose devitat Pelagium, metuens namque liberum arbitrium cum Pelagio nimis efferre, omne bonum opus; quod est in homine Deo tribuit et divinae gratiae, nihil prorsus libero arbitrio; sicque tollens omnino liberum arbitrium Lutherus factus est Manichaeus, dum refugit esse Pelagianus. Debuerat vero Lutherus ex Apostolo nosse: ita necessariam esse divinam gratiam ad operandum bene, ut cum ea tamen liberum arbitrium bonum opus efficiat.² Sicut ergo Lutherus devitare volens Pelagium, de medio abstulit liberum arbitrium; ita et Pelagius liberum arbitrium, contra Manichaeos statuere volens, nullum gratiae Christi locum reliquit. Unde S. Aug. ad quandam epistolam Iuliani, et aliorum Pelagianorum respondens, qui praetextu defendendi libertatem arbitrii, gratiam Christi hostiliter impugnabant; Quid opus est (inquit) ea quoque refellere, quae dogmatis eorum insidiosa venena non continent? sed tantum in auxilium suum, vel pro Catholica Fide contra Manichaeorum (sicut loquuntur) prophanitatem, confessionem orientalium Episcoporum videntur exposcere? nihil aliud nitentes, nisi, ut horribili haeresi obiecta, cuius se adversarios esse confingunt, lateant inimici gratiae in laude naturae.³⁴ Quis enim eis hinc commovit aliquando quaestionem? aut cui Catholicorum propterea displicent, quia damnant eos, quos praedixit Apostolus, recessuros a fide, cauteriatam habentes conscientiam: prohibentes nubere: abstinentes a cibis: quos immundos putant, nec putantes a Deo cuncta esse condita?⁵ Quis eos aliquando negare compulit, quod omnis creatura Dei bona sit, et nulla substantia sit, quam non summus fecerit Deus, nisi ipse Deus, qui non est ab aliquo factus? non ista in eis, quae constat esse catholica reprehenduntur, atque damnantur. Impietatem quippe Manichaeorum nimiam stultam et noxiam, non solum Fides Catholica detestatur: verum etiam haeretici omnes, qui non sunt Manichaei. Unde, et isti Pelagiani hoc bene faciunt: Manichaeis anathema dicere, et eorum erroribus contradicere: sed faciunt duo mala, quibus et ipsi anathematizandi sunt. Unum, quod Catholicos Manichaeorum nomine criminantur: alterum, quod etiam ipsi haeresim novi erroris inducunt. Neque enim, quia Manichaeorum morbo non laborant, propterea Fidei sanae sunt. Non unum pestilentiae est genus, quemadmodum in corporibus, ita et in mentibus. Sicut ergo medicus corporis non continuo pronunciat se a mortis periculo liberum, quem negasset hydropicum, si alio lethali morbo perspexisset aegrotum; ita istis non ideo veritas gratulatur; quia Manichaei non sunt, si alio perversitatis genere insaniunt. Quapropter aliud est, quod anathematizamus cum eis; aliud quod in eis. Detestamur enim cum eis, quod recte displicet etiam ipsis, ita tamen, ut detestemur in eis, unde recte displicent ipsi. Et post pauca: Desinant igitur Pelagiani Catholicis obiicere, quod non sunt, neque ideo se velint haberi amabiles, quia odioso Manichaeorum adversantur errori; sed merito se agnoscant odibiles, quia suum non aversantur errorem. Possunt enim duo errores inter se esse contrarii, sed ambo sunt detestandi, quia sunt ambo contrarii veritati.⁶ Nam si propterea diligendi sunt Pelagiani, quia oderunt Manichaeos: diligendi sunt et Manichaei, quia oderunt Pelagianos. Sed absit, ut Catholica Mater propter alterorum odium, alteros eligat amare: cum moneat, atque adiuvante Domino debeat utrasque vitare: et cupiat utrosque sanare: Ut ergo luce clarius appareat, qualiter inter duos extremos errores, Pelagianorum videlicet, et Semipelagianorum ex una parte: et Manichaeorum, ac Lutheranorum, et Calvinistarum ex altera: sana, et Catholica doctrina procedat: lectori (ut arbitror) non erit ingratum, post errores Pelagianorum, et Semipelagianorum, quos in praecedenti disputatione notavimus; Manichaeorum, et aliorum Haereticorum, qui illis adhaeserunt, aut eorum haeresim tenuerunt, asserta subnectere.

III.

Manichaei (ut inquit S. Aug.) a quodam Persa extiterunt, qui vocabatur Manin, quamvis, et ipsum cum eius insana doctrina caepisse nomen praedicari: nam antea Vrbinus vocabatur. Sed in Graecia discipuli eius vitantes nomen insaniae, quasi doctiores et ex ipso mendaciores, geminata n. litera, Manichaeum, quasi manna fundentem pro Manicheo, idest insano, appellaverunt.⁷ Et scribens contra Faustum. Iuratis (inquit) per dominum vestrum Manichaeum, qui Manes, lingua patria vocabatur: sed vos, ut apud Graecos insaniae nomen vitaretis, velut declinato, et prolongato nomine, quasi fusione addidistis, ubi amplius liberemini. Sic enim mihi quidam vestrum exposuit, cur appellatus sit Manichaeus, ut scilicet in Graeca lingua, tanquam manna fundere videretur: quia Graece fundit χεῖ dicitur. Unde quid egeritis nescio, nisi ut expressius nobis somniare videremini insaniam: neque enim addidistis in parte priore nominis unam literam, ut agnosceretur mannas, sed addidistis in posteriore duas syllabas. non appellantes Manen: sed Manichaeum, ut nihil aliud vobis, tam prolixis et vanis sermonibus suis, nisi insaniam fundere sonaret.⁸

IV.

Isti autem praeter alia fabulosa quam plurima, quae ad praesentem causam non pertinent, quae, et S. Aug. haeresi 46. cit. ad longum refert, multa quae cum Pelagianis conveniunt: alia quae Lutheranis, et Calvinianis paraverunt viam, dogmata erronea asseruerunt.

Primo, Manichaeus duo principia inter se diversa, atque adversa, eademque aeterna et coaeterna (hoc est) semper fuisse, composuit; duasque naturas, atque substantias, boni scilicet, et mali, sequentes alios antiquos haereticos, opinatus est. Quorum interse pugnam, et commixtionem, et boni a malo purgationem; et boni, quod purgari non potest, cum malo in aeternum damnationem, secundum sua dogmata asseverans: multa fabulatur, quae cuncta intexere huic operi, nimis longum esset.⁹

Secundo, Peccatores natura malos esse, et a malo principio productos: non autem esse malos proprii arbitrii libertate: ita refert his verbis Aug. Propter eos disputatio illa, scilicet, de lib. arb. suscepta est, qui negant ex libero voluntatis arbitrio mali originem duci, et Deum (si ita est) Creatorem omnium naturarum culpandum esse intendunt. Eo modo volentes secundum suae impietatis errorem (Manichaei enim sunt) immutabilem quandam, et Deo coaeternam introducere mali naturam. Contra istum errorem, cum adhuc Romae remoraretur, tres libros de lib. arb. scripsit S. Aug. ut lib. 1. retract. c. 9. ipse testatur.¹⁰

Tertio, ut idem Sanctus refert, dixerunt Manichaei: carnalem concupiscentiam, qua caro concupiscit adversus spiritum, non ex vitiata in primo homine natura nobis inesse infirmitatem; sed substantiam volunt esse contrariam, sic nobis inhaerentem: ut quando liberamur, et purgamur, separetur a nobis, et in sua natura ipsa immortaliter vivat.¹¹

Quarto, Baptismum in aqua nihil cuiquam perhibent, salutis afferre: nec quemquam eorum, quos decipiunt, baptizandum putant.¹²

V.

Quinto, Hominem malum non posse fieri bonum, nec bonum posse propria libertate fieri malum; ita refert Hieronymus, qui Manichaeos inter alios haereticos asseruisse commemorat: Posse ad perfectionem, et non dico, ad similitudinem, sed aequalitatem Dei, humanam virtutem et scientiam pervenire: ita ut asserant, se ne cogitatione quidem et ignorantia, cum ad perfectionis culmen ascenderint, posse peccare.¹³

Sexto, hominem non esse liberi arb: sed eum omnia agere fatali necessitate: Ita refert Hieron. in prooemio citato, ubi ait, Manichaeorum esse, hominum damnare naturam, et liberum auferre arbitrium, et adiutorium Dei tollere. Idem refert Aug. contra Fortunatum Manichaeum; Chrysost. hom. 45. in Ioan. et Socrates, lib. 1. c. 17. Haec sunt, quae ad nostrum faciunt institutum, quae etiam, et alia quam plurima in unum colligit S. Aug. Manichaeos conferens cum Pelagianis: et ostendens Ecclesiam Catholicam, tam istos, quam illos redarguere: et eorum erroribus, atque figmentis adversari, ait enim.¹⁴

VI.

Manichei dicunt, Deum bonum non omnium naturarum esse Creatorem. Pelagiani dicunt, Deum non esse omnium aetatum in hominibus Mundatorem, Salvatorem, Liberatorem. Catholica utrosque redarguit; et contra Manichaeos, defendens Dei creaturam, ne ab illo instituta negetur ulla creatura: et contra Pelagianos, ut in omnibus aetatibus perdita requiratur humana natura. Manichaei carnis concupiscentiam, non tanquam accidens vitium, sed tanquam naturam ab aeternitate malam vituperant. Pelagiani eam tanquam nullum vitium, sed naturale sit bonum insuper laudant. Catholica utrosque redarguit. Manichaeis dicens, non natura, sed vitium est. Pelagianis dicens, non a Patre, sed ex mundo est, ut eam velut malam valetudinem sanari utrique permittat, desinendo illi, tanquam insanabili credere: isti tanquam laudabilem praedicare. Manichaei negant, homini bono, ex libero arbitrio fuisse initium mali. Pelagiani dicunt, etiam hominem malum sufficienter habere liberum arbitrium, ad faciendum praeceptum bonum. Catholica utrosque redarguit: et illis dicens: fecit Deus hominem rectum:¹⁵ et istis dicens, si vos filius liberaverit, vere liberi eritis.¹⁶ Manichaei dicunt, animam particulam Dei, naturae malae commixtione habere peccatum: Pelagiani dicunt, animam iustam non quidem particulam, sed creaturam Dei, etiam in ista corruptibili vita non habere peccatum. Catholica utrosque redarguit: Manichaeis dicens: aut facite arborem bonam, et fructum eius bonum: aut facite arborem malam, et fructum eius malum.¹⁷ Quod non diceretur homini, qui natura facere non posset, nisi quia peccatum non natura, sed vitium est: Pelagianis dicens, si dixerimus, quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et veritas in nobis non est.¹⁸ His morbis inter se contrariis Manichaei Pelagianique confligunt, dissimili voluntate, simili vanitate, separati opinione diversa, sed propinqui mente perversa. Iam vero gratiam Christi simul oppugnant, baptismum eius simul evacuant: carnem eius simul exhonorant: sed etiam hoc modis causisque diversis. Nam Manichaei meritis naturae bonae: Pelagiani autem meritis voluntatis bonae perhibent divinitus subveniri. Illi dicunt: debet hoc Deus laboribus membrorum suorum: Isti dicunt, debet hoc virtutibus servorum suorum. Utrisque ergo merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Manichaei lavacrum regenerationis, idest aquam ipsam dicunt esse superfluam, nec prodesse aliquid, profano corde contendunt: Pelagiani autem, quod in sacro Baptismate ad expianda peccata dicitur, nihil opitulari Infantibus, nullum peccatum habentibus, asserunt. At per hoc in parvulis baptizandis, quantum ad remissionem attinet peccatorum, Manichaei visibile destruunt elementum: Pelagiani autem etiam invisibile sacramentum. Manichaei, carnem Christi exhonorant, partum Virginis blasphemando: Pelagiani autem carnem redimendorum carni Redemptoris aequando. Propterea quippe natus est Christus, non utique in carne peccati, sed in similitudine carnis peccati: quia caeterorum hominum nascitur caro peccati. Manichaei ergo omnem carnem poenitus detestantes, auferunt carni Christi perspicuam veritatem: Pelagiani vero nullam carnem peccati nasci asseverantes, auferunt carni Christi propriam dignitatem. Et in alio loco eandem comparationem prosequens, postquam retulit quinque dogmata a Pelagianis asserta, subdit. Sed quoniam in his quinque rebus, quas proposui, in quibus quaerunt latebras, et de quibus connectunt calumnias, divinis documentis produntur, atque vincuntur, excogitaverunt Manichaeorum detestabili nomine, imperitos, quos potuerint deterrere ne adversus eorum perversissima dogmata aures accomodent veritati:¹⁹ quia scilicet Manichaei quinque istorum tria priora blasphemando condemnant, dicentes: Neque humanam creaturam, neque nuptias, neque legem a summo, et vero Deo esse instituta: non autem accipiunt, quod veritas dicit, a libero arbitrio exordium sumpsisse peccatum, et ex illo esse omne, vel Angeli, vel hominis malum: quia mali naturam semper malam, et Deo coaeternam nimis a Deo exorbitantes, credere maluerunt. Sanctos quoque Patriarchas, et Prophetas, quantis possunt execrationibus, insectantur. Ecce, unde se putant haeretici novi, Manichaeorum nomine obiecto, vim subterfugere veritatis. Sed non subterfugiunt, insequitur quippe ille, et simul Manichaeos Pelagianosque subvertit. Homo enim dum nascitur, quia bonum aliquid est, in quantum homo est, Manichaeum redarguit, laudatque Creatorem. Inquantum vero trahit originale peccatum, Pelagium redarguit: et habet necessarium Salvatorem. Nam, et quod sananda dicitur ista natura, utrumque repercutit: quia nec medicina opus haberet, si sana esset, quod est contra Pelagianum; nec sanari posset omnino, si aeternum, atque immutabile malum esset, quod est contra Manichaeum. Item quod nuptiis, quas laudamus a Domino constitutas, concupiscentiam carnis imputandam esse non dicimus, et contra Pelagianos est, qui eam in laudibus ponunt: et contra Manichaeos, qui eam malae naturae tribuunt, cum sit nostrae naturae accidens malum, non Dei distinctione separandum, sed Dei miseratione sanandum. Item quod dicimus, legem sanctam, iustam, et bonam non iustificandis impiis: sed convincendis superbis praevaricationis gratia positam: et contra Manichaeos est, quia secundum Apostolum, laudatur: et contra Pelagianos, quia secundum Apostolum, nemo ex lege iustificatur.²⁰ Et ideo iustificandis eis, quos litera occidit, idest, quos lex bona praecipiens, praevaricatione reos facit, spiritus gratiae gratis opitulatur. Item quod arbitrium sui in malum liberum, dicimus ad agendum bonum gratia Dei esse liberandum, contra Pelagianos est. Quod autem dicimus, ab illo exortum, quod antea non erat malum, contra Manichaeos est. Item quod Sanctos Patriarchas, et Prophetas debitis, in Deo, laudibus honoramus, adversum est Manichaeis. Quod vero et ipsis quamvis iustis, et Deo placentibus propitiationem Domini, fuisse dicimus necessariam, adversum est Pelagianis. Utrosque igitur Catholica Fides sicut et caeteros Haereticos, adversarios invenit: utrosque divinorum testimoniorum authoritate, et luce veritatis convincit.

VII. Lutherani, et Calviniani ex parte Manichaeis consentiunt, et ex parte Pelagianis, quamvis in multis assertionibus ab illis, atque ab istis dissentiant. Conveniunt quidem cum Manichaeis, in eo quod lib. arb. de medio tollunt, et mali originem non ex libero voluntatis arbitrio: sed ex Deo ipso procedere asserunt. Cum Pelagianis vero, quoniam approbant consequentiam: quia illi convicti praeoperantem gratiam abnegarunt, et aeternum, atque absolutum, et efficax decretum divinae voluntatis, quo omnia in tempore facienda determinavit, de medio tollunt. Sicque eadem via in contrarios errores, et inter se colluctantes abierunt, et a Fide Catholica recesserunt. Assertiones autem Lutheranorum, et Calvinistarum, in quibus cum Manichaeis conveniunt, sunt quae sequuntur.

ASSERTIONES LVtheranorum, et Calvinistarum circa Gratiam, et Liberum arbitrium.

VIII. ANTEQUAM Lutheranorum assertiones referamus, advertere oportet, eos saepius non solum veritati catholicae, sed etiam sibi ipsis repugnare: nunc afferentes: nunc negantes, quod in prioribus scriptis tradiderant; ut latissime Thesaurus Catholicus Iodoci Coccii, lib. 8. de signis Ecclesiae, art. 7. et 8. quam multis exemplis demonstrat. Quod, et Philipp. Melanchthon suam, in hac parte, inconstantiam ostendens, ingenue fatetur, cum ait. In apologia quotidie multa mutamus, subinde enim mutanda sunt, et ad occasiones accommodanda.²¹ Unde non propterea debet Theologus existimare, Lutherum, aut Calvinum, vel eorum sequaces suos prorsus errores, aut retractasse, aut emendasse: quoniam in aliis locis contraria dixerunt: sed potius eorum calliditatem execrari, eo quod ad decipiendos Catholicorum simplicium animos, et oves Christi Domini capiendas, cum lupi essent, et lupi rapacissimi, ovina pelle, et verbis Catholicis se ipsos tegebant, ut ex his quae subiicienda sunt, manifestum fiet.

Primum igitur dogma Lutheranorum, et Calvinistarum est, hominem non vere esse liberi arbitrii, sed in eo liberum arbitrium esse titulum sine re, aut rem de solo titulo. Ita asseruit impius Lutherus. Liberum (inquiens) arbitrium post peccatum res est de solo titulo: et dum facit, quod in se est, peccat mortaliter. Liberum arbitrium est figmentum in rebus, seu titulus sine re, quia nulli est in manu sua quidpiam cogitare boni aut mali, sed omnia (ut Vvicleph, art. Constantiae damnatus, recte docet) de necessitate absoluta eveniunt. Quod et Poeta voluit, quando dixit. Certa fiant omnia lege.²² Et in alio loco. Error est, inquit, Liberum arbitrium habere activitatem in bono opere, quando de interno opere loquimur:²³ velle enim illud, quod credere, sperare, diligere, iam diximus, motus raptus, ductus verbi Dei, et quaedam continua purgatio, et renovatio mentis, et sensus de die in diem in agnitionem Dei, licet non semper aeque intensa sit illa passio, tamen semper est passio. Ecce (inquit Hierem.) sicut lutum in manu figuli, ita vos domus Israel in manu mea.²⁴ Quid obsecro, activitatis habet: lutum, quando figulus formam ei affingit? nonne mera passio ibi cernitur? Et in alio loco ait. Deus nihil praescit contingenter: sed omnia immutabili, et aeterna infallibilique voluntate, et praevidet, et proponit, et facit. Ex quo sic infert. Pugnat ergo ex diametro praescientia Dei cum libero arbitrio.²⁵ Sed quam invalida sit haec illatio, qua et Pelagiani, et Lutherani decepti sunt, patebit infra, inter explicandam concordiam liberi arbitrii, cum absoluto Dei decreto.²⁶

IX. Subscribit Calvinus locis superius allegatis, sed praesertim lib.2. instit.c.3.§.7. cuius verba, num.17.referenda sunt.

Est tamen differentia inter Lutherum, et Calvinum: nam Lutherus asseruit liberum arbitrium nullam habere in bono opere interno activitatem: sed concurrere mere passive, recipiendo motum a solo Deo productum, ut verba eius superius adducta demonstrant. Calvinus autem moderatus utcunque errorem Lutheri, fatetur, liberum nostrum arbitrium non se habere mere passive, tanquam inanime quoddam: sed active concurrere, et motu spontaneo ad suas operationes, non tamen libere. Unde lib.2. instit.c.5.§.14. Extranea est (inquit) illa similitudo, qua nos invidiose gravat. Quis enim ita desipit, ut hominis motionem a iactu lapidis nihil differre autumet? neque vero quicquam simile consequitur ex nostra doctrina. In naturales hominis facultates referimus approbare, respuere, velle, nolle, eniti, resistere: nempe approbare vanitatem, respuere solidum bonum, velle malum, nolle bonum, eniti ad nequitiam, resistere iustitiae.

X. Eundem errorem tenuit Philippus Melanchthon. ad caput octavum, epi. ad Rom. editionis 2. ubi impugnans liberum hominis arbitrium, ait: Quia voluntas nostra adeo non est libera, ut eo tantum feratur, quorsum a Deo impellitur; non est rerum contingentia, sed necessitas iuxta declarationem Dei. Et lib.2. locorum comm. c. de lib.arb. ait: Quid igitur inquies, nulla ne est in rebus humanis contingentia? nihil casus, nihil fortuna? Omnia necessario evenire Scripturae docent, esto videatur tibi in rebus humanis contingentia iudicio rationis hic imperandum est: et post pauca. Quis potuit dissimulare sententiam scripturae de praedestinatione, quando voluntati nostrae libertatem per praedestinationis necessitatem adimit scriptura, etc. Si ad praedestinationem referas humanam voluntatem, neque in externis, neque in internis operibus est ulla libertas: sed eveniunt omnia iuxta praedestinationem divinam. Si ad opera externa referas voluntatem, quaedam videtur esse iudicio naturae libertas: sed si ad affectus referas voluntatem, nulla plane libertas est, etiam naturae iudicio.

XI. Haec haeresis Lutheri, et Calvini negans liberum arbitrium, antiqua fuit plurium haereticorum. Nam praeter Manichaeos superius allegatos, Simon Magus (ut refert Clemens Roman.) nihil hominis arbitrio, sed omnia fato fieri voluit.²⁷ Priscilianistae (ut refert Leo Primus, et S. August.) Manichaeorum dogmata sectantes, astruunt, fatalibus stellis homines esse colligatos.²⁸ Albigenses denique (ut refert S. Anton.) asseruerunt, quod peccatum non sit de lib.arb.²⁹ Ioannes Vvicleph 2.trialog.c.13. Deus (inquit) necessitat creaturas singulas activas ad quemlibet actum suum, et 3. dialog. cap.9. Nunquid creatura potest impedire Dei determinationem et veritatem aeternam procedentem ex Dei proposito facere quod non erit? ac si ab illis penderet divinum propositum, et veritas aeterna. Et post pauca. Propositum Dei oportet necessario adimpleri, et sic omne futurum eveniet necessario. Sed quam fallaci, et levi argumentatione hi haeretici ex hoc principio: Deus praedestinavit: decrevit efficaci decreto: et praeordinavit ab aeterno omnes actus bonos, qui fiunt in tempore: et ad eos eliciendos impellit, et movet voluntatem creatam; deduxerint, eam in suis operationibus non esse re vera liberam, patebit inferius.³⁰

XII. Secunda haeresis Lutheranorum affinis praecedenti, affirmat, nullum esse futurum contingens: sed omnia ex necessitate absoluta evenire. Constat hoc ex locis adductis, num.praecedenti. Sed expresse eam sequuntur Philipp. Melanchthon. lib. 2. locorum communium, c.de lib.arb. Theodorus Beza, in summ. Christianismi, p.17 et 177. et 186. Omnia (inquiens) ita necessario ex Dei immutabili decreto evenire, ut secundum illud, Iudas necessario Christum prodiderit: Haerodes, et Pilatus necessario Christum condemnaverint: reprobi peccent necessario, et pereant; Adamus necessario lapsus sit, quamquam creatus quidem fuerit bonus ad tempus, sed ita, ut inevitabili decreto Dei, Deo sciente, et ordinante laberetur: qui non potuerit, ita labi, nisi ex Dei decreto voluntate, et ordinatione. Et in abstersione calumniarum Nestrusii, ad primam calumniam de providentia Dei: Non omnia (inquit) tantum, sed etiam singula ex Dei decreto fieri, et evenire: et quidem eiusmodi decreto, ut falli nulla ratione possit. Iudas, si Dei decretum consideremus, eo ipso momento necessario Dominum prodidit. Haerodes quoque, et Pilatus necessario Christum condemnaverunt (sicut inquiunt Apostoli) illos convenisse, ut peragerent quaecunque manus, et consilium Domini ante determinarat, ut fieret,³¹ Et lib. de arcana Dei praedest. contra Castilionem, fol. 359. Nos Adamum dicimus sua quidem sponte, et sua culpa lapsum, non tamen fortuito, sed prout diffinitum Dei consilium, providentia, et manus iuste determinarant, ut fierent.

XIII. Tertia haeresis Luther. asserit, Mandata Dei etiam per gratiam servari non posse: sed homini esse omnino impossibilia. Ita dicit Lutherus in confutatione Rat. Latomianae. Tot (inquit) scripturae testimonia probant, mandatum esse impossibile nobis, ut nihil sit manifestius. Et in responsione ad dialog. Syluestr. Prieratis. Pessime facis, quod negas Salvatorem impossibilia iussisse, plusquam pessime facis, quod hoc falsitatem audes appellare: Non possumus in hac vita mandata Dei adimplere. Et Philippus Melanchthon. ad c. 4. ep. ad Rom. edit. 1. Cum mandat lex, Deum diligi, perinde impossibilia iubet, atque si praecipiat nobis transvolare Caucasum. Et Calvin. lib. 2. instit. c. 7. Sit extra controversiam, impossibile esse in hac carne legis implementum. Denique Ioan. Monhaemius, dialog. 3. Nemo (ait) quantumvis perfectus praestare potest, quod lex iubet.

XIV. Quarta haeresis Lutheranorum eaque omnium impiissima, et blasphema, affirmat, Deum esse causam, et auctorem peccati, atque mala opera in nobis, ita ut bona, operari. Lutherus enim, sic loquitur. Quomodo potest sese homo ad bonum praeparare, cum, neque in potestate eius sit vias suas malas facere: nam, et mala opera in impiis operatur Deus, ut Proverb. 16. dicitur: Omnia propter se ipsum operatus est Dominus, etiam impium, ad diem malum: quis audet negare se etiam in malis operibus seu coactum, aliud facere, quam cogitaverit?³² Et alio in loco ait. Si praescivit Deus Iudam fore proditorem, necessario Iudas fiebat proditor: nec erat in manu Iudae, aut ullius creaturae aliter facere: aut voluntatem mutare, licet id fecerit volendo non coactus: sed velle erat opus illius, quod omnipotentia sua movebat Deus, sicut, et omnia alia.³³

XV. Eundem errorem secutus est Calvinus, lib. contra Pighium, et lib. 3. institut. c. 23. §. 7. et 8. Philipp. Melanchthon. ad c. 8. ad Rom. aedit. 1. et ad cap. 9. eiusdem epist. Zuincglius, sermon. de providentia, c. 6. Quo etiam errore infecti fuerunt alii haeretici antiqui: sed praesertim Martion, qui (ut referunt Tertulianus, et Irenaeus) asseruit Deum esse causam mali.³⁴ Persae similiter (ut refert Agathias, lib. 2. c. 12.) cum Manichaeis, duo et prima inducunt principia: alterum quidem ut bonum, et optima quaeque parturiens: alterum quod poenitus his adversetur. Inter Philosophos antiquos non defuerunt eiusdem erroris auctores: nam Chrysippus Stoicus (ut Plutarc. de Stoicis contrarietatibus refert) Deus, inquit, bella, et malitias operatur, homines incitando, et pervertendo. Simon Magus (ut inquit Vincentius Lirinens.) Deum auctorem malorum, idest scelerum, impietatum, flagitiorumque nostrorum ausus est dicere: quippe quem asserit, talem manibus suis hominum creare naturam, quae proprio quodam motu, et necessariae cuiusdam voluntatis impulsu nihil aliud velit, nisi peccare.³⁵

XVI. Quinta haeresis eorum asserit, quod voluntas nostra, nisi per Dei gratiam flectatur, naturaliter est inclinata ad malum; ita Calvinus, lib. 2. institut. c. 3. num. 8. ubi ait: Ex mera gratia est, ubi velle bonum incipimus: qui ad malum toto animo sumus naturaliter propensi. Et num. 9. ex illis verbis Salomonis, 1. Reg. 8. Inclinat cor nostrum ad se Dominus, concludit. Pervicaciam cordis nostri ostendit, quod in legis divinae rebellionem naturaliter exultet, nisi flectatur.

XVII. Sexta eorundem haeresis est, Deum ita inchoare, et perficere in nobis bonum opus movendo liberum arbitrium, ut nostra voluntas non libere: sed solum motu spontaneo motionem divinam subsequendo cooperetur. Ita Calvinus, lib. 2. institut.c.3.§.7. ubi ait. Sed erunt forte qui concedent, voluntatem a bono suapte ingenio aversam, sola Domini virtute converti: sic tamen, ut praeparata suas deinde in agendo partes habeat, quemadmodum docet Aug. Omne bonum opus gratiam praecedere, et id comitante, non ducente, pedissequa non praevia voluntate: quod non male a Sancto Viro dictum praepostere huc detorquet Petrus Lombardus. Ego autem, tam in Prophetae verbis, quae citavi, quam in aliis locis clare duo signari contendo; quod, et pravam nostram voluntatem corrigat Dominus; vel potius aboleat, et a seipso bonam submittat. Quatenus a gratia praevenitur, in eo, ut pedissequam appelles, tibi permitto, sed quia reformata opus est Domini; hoc perperam homini tribuitur, quod gratiae praevenienti pedissequa voluntate obsequatur. Ideo non recte a Chrysostomo scriptum est, nec gratiam sine voluntate, nec voluntatem sine gratia quicquam posse operari: quasi vero non ipsam quoque voluntatem operetur gratia, sicuti nuper ex Paulo vidimus.

XVIII. Septima haeresis Lutheranorum affirmat, Gratiam Dei, ita esse efficacem ex se ipsa, ut nostra voluntas eidem non cooperetur libere, sed solum spontanee: ultro et non coacte: ita Calvinus, lib.2. institut.c.3.num.11. Neque secus accipi sententia Christi potest, Omnis qui audivit a Patre meo, venit ad me,³⁶ quam, ut efficacem a seipsa Dei gratiam doceat, quemadmodum, et Augustinus concedit. Sic intellexerunt verba Calvini, qui contra illum scripserunt, praesertim Stapletonius in Promptuario Catholico feria 6. Hebdom. 1. quadragesimae, num.4. ubi ait: Non est gratia ex seipsa efficax (ut Calvinus loquitur) quae sola totum operetur, et cum qua nos libere non cooperemur.³⁷ Unde ipse Calvinus num.12. inquit, Nos ex quo semel Domini virtute in iustitiae obsequium edomiti sumus, ultro pergere, et propensos esse ad sequendum gratiae actionem; est enim certissimum, ubi gratia Dei regnat, talem esse obsequendi promptitudinem. Ultro pergere inquit, non libere, quia semper negavit, voluntatem libere sequi gratiae efficacis motionem, et in hoc erravit Calvinus, non autem in eo, quod praevenientem gratiam vere efficacem agnovit.

Haec, et alia haereticorum figmenta, et errores Calvini, quibus se ab unitate Ecclesiae Catholicae divisit, confutabuntur infra. praesertim disp.22.num.31. disput.24. et 25. disp.97.num.11. disp.98.num.10. et disp.121. praecipue num.10. ubi manifestum fiet, decretum Dei eternum, et efficaciam praeoperantis gratiae divinae, nullo modo praeiudicare libertati nostri arb. Sed eam potius perficere, stabilire, et roborare.

Quid nonnulli Doctores Catholici sentiant circa vires naturales Liberi arbitrii, ac illius concordiam cum divina praescientia, providentia, praedestinatione, et cum efficacia auxiliorum gratiae.

Ubi discursus eiusdem concordiae proponitur, et referuntur fundamenta, quibus innituntur cum praecipuis assertionibus, quas ex illis deducunt.

I. QUATVOR sunt fundamenta potissima, quibus concordiam liberi arbitrii cum gratiae donis, divina praescientia, providentia, praedestinatione, et reprobatione quidam ex Theologis se exacte, atque dilucide explicasse arbitrantur: et per illam aperiri viam facilem, qua tam Pelagiani, quam Lutherani ad unitatem Ecclesiae, et Fidei sinceritatem possent pervenire. Neque dubitant, quin ab Augustino, et caeteris Patribus unanimi consensu, eadem concordia comprobata fuisset, si eis proposita esset, et explicata.

Primum, et potissimum fundamentum est, esse in Deo constituendam quandam scientiam mediam inter mere naturalem et mere liberam,¹ per quam Deus ante omne decretum suae voluntatis praedeterminantis actum futurum, cognoscit quid liberum arbitrium creatum ex sua innata libertate acturum esset, si in talibus circunstantiis constitueretur, et tali excitatione moveretur. Dicunt enim, Triplicem scientiam esse distinguendam in Deo. Unam mere naturalem, quae proinde nulla ratione potuit esse aliter in Deo, per quam ea omnia cognovit, ad quae divina potentia, sive immediate, sive interventu causarum secundarum sese extendit: tum quo ad naturas singulorum, et complexiones eorum necessarias: tum etiam quo ad contingentes, non quidem quod futurae essent, vel non essent determinate: sed quod indifferenter esse, et non esse possent, quod eis necessario competit, atque adeo sub scientia Dei naturali etiam cadunt. Aliam mere liberam, qua Deus post liberum actum suae voluntatis, absque hypothesi, et conditione aliqua, cognovit absolute et determinate ex complexionibus omnibus contingentibus, quae nam re ipsa essent futurae, quae non item. Tertiam denique mediam scientiam, qua ex altissima, et inscrutabili comprehensione cuiusque liberi arbitrii, in sua essentia intuitus est: quid pro sua innata libertate, si in hoc, vel illo, vel etiam infinitis rerum ordinibus, collocaretur, acturum esset: cum tamen posset (si vellet) facere re ipsa oppositum. Si autem inquiratur, an huiusmodi scientia media appellanda sit libera, vel naturalis, respondent: partim habere conditionem scientiae naturalis, quatenus praevenit actum liberum voluntatis divinae, neque in potestate Dei fuit aliud scire: partim habere conditionem scientiae liberae, quatenus quod sit unius potius, quam alterius, habet ex eo, quod liberum arbitrium ex hypothesi, quod crearetur in uno, aut altero ordine rerum, esset potius facturum unum, quam aliud: cum utrumque indifferenter posset facere: Ideoque non immerito appellari scientiam mediam, quamvis alii ad scientiam simplicis intelligentiae: alii ad scientiam visionis reducendam esse affirment: alii scientiam conditionatam, seu futurorum conditionatorum appellent, de qua in disp. 7. agendum est.

Ideo autem hanc scientiam mediam, tanquam potissimum eiusdem concordiae fundamentum statuunt, ut ex illa veluti ex prima radice certitudo, et infallibilitas divinae providentiae, et praedestinationis, quantum ad effectus assequutionem, desumatur. Cum enim doceant, praedestinationem non esse certam certitudine ordinis, et causalitatis mediorum, et auxilia, quibus praedestinati ad vitam aeternam perveniunt, ex reali, et intrinseca virtute, quam habent (ut veniunt a Deo) non esse efficacia: sed dependenter a libera cooperatione arbitrii creati cum illis: si ex praescientia media eiusmodi certitudo radicaliter non desumeretur, nullum solidum relinqueretur fundamentum, cui praedestinationis infallibilitas inniteretur. Praediffinitiones quippe, et praedeterminationes efficacis voluntatis divinae, atque existentiam, quam futura contingentia habent in aeternitate, antequam in suo esse producantur in tempore, ex quibus Thomistae dicunt, praedictam certitudinem desumendam esse, existimant repugnare libertati. Unde concludunt, quod sine scientia media arbitrii nostri libertas non potest salva consistere.

II. Ex quo inferunt. Primo, scientiam qua Deus, antequam statuat voluntatem creare, praevidet, quid illa sit factura ex hypothesi, quod in eo rerum ordine collocetur, pendere ex eo, quod ipsa pro sua libertate hoc, vel illud sit factura, et non e contrario. Et consequenter affirmant, non propterea aliquid futurum esse, quia Deus scit illud esse futurum: sed e contrario, quia futurum est per liberum arbitrium, ideo scitur a Deo antequam fiat. Quod disp. 6. examinandum est.²

Inferunt secundo, certitudinem, et infallibilitatem praescientiae divinae respectu futurorum contingentium non esse desumendam ex reali existentia, quam habeant in aeternitate, antequam in suo esse producantur in tempore: aut in alia quavis mensura propria. Arbitrantur enim, huiusmodi existentiam in aeternitate, libertatem arbitrii de medio tollere, sed eorum argumentis disp. 8. et 9. fiet satis.³

Inferunt tertio, actus futuros liberi arbitrii non cognosci certo, et infallibiliter a Deo in decreto, sive in praedeterminatione absoluta, et efficaci suae divinae voluntatis;⁴ existimant enim eiusmodi praedeterminationem antecedentem praescientiam determinationis liberi arbitrii futurae ex hypothesi, quod constituatur in tali ordine rerum, multum praeiudicare libertati arbitrii. De quo in disput. 10. et 11. agendum est.

Inferunt quarto, ordinem causarum, et mediorum, qui divina providentia constitutus est: seclusa praescientia media, nullam omnino necessitatem libero arbitrio adferre, non solum consequentis, sed neque etiam consequentiae: quod in disput. 25, 30. 31, et 32. discutiendum erit. Idem docent de praedestinatione, quod scilicet non sit certa quantum ad effectus assecutionem certitudine ordinis, et causalitatis mediorum, sed solum certitudine illius praescientiae mediae, a qua radicaliter certitudo praedestinationis iuxta eosdem auctores dependet. Quorum aliqui admittunt quidem providentiam, et praedestinationem esse certam, etiam certitudine ordinis, et causalitatis mediorum dum tamen haec certitudo illam praesupponat, quae innititur in praescientia media: quod in disp. 41. erit operosius discutiendum.⁵

Eodem modo philosophantur de certitudine praedestinationis parvulorum, dicunt enim, quod parvuli praedestinati vitam aeternam consequuntur, non esse ex certitudine mediorum, effectusque praedestinationis, qui in se non est certo futurus: sed ex certitudine divinae praescientiae, qua Deus altitudine sui intellectus quod in se est incertum, potestque non esse, cognovit certo futurum. Quare seclusa certitudine divinae praescientiae, nullam esse (aiunt) certitudinem in mediis effectuque praedestinationis parvulorum, quod ad vitam aeternam perveniant. De quo disp. 41. agendum est.

Inferunt quinto, bonum usum liberi arbitrii a Deo praecognitum per scientiam mediam esse conditionem, sine qua ratio ordinis mediorum in finem supernaturalem in mente divina praeexistens, non haberet rationem praedestinationis comparatione talis hominis: sed retineret communem rationem providentiae supernaturalis. Quod in disp. 37. et 38. discutiendum erit.⁶

III. Secundum fundamentum est, concursum Dei generalem non esse influxum immediatum in causam secundam, nec praemovere, vel applicare illam ad operandum: sed esse influxum immediatum cum causa secunda in illius actionem, et effectum.⁷ Adduntque influxum in causam, quem Thomistae constituunt, ut causae secundae applicentur, et moveantur ad agendum, commentitium esse, et minime necessarium. Hanc doctrinam extendunt ad concursum Dei generalem, quo cum libero arbitrio concurrit ad opera ordinis naturalis: Dicunt enim, quod, sicut concursus Dei generalis cum causa agente per actionem transeuntem, ut cum igne producente calorem in aqua, non est influxus Dei in ignem, sed in aquam: in qua recipitur effectus a Deo, et ab igne simul productus; ita concursus Dei generalis cum causa operante per actionem immanentem, ut cum intellectu ad intellectionem, et voluntate ad appetitionem, non est influxus Dei in causam ea ratione, qua agens est, quasi eo prius mota et excitata agat: sed cum causa ea ratione qua agens est in ipsammet, ea ratione qua patiens est, atque in se suscipit effectum ab eadem causa, atque a Deo partiali influxu utriusque simul productum. Idem sentiunt de concursu Dei generali, quo ad actus supernaturales concurrit: asserunt enim, non esse concursum immediatum in liberum arbitrium, ut in causam, quasi prius eo concursu motum, ac a Deo ad agendum applicatum, tales actus eliceret: sed esse influxum Dei immediatum in actus ipsos una cum libero arbitrio, et gratia praeveniente. Et ratio potissima, qua convincuntur, est: quia existimant, praemotiones istas, et applicationes causarum secundarum ad suas operationes, multum praeiudicare libertati arbitrii nostri. Eodem modo philosophantur de auxilio actuali gratiae adiuvantis, qua ratione adiuvans, et cooperans est: dicunt enim, non esse influxum immediatum in lib. arb. ut in causam: sed esse influxum immediatum cum libero arb. in eius operationem. Fatentur tamen concursum Dei per gratiam excitantem, esse influxum in liberum arbitrium ut in causam; eidemque vires tribuere, quibus possit operari (si velit) eos actus: quos sola sua virtute naturali producere non poterat.⁸ Et quantum ad hoc, assignant duplex discrimen inter concursum Dei generalem, et concursum specialem gratiae excitantis. Primum est, nam concursus Dei generalis ad actus naturales, non est concursus Dei in liberum arbitrium ut causa est illorum actuum: quasi prius suscipiat in se eum motum, eoque applicetur, et potens reddatur ad influendum in actum; sed est influxus immediatus, una cum libero arbitrio in actum. At vero auxilium gratiae praevenientis ea ex parte, qua praeveniens est, est influxus Dei in liberum arbitrium, atque illud movet: et excitat: potensque reddit: ut eo pacto motum tanquam habens iam in se ipso principium efficiens actuum supernaturalium, simul influendo ulterius eos producat. Secundum discrimen est, quod ex hoc primo oritur: nam influxus Dei cum libero arbitrio per concursum generalem ad actus naturales, nec tempore, nec natura antecedit influxum liberi arbitrii in eosdem actus: sed a se mutuo pendent, simulque omnino sunt in rerum natura, et in eandem numero actionem, et effectum uniuntur. Gratia vero praeveniens, qua praeveniens gratia est, tempore, vel natura antecedere solet influxum liberi arbitrii ad actum supernaturalem.

IV. Ex hoc secundo fundamento inferunt primo, concursum Dei generalem esse ex se indifferentem, ut pro diversitate influxus causae secundae sequatur potius actio huius speciei, quam alterius: atque adeo ex vario influxu arbitrii provenire, quod sequatur potius volitio, quam nolitio: et volitio honesti, potius quam turpis obiecti; et consequenter affirmant; actiones liberi arbitrii (sicut, et cuiusvis alterius causae secundae) a concursu generali Dei non habere, quod sint tales, vel tales in particulari: ac proinde neque quod sint studiosae, vel vitiosae: sed ab ipsomet libero arbitrio.⁹

Eodem modo loquuntur de auxilio speciali gratiae adiuvantis, sentiunt enim esse secundum se indifferens; seu modo indifferenti esse expositum ad concurrendum cum libero hominis arbitrio, ad opera pietatis, si ipse voluerit concurrere.

Inferunt secundo, Deum antecedenter ad praescientiam cooperationis arbitrii, futurae ex hypothesi, quod in tali ordine rerum constituatur, neque decreto extrinseco suae voluntatis, neque auxilio aliquo inhaerenti libero arbitrio, posse (salva eiusdem arbitrii libertate) ipsum vere efficienter, seu phisice praedeterminare ad aliquam operationem, etiam supernaturalem. Sentiunt enim talem praedeterminationem libertati arbitrii repugnare. Dixi quantum ad exercitium actus, nam ut supra observavimus: quantum ad speciem actionis, fatentur, concursum liberi arbitrii determinari per influxum gratiae adiuvantis: quia videlicet ab eodem influxu habet consensus liberi arbitrii, quod sit supernaturalis, et qualis ad salutem oportet.¹⁰

Inferunt tertio, liberum influxum, seu cooperationem arbitrii (ut emanat ab ipso arbitrio) non esse efficienter ab alia causa extrinseca, etiam a Deo: sed ab ipso arbitrio se libere determinante, et pro sua innata libertate pariter cum Deo influente in talem actum particularem potius, quam in oppositum: cum utrumque posset indifferenter eligere, si vellet.¹¹

Inferunt quarto, bonum usum liberi arbitrii praedicto modo spectatum computandum non esse inter effectus praedestinationis: sed ad illam praesupponi ex parte nostra, tanquam id, quod Deus a nobis exigit; ut opera nostra libera sint, atque adeo digna laude, aut vituperio.¹²

Inferunt quinto, auxilium gratiae non esse efficax ex seipso, seu secundum realem virtutem, quam habet, ut venit a Deo, ac per consequens divisionem illam communem Theologorum, qua auxilium gratiae dividitur in auxilium efficax, et inefficax, ab effectu, qui simul ab arbitrii libertate pendet; esse desumendam: non autem ex aliqua reali virtute existente in auxilio efficaci, quae in auxilio sufficienti, seu inefficaci non reperiatur. Et consequenter affirmant, quod illud auxilium sufficiens, sive maius, sive minus in se sit, efficax dicitur, cum quo arbitrium pro sua libertate convertitur: cum tamen (nihil eo auxilio impediente) potuerit non converti: illud vero inefficax dicitur, cum quo arbitrium pro eadem sua libertate non convertitur, cum tamen (si vellet) potuerit converti.¹³

V. Inferunt sexto, auxilia praevenientis, atque adiuvantis gratiae, quae lege ordinaria conferuntur viatoribus; quod efficacia, aut inefficacia ad conversionem,¹⁴ seu iustificationem sint, pendere a libero consensu et cooperatione arbitrii nostri cum illis : atque adeo in libera potestate nostra esse, vel illa efficacia reddere consentiendo et cooperando cum illis ad actus, quibus ad iustificationem disponimur : vel inefficacia illa reddere, continendo consensum et cooperationem nostram, aut etiam eliciendo contrarium dissensum.

Inferunt septimo, omnia loca Scripturae et sanctorum Patrum, in quibus asseritur Deum facere, ut faciamus : et operari ut operemur : et convertere corda nostra, et similia, quatenus aliqua ratione soli Deo tribuuntur ; solum verificari ratione gratiae excitantis, et moraliter seu metaphorice moventis ad consensum ; alliciendo, invitando, seu quovis alio modo, etiam interius moraliter suadendo bonum in illis circumstantiis, in quibus Deus praescit hominem esse consensurum ex hypothesi, quod praedicto modo excitetur.¹⁵

Inferunt octavo, auxilium actuale, quo Deus movet nostram voluntatem ad actus liberos supernaturalis ordinis, subiacere potestati eiusdem voluntatis, quantum ad usum : sicut subiacent habitus quibus utimur, cum volumus : quamvis ex divina praescientia certus sit, et infallibilis consensus liberi arbitrii futurus.¹⁶

Inferunt nono, Deum postquam sua gratia excitante hominem praevenit, expectare creatam voluntatem, ut consentiat. De quo in disput. 95. agendum erit ex professo.¹⁷

Inferunt decimo, voluntatem creatam esse quodammodo primam radicem et causam suae determinationis : quamvis illam sine influxu et cooperatione Dei efficere non possit, ut disp. 89. videbimus.¹⁸

Ex eodem fundamento inferunt fundamentum tertium cum suis appendicibus assertionibus, quas statim subiiciemus.

VI.

Tertium fundamentum est, Deum et liberum arbitrium esse causas partiales eiusdem actus, etiam supernaturalis : sicut sunt duo trahentes navim comparatione motus eiusdem navis : quod in quo sensu intelligatur ab eisdem auctoribus, patebit disput. 85. ubi de qualitate huius fundamenti ex professo tractandum erit.¹⁹

Ex hoc fundamento easdem prorsus assertiones inferunt, quas ex praecedenti et alias insuper, quae cum fundamento tertio habent etiam non modicam connexionem : sunt autem quae sequuntur.

Inferunt primo, ab inaequali conatu et influxu liberi arbitrii provenire posse, ut conferente Deo duobus hominibus, aequale auxilium gratiae adiuvantis, unus eorum intensius operetur, meliusque se disponat ad gratiam iustificantem, quam alius : et ut conferente eisdem inaequalia auxilia, aeque operentur : aut is interdum plus qui minori suffultus est auxilio. Et ratio illorum est, quia quando duae causae partiales concurrunt ad eundem numero effectum ; quo altera illarum intensius seu vehementius influit ; eo magis perfectum effectum producunt : et si altera illarum non influat : non sequitur effectus, quotiescunque ipse effectus ab utraque intrinsece dependet. De quo in disput. 62. agendum est.²⁰

Inferunt secundo, quod stantibus in duobus hominibus aequalibus auxiliis, tam externis, quam internis praevenientis gratiae omnino aequalibus : evenire potest, et de facto continget pro utriusque libertate ; quod unus convertatur, perseveret in gratia, et salvetur : alius vero in peccato persistat ; et damnetur : quia unus voluit cooperari iisdem auxiliis : alius noluit. Quod in disp. 108. erit operosius discutiendum.²¹

Inferunt tertio, quod licet quivis illorum actuum credendi, sperandi, et diligendi sit unica actio, tres nihilominus habet partes unius integrae causae : a qua ita emanat totus, ut a singulis etiam partibus partialitate (ut vocant causae) totus etiam emanet, diverso tamen modo.²² Etenim a Deo influente per solum concursum generalem, emanat ut a causa universali : a qua proinde non habet magis, quod sit assensus credendi, aut dolor de peccatis : quam vel actus oppositus, vel actus cuiusvis alterius potentiae : Ab influxu vero liberi arbitrii, una cum notitiis et caeteris necessariis, ut quoad substantiam actus producatur : habet tanquam a causa particulari, ut quo ad substantiam actus sit potius assensus fidei, aut dolor de peccatis, quam alius aliquis diversus actus : A gratia vero praeveniente, seu, a Deo, ut per illam tanquam per suum instrumentum, una cum libero arbitrio influit in eundem actum, habet, ut sit actus supernaturalis specie distinctus ab actu pure naturali credendi, aut dolendi de peccatis, quem, liberum arbitrium suis solis viribus, tunc eliceret, si cum eo simul non influeret gratia praeveniens.

VII. Inferunt quarto, non eam ob causam necessario ponendum esse habitum fidei supernaturalis, ut intellectus facile assentiatur contra intellectus duritiem, et discrete contra intellectus errores: neque item ut actus assentiendi sit certus, et firmus certitudine, et firmitate ex parte credentis: Haereticum namque posse (inquiunt) firmius illo modo assentiri, non solum articulis Fidei: sed etiam suis erroribus, quam multi fideles assentiantur per fidem infusam veritatibus catholicis; sed ideo necessario constituendum esse: quoniam ad illos actus eliciendos, ut fini supernaturali sint accommodati, et quales ad salutem sunt necessarii; requiritur, ut vel per inspirationem, et auxilium particulare Spiritus Sancti eliciantur, vel per concursum habitus supernaturalis.²³

Hinc etiam inferunt quinto, liberum arbitrium cum solo concursu Dei generali elicere posse fidei assensum, quo ad solam actus substantiam, seu mere naturalem, quo assentitur omnibus misteriis fidei tanquam a Deo revelatis; et quia a Deo revelata sunt: ita videlicet, ut per talem assensum impleatur praeceptum fidei, et peccatum infidelitatis vitetur. De quo Disp. 49. praesertim nu. 19. agendum est.²⁴

Inferunt sexto, posse hominem solis viribus naturalis arbitrii, et concursu generali Dei, elicere actum absolutum mere naturalem dilectionis Dei super omnia, quae ad iustificationem nequaquam sufficiat: et pari ratione propositum absolutum servandi in genere praecepta omnia; praesertim quando occasiones, et difficultates omnes absunt: De quo in Disput. 31. tractabitur.²⁵

Inferunt septimo, posse hominem cum solo concursu Dei generali, intuitu bonitatis divinae, elicere actum contritionis naturalem cum proposito absoluto de caetero non peccandi lethaliter: et idem dicunt de attritione; qua peccator fidelis propter poenas inferni, aut turpitudinem peccati cum spe veniae, et absoluto proposito de caetero non peccandi mortaliter, dolet de omnibus peccatis commissis.²⁶

Inferunt octavo, posse hominem in natura lapsa cum solo concursu Dei generali resistere pro quolibet temporis momento cuicunque (quantum vis gravi) tentationi: Proponentes enim quaestionem: An interim dum iudicium rationis non absorbetur, maneat nihilominus in eodem arbitrio cum solo concursu generali Dei, libertas ad non consentiendum in quocunque temporis momento cuique gravi tentationi; et ad superandam quamcunque magnam difficultatem, quam pro servanda in eo solo instanti lege naturali necesse sit vincere: Respondent conclusione affirmativa.²⁷²⁸

Hinc, nono consequenter affirmant, nullum esse in singulari opus bonum morale mere naturale, quod homo in natura lapsa cum solo concursu Dei generali non possit efficere. Et assignant rationem: nam si difficillimum, quale est mortem subire, ne mendacium proferat, potest praestare, maiori cum ratione poterit caetera efficere, in quibus minor longe est difficultas.²⁹

Inferunt decimo, cum solo concursu generali Dei absque alio dono, vel auxilio gratiae, potest homo efficere opus bonum morale; quod fini naturali hominis accommodatum, atque comparatione illius, sit vere bonum, ac verae virtutis opus.³⁰

VIII. Quartum fundamentum est, esse quandam legem a Deo statutam, ut facienti totum, quod in se est ex solis viribus naturae, dentur auxilia praevenientis gratiae, quibus id, prout ad salutem oportet, exequatur. Ex quo inferunt quae sequuntur.³¹

Inferunt primo, quod quotiescunque liberum arbitrium ex suis viribus naturalibus conatur, praesto ve est ad conandum totum id, quod ex se se potest, tam circa ea, quae fides docet addiscenda, et amplectenda: quam circa dolorem de peccatis, ac iustificationem: a Deo conferri gratiam praevenientem, atque auxilia, quibus id faciat, ut oportet ad salutem:³² non quidem, quasi eo conatu dignus efficiatur talibus auxiliis, ullaque ratione ea promereatur: sed quoniam id obtinuit nobis Christus ob sua merita, atque inter leges, quas tam ipse, quam Pater aeternus statuerunt de auxiliis, et donis, quae nobis Christus promeruit mere gratis conferendis, una, eaque rationi maxime consentanea fuit, ut quoties ex nostris viribus naturalibus conaremur facere, quod in nobis est; praesto nobis essent auxilia gratiae, quibus ea (ut oportet ad salutem) efficeremus: ut ea ratione dum essemus in via, semper in manu liberi arbitrii nostri posita esset salus nostra, per nosque ipsos staret, quod ad Deum non converteremur.

Inferunt secundo, quod sicut Deus semper praesto est per concursum generalem libero arbitrio, ut naturaliter velit, aut nolit, prout placuerit: ita praesto est illi per auxilium gratiae sufficiens, ut quoties ex suis viribus naturalibus aggredi voluerit opus aliquod, ex iis quae ad iustificationem spectant, illud exequatur, prout ad salutem oportet. Ea potissimum ratione praedictam legem statutam esse a Deo Patre cum Filio, affirmant: quoniam arbitrantur alias non posse salvari, hominem constitutum esse a Deo in manu consilii sui, nec salutem esse constitutam in potestate arbitrii eius: nisi ipse faciendo totum id, quod in se est ex solis viribus naturae, posset consequi auxilia praevenientis gratiae, quibus adiutus ad vitam aeternam valeret pervenire.³³

Alias propositiones inferunt, quas pro nunc consulto omittimus; tum quoniam ad praecedentes reducuntur: tum etiam quia infra, cum de illis erit disputandum, adducentur.

IX. Ex his quatuor fundamentis, cum appendicibus assertionibus, intelligibilem et facilem reddi arbitrantur concordiam liberi arbitrii, cum divina praescientia, providentia, et praedestinatione, necnon cum efficacia auxiliorum gratiae: facileque dissolvi omnia argumenta, quibus Pelagiani, et eorum reliquiae necessitatem, et efficaciam gratiae: Lutherani vero, et Calviniani libertatem arbitrii de medio tollere conabantur; innixi pariter in illo erroneo principio, quo tam isti, quam illi proclamant, efficaciam gratiae cum libertate arbitrii cohaerere non posse: ac per consequens unum e duobus eligendum esse, nempe aut gratiae efficaciam abnegare: vel (si illa admittatur) libertatem arb. de medio tollere. Cum enim Pelagiani obiiciunt (posita praedestinatione, a S. Augustino tradita) sequi, hominem praedestinatum necessario salvari: et hominem reprobum non posse salvari, sed quicquid faciat, necessario damnari: ac per consequens induci homines in quandam desperationem; et frustra esse orationes, et exhortationes: recurrunt ad scientiam mediam in primo fundamento explicatam, et ad propositiones appendices illius; afferentes, non sequi, hominem praedestinatum necessario salvari, aut reprobum necessario damnari, nisi praesupposita scientia media; et ex suppositione, quod ille sit cooperaturus auxiliis gratiae: vel iste dissensurus; quae suppositio, cum sit consequens ad liberum concursum voluntatis creatae, non tollit, sed potius supponit liberum usum illius. Eodem modo respondent ad argumenta, quibus necessitas gratiae, et eius efficacia ab eisdem Pelagianis proclamantibus cum libertate, quam experimur, cohaerere non posse, impugnatur.

Dicunt enim, gratiae efficaciam praesupponere praescientiam mediam cooperationis arbitrii futurae ex hypothesi, quod tali gratia in talibus circumstantiis excitaretur: et consequenter per eamdem gratiam non praedeterminari voluntatem nostram ad consentiendum vocationi divinae: et propterea manere liberam ad consentiendum, vel dissentiendum, ut Disp. 7. et 110. dicetur.

X. Ex eisdem fundamentis satisfacere conantur praecipuis argumentis, quibus Lutherani, et Calviniani libertatem arbitrii de medio tollere conantur: Cum enim argumentantur, non esse in homine liberum arbitrium: quia non potest operari, nisi quod Deus vult, et quando Deus vult; respondent, hominem vere esse liberum, et liberam electionem in suis actibus habere: quia Deus absoluta, et efficaci voluntate nunquam vult, quod homo operetur talem actum in particulari, nisi praesupposita scientia media, qua Deus praescivit hominem ex sua innata libertate esse cooperaturum, et voliturum tale obiectum ex hypothesi, quod constitueretur in talibus circumstantiis, et talibus auxiliis: non praedeterminantibus eius voluntatem ad alteram partem excitaretur, et moveretur, ut ex dictis in primo, et secundo fundamento constat. Quapropter, si constitutus a Deo in illis circumstantiis consentiat, libere consentiet: si autem dissentiat, ut re vera potest, libere dissentiet. Et cum pronunciant haeretici impugnant iterum libertatem arbitrii ex necessitate auxiliorum gratiae , quia homo, praesertim in natura lapsa, non potest operari aliquod opus pietatis , aut meritorium vitae aeternae , nisi Deus sua misericordia excitet illum , et adiuvet auxilio speciali ; ergo non erit in potestate hominis tale opus operari, quando voluerit : sed solum , quando Deus voluerit illum adiuvare . Respondent ex dictis in tertio, et quarto fundamento, quod homo potest ex viribus naturae operari quodlibet opus bonum, etiam Fidei, Spei, et Charitatis, quantum ad substantiam : et si homo faciat totum, quod in se est ex viribus propriis producendo illa opera, aut quodlibet illorum, eo modo , quo potest, Deus ex certa lege gratis donabit illi auxilia excitantis, et adiuvantis gratiae , quibus tale opus ( sicut oportet ad salutem ) exequatur ; ac per consequens idem opus vere est in libera potestate hominis : si autem nolit facere, quod in se est, libere etiam omittit illud opus supernaturale , quia noluit illud producere , quantum ad substantiam actus .

XI.³⁴ Eodem modo respondent ad argumenta desumpta ex infallibilitate praescientiae, providentiae , et praedestinationis divinae, quibus ipsi Lutherani , et Calviniani impugnant eandem libertatem arbitrii , ut inferius propriis in locis patebit. Dicunt enim, infallibilitatem futurorum contingentium non obstare arbitrii libertati, qua re vera potest homo producere, et non producere illa; et assignant rationem, quia, ut ex propositione prima appendice ad primum fundamentum constat: non propterea aliquid futurum est per liberum arbitrium , quia Deus praescivit futurum esse: sed e contra , quia id futurum erat per liberam arbitrii creati determinationem ; ideo praescitur a Deo , antequam fiat : quapropter praescientia Dei nullam necessitatem operandi, aut non operandi eidem arbitrio imponit . Similiter etiam divina providentia, et praedestinatio nullam ( inquiunt ) necessitatem imponit libero arbitrio operandi : quod ut defendant , recurrunt ad secundum , et tertium fundamentum supra positum: quia, videlicet, concursus Dei actualis , quo liberum arbitrium movet, ut ad finem per divinam providentiam, vel praedestinationem statutum, perveniat, non est influxus immediatus in ipsum arbitrium , ut in causam , neque ipsum ad operandum praedeterminat: sed est influxus , secundum se indifferens , ac immediatus cum libero arbitrio in operationem eius: ita videlicet, ut Deus, et liberum arbitrium simul concurrant ad eundem numero effectum, tanquam duae causae partiales, eo modo, quo duo trahentes navim concurrunt ad motum navis. Unde nulla alia necessitate (censent) esse futura , quae re vera contingenter futura sunt, nisi ea dumtaxat , quae desumitur ex scientia media pro primo fundamento stabilita, vel quae eandem scientiam mediam praesupponit , et ex illa radicaliter originatur , ut Disp.25. et 41. manifestum fiet .

XII. Hoc unum certissimum est ( auctoribus cum quibus disputandum est non negantibus) quod si praedicta quatuor fundamenta non subsistunt , necesse est , ut quae superaedificata sunt , corruant : atque aliam viam inquirendam, et stabiliendam esse contra Pelagianos, et Lutheranos ad concordandum liberum arbitrium cum gratia; illam videlicet , quae in omnipotentia , et efficacia divinae voluntatis ante omnem praescientiam cooperationis voluntatis nostrae futurae, praedeterminantis omnes liberos actus bonos, qui fiunt in tempore, fundatur, ut disput. 121. manifestum fiet. Si autem eadem fundamenta , cum appendicibus assertionibus vera sunt, ratio conciliandi libertatem arbitrii, cum divina praescientia, providentia , et praedestinatione , quae illis innititur, debet legitima reputari , atque valde accommodata ad errores Pelagianorum , et Lutheranorum confutandos ; et per illam aperiri viam facilem , qua tam isti , quam illi ad unitatem ecclesiae , et fidei sinceritatem redire possint . Utrum autem priori via, an potius hac posteriori ad finem, quem auctores catholici utriusque sententiae intendunt, secure perveniatur ; ex huius operis discursu pius et prudens lector facile colliget: si loca Scripturae sacrae , summorum Pontificum , Conciliorum, ac Sanctorum Patrum, praesertim, Sancti Augustini, Sancti Prosperi, ac Sancti Thomae , quae in confirmationem nostrae doctrinae adducemus ; et attente legerit , et diligenter expenderit .

Quantam auctoritatem, circa materiam praedestinationis, et gratiae habeat sancti Augustini sententia: et utrum liceat ab ea discedere.

I.

NON desuerunt, qui auctoritatem S. Aug. circa praedestinationem et gratiam, infirmare volentes, dixerint eius doctrinam in hac parte esse particularis unius Doctoris: a qua subinde liceret abscedere. Addunt, se in omnibus aliis eius doctrinam plurimum admirari: suscipere, ac libenter audire: eam tamen, quam de praedestinatione et gratia Christi doctrinam sequitur, ad resistendum haereticis huius temporis, aptam non esse: nec antiquioribus Augustino Patribus Graecis consonam. Obiectio haec fuit olim a Semipelagianis contra doctrinam eiusdem S. Doctoris proposita, ut refert S. Prosper in haec verba:¹ Cui (scilicet Aug.) inter tot certaminum palmas, inter tot triumphorum coronas, ad illuminationem Ecclesiae, et ad gloriam Christi, qua ipse illustratus est, perfulgenti; quidam nostrorum (quod de ipsis multo dolendum est) occultis, sed non incognitis susurrationibus obloquuntur. Et prout sibi noxias aliquorum aures opportunasque repererint, scripta eius, quibus error Pelagianorum impugnatur, infamant: dicentes, eum liberum arbitrium penitus submovere, et sub gratiae nomine necessitatem praedicare fatalem. Adiicientes, etiam duas illum humani generis massas, et duas credi velle naturas, ut (scilicet) tantae pietatis viro, Paganorum, et Manichaeorum ascribatur impietas.² Et sanctus Hilarius: Sed plane illud tacere (inquit) non debeo, quod se dicant tuam Sanctitatem (hoc excepto) in factis et dictis omnibus admirari.³ Quod, et S. Fulgent. his verbis notavit: Non ignoras, etiam praeterito tempore illi luculentissimo S. Augustini operi, quod scripsit de praedestinatione Sanctorum, a quibusdam Gallis obiectum: quod Beatus Augustinus in assertione praedestinationis divinae, peccatores non ad solum praedestinatos dicere iudicium: sed etiam ad peccatum; cuius dictum, quia ipse celeri praeventus est obitu, Prosper vir eruditus, et sanctus, recte defendit fideli, et copioso sermone.⁴ In defensionem autem eiusdem S. Doctoris, quam plurima in diversis locis, verba aurea protulit S. Prosper, quae in unum colligere statui: ut ex eis, quanta sit auctoritas sancti Augustini in doctrina de gratia, et praedestinatione, omnibus manifestum fiat.

II. In Epistola allegata ad Ruffinum, sic de sancto Augustino loquitur: Has versutias, quibus se filii tenebrarum, in similitudinem filiorum lucis transfigurare voluerunt, cum et orientalium Episcoporum indicia, et Apostolicae Sedis auctoritas, et Africanorum Conciliorum vigilantia deprehenderit; Beatissimus quoque Augustinus praecipua usque in hoc tempore portio domini Sacerdotum; copiose, et pulchre in multis voluminum disputationibus destruxit: utpote, inter multa Dei dona, quibus illum abundantissime spiritus, veritatis implevit, habens etiam hanc scientiae, et sapientiae ex Dei charitate, virtutem; ut non solum istam adhuc in suis detruncationibus palpitantem, sed etiam multas prius haereses: invicto verbi gladio, debellaret.⁵⁶ Et infra, sic concludit: Tu autem dilectissime, et venerandissime mihi frater, si vere de his quaestionibus instrui desideras, sicut desiderare te convenit, ipsis Beati Augustini disputationibus cognoscendis impende curam, ut in constituenda Dei gratia defaecatissimam, ac saluberrimam Evangelicae Apostolicaeque doctrinae intelligentiam consequaris.⁷ Et alio in loco inquit: Doctrinam (quam sanctae memoriae Augustinus Episcopus contra Pelagianos inimicos gratiae Christi, et liberi arbitrii deceptores per multos annos Apostolice asseruit, literisque mandavit) quibusdam visum est, aut non intelligendo, aut intelligi eam nolendo, reprehendere. Et hoc quasi compendium cognitionis his, qui iudicio eorum ducebantur, afferre; ut quae in libris praedicti viri damnabilia reperisse iactabant, brevium capitulorum indiculis publicarent: talique commento, et detestationem eius, quem impeterent, obtinerent; et ab his, quae infamassent, curam exterriti lectoris averterent.⁸ Ne ergo hanc persuasionem temere quis recipiat, et talem putet sensum scriptis catholici inesse Doctoris; qualem eum, qui frustra calumniantur ostentant; singulis capitulis, quae ratione titulo praenotarunt, brevi, et absoluta professione respondeo; in nullo recedens a tramite earum diffinitionum, quae in Sancti viri disputationibus continentur: ut facile vel tenui diligentia advertat inspector, quam iniustis opprobriis catholici praedicatoris memoria carpatur: et in quod peccatum cadant, qui aliena instigatione commoti, scriptorem celeberrimi nominis promptius habeant culpare, quam nosse: Et ante prosam de ingratis contra Pelagianos quaedam carmina in defensionem eiusdem August. et laudem doctrinae eius composuit. In quibus solidam eam esse demonstrat, et irrationabiliter ab adversariis impugnari.

III. Nec solus Prosper, sed plures etiam Summi Pontifices doctrinam eiusdem Aug. approbaverunt, et Catholicam esse decreverunt.⁹ Nam Caelestinus Papa, Augustinum (inquit) sanctae recordationis virum, pro vita sua atque meritis in nostra communione semper habuimus, nec unquam hunc sinistrae suspicionis: saltem rumor aspersit: quem tantae scientiae olim fuisse meminimus, ut inter magistros optimos, etiam a meis praedecessoribus haberetur. Bene ergo de eo omnes in commune senserunt, utpote qui ubique cunctis, et amori fuerit et honori: Unde resistendum talibus, quos male crescere videmus. Nefas est, haec pati religiosas animas, quarum afflictione (quia membra nostra sunt) nos quoque convenit macerari; quamvis maneat hos Beatitudo promissa, quicunque probantur persecutionem, propter iustitiam sustinere, quibus quid promittat Dominus in futurum, sequens sermo declarat. Non est agentium causa solorum universalis Ecclesia, quaecunque novitate pulsatur, intelligamus haec ipsa vobis, quae nobis non placent, displicere. Quod ita demum probare poterimus, si imposito improbis silentio, de tali re in posterum querela cessaverit.¹⁰ Et statim petulantiam eorum, qui contra S. Aug. doctrinam oblatrabant, coercens subdit: Quia nonnulli, qui Catholico nomine gloriantur, in damnatis autem haereticorum sensibus, seu pravitate sive imperitia demorantes, piissimis disputatoribus obviare praesumunt: et cum Pelagium, atque Caelestium anathematizare non dubitent: magistris tamen nostris, tanquam necessarium modum excesserint, obloquuntur: eaque tantummodo sequi, et probare confitentur, quae sacratissima B. Apost. Petri Sedes contra inimicos gratiae Dei, per ministerium Praesulum suorum sanxit, et docuit. Necessarium fuit diligenter inquirere, quid Rectores Rom. Eccl. de haeresi, quae eorum temporibus exorta fuerat iudicarint, et contra nocentissimos liberi arbitrii defensores, quid de gratia Dei sentiendum esse, censuerint.¹¹

IV. Haec, quae in defensionem doctrinae S. Aug. et commendationem illius Caelestinus dixit, sufficere utique debuissent ne Massilienses, qui nondum ad perfectam scientiam pervenerant, contra praestantissimi magistri, et Doctoris Eccl. doctrinam, insurgerent. Quia tamen reliquiae Pelagianae haeresis in Gallia contendebant, fuisse quidem a Summo Pont. commendatam S. Aug. doctrinam: sed non approbatos in particulari libros de praedestinat. SS. et de Dono perseverantiae: in quibus respondens Epistolis Prosperi et Hilarii ad se directis, doctrinam suam de gratuita praedestinatione, evidentissimis sacrarum literarum testimoniis confirmavit, et Semipelagianorum errorem impugnavit, et expugnavit; post Caelestini tempora cum nondum factio Gallorum conquiesceret, S. Leo Primus, scribens Nicetae Aquiliensi Episc. iterum sectatores Pelagianae haeresis, qui doctrinam impugnabant S. Aug. damnavit, inter alia, inquiens: Cavendum ergo dilectionis tuae est, magnaque diligentia providendum, ne per huiusmodi homines extincta dudum scandala suscitentur: et de exciso olim dogmate, aliquid in provincia tua eiusdem mali germen oriatur: quod non solum in radicibus suis crescat: sed etiam Sanctae Ecclesiae sobolem veneno sui odoris inficiat. Qui correctos se videre volunt, ab omni se suspicione purgent: et obediendo nobis, probent se esse nostros. Quorum si quisquam salubribus praeceptis satisfacere detrectaret, sive ille clericus sit, sive laicus, ab Ecclesiae societate pellatur; ne perditor animae suae saluti insidietur alienae.¹² Unde idem Leo ex libris S. Augustini quaedam capitula de gratia et libero arbitrio, de verbo ad verbum transcripsit, approbavit, diffinivit, et ad Concilium Arausicanum transmisit: ut ab Episcopis eiusdem Concilii subscriberentur, et reciperentur, sicut factum est.¹³

V. Postmodum vero Gelasius Papa plures conscripsit Decretales epistolas in detestationem Pelagianae haeresis, et eorum, qui in Gallia Sancti August. doctrinam impugnaverant:¹⁴ et praesertim in epist. 3. quae ad Honorium, sic loquitur: Ita nos tristis horrenda et vix credibilis confecit opinio, ut mentem nostram confunderet, sauciaret, affligeret. Nunciatum nobis est enim in regionibus Dalmatiorum, quosdam recidiva Pelagianae pestis zizania seminasse, tantumque illic eorum praevalere blasphemiam; ut simplices quosque mortiferi furoris insinuatione decipiant. Est quidem error ipse nefarius tanto perniciosior ad surripiendum: quanto ad fallendum verisimilitudinis colore versutior. Praestante Domino, adest fidei Catholicae pura veritas, concors universorum Patrum deprompta sententia, quae et subtile virus funestae pravitatis exponat¹⁵, et humano generi salvando, conferat de scripturarum confectione medicinam. Nullatenus igitur discretionem rerum nondum abundantia corda conturbet, donec et occultum vulnus appareat, et saluatio singularis eluceat: quoniam quantalibet arte fallaciae, spiritus perditionis armetur; sancto gladio spiritus principalis, et detegitur, et necatur.

Et post pauca: Nunquid licet nobis a venerandis Patribus damnata dissolvere, et ab illis excisa nefaria dogmata retractare? Quid est ergo, quod magnopere praecavemus, ne cuiuslibet haeresis semel deiecta pernicies ad examen denuo venire contendat? Si quae antiquitus a nostris maioribus cognita, discussa, refutata sunt, restauranda nitamur; nonne ipsi nos (quod absit) et quod nunquam Catholica patietur Ecclesia, adversariis veritatis universis contra nos resurgendi, proponimus exemplum? Ubi est, quod scriptum est: Terminos patrum tuorum non transgredieris:¹⁶ et, interroga patres tuos, et annuntiabunt tibi; et seniores tuos, et dicent tibi?¹⁷¹⁸ Quid ergo tendimus ultra definita maiorum; aut cur nobis non sufficit, si quid ignorantes discere cupiamus, qualiter ab Orthodoxis Patribus, et senioribus singula quaeque, vel vitanda praecepta sunt: vel aptanda Catholicae veritati: cur non his probantur esse decreta? Nunquid aut sapientiores illis sumus, aut poterimus firma stabilitate constare, si ea, quae ab illis constituta sunt, subruamus?¹⁹ an fortasse nescitis hanc haeresim (de qua loquimur) et ab Apostolica dudum sede per beatae memoriae Innocentium, ac deinde Zosimum, Bonifacium, Caelestinum, Sixtum, Leonem, continuis, et incessabilibus sententiis fuisse prostratam;²⁰²¹ nec tantum Ecclesiae Catholicae legibus, sed Principum quoque Romanorum ea tenore damnatam: ut nec usquam terrarum vivendi locum sectatores eius habere sinerentur? Quae omnia tam gestis Ecclesiae per singulas quasque Regiones de eorum pravitate confessis, quam censurae publicae sanctionibus edocentur. Ecce quorumlibet aures Catholicas audire doctrinam: quaestiones accipere: tractare tendiculas: et blasphemias patienter admittere. O, si studerent adversus eos maiorum nostrorum libros, responsaque cognoscere; illis, modis omnibus cerneretur, nihil esse prorsus, quod ab istis fuerit ventilatum, et ab illis non fuerit magnifica veritate contritum.

Et in altera epist. ad eundem Honorium, eum admonet, ut invigilet, ne iterum Pelagiana haeresis, quam August. contrivit, pullularet.²² Et in epist. 5. ad universos Episcopos per Picenum, tria praecipua haeresis Pelagianae capita refellens, ait: Quid autem tales essent acturi Pontifices, si (quod absit) vel aliqua nova pestis, et primitus ignorata prorrumperet: vel ingeniis acrioribus, sensibusque versutis, aut aliqua secularium doctrinarum peritia, callidis sacrilega blasphemiarum dicta promerentur: qui tam veteris erroris detrita commenta, tanquam a maioribus Ecclesiarum magistris; quam etiam nostra aetate convicta num recolunt, nec recusant; atque ab imperitis, stultisque prolata non respuunt?

Et circa finem eiusdem epist. S. Hieronymum, et Augustinum, atque eorum doctrinam in speciali commendans, subiungit; Adhuc maius scelus accrescit, ut sub conspectu, et praesentia sacerdotum beatae memoriae Hieronymum, atque Augustinum Ecclesiasticorum lumina Magistrorum, musca moritura (sicut scriptum est) exterminans oleum suavitatis,²³ lacerare contenderet. Denique idem Gelasius in decreto cum septuaginta Episcopis habito de Apocryphis scripturis, expresse approbavit Opuscula beati Augustini, Prosperi, et Hilarii,²⁴ et inter Apocryphos libros, qui recipiendi non sunt, damnavit Opuscula Cassiani presbyteri Galliarum, et Opuscula Fausti Regiensis Episcopi, quae constat contra doctrinam S. Augustini fuisse conscripta.²⁵ Denique Ioannes Secundus epist. ad quosdam nobiles Senatores Romanos, S. Augustini doctrinam commendans, ait: Sanctus Augustinus, cuius doctrinam secundum praedecessorum meorum statuta, Romana sequitur et servat Ecclesia.²⁶

Unde, ut quidam notaverunt graves Auctores, Sedes Apostolica non tantum semel: sed etiam secundo, et tertio, adversus Pelagianorum reliquias pro defensoribus gratiae,et praedestinationis,quam ex sacris literis hausit Augustinus,sententiam tulit, ut iam eius doctrina non unius particularis Doctoris opinio,sed fides Ecclesiae Catholicae dici debeat.

V. Ex quibus omnibus licet colligere,quam solicitus debeat esse Theologus, ut nihil novi attentet inducere: sed antiquam doctrinam a SS. Patribus acceptam, sequatur, explicet,et defendat. Quod et Capreolus Episcopus Africanus nomine ceterorum Africae Episcoporum, in quadam epistola ad Beatissimos Patres Concilii Ephesini ab eodem Concilio recepta et approbata, his verbis admonet: Quamobrem venerandi Fratres, vestram Sanctitatem iterum, atque iterum rogatam cupio,ut Spiritu sancto cooperante, quem cordibus vestris, in omnibus, quae acturi estis, praesto futurum non dubitamus; novas doctrinas,et ante hac Christianis auribus inusitatas, priscae auctoritatis robore instructi, e medio profligetis: sanctaque constantia, ac virtute quibuscunque novis erroribus resistatis: ne Apostolicae Sedis auctoritas, Sacerdotumque in unum congruens severitas cuiuscunque disputationis praetextu illas, quas olim Ecclesia debellavit:et hoc rursum tempore repullulascunt: doctrinam iamdudum proscriptam denuo renasci permisisse videantur.²⁷ Quod si quid forte novarum controversiarum inciderit, id tempestive discussioni subiiciatur,oportet; ut vel recte dictum comprobetur: vel condemnatione dignum, explodatur.²⁸ Hinc et Apostolus ait: Ego enim accepi a Domino,quod et tradidi vobis.²⁹ Nihil ex suo arbitrio introduxit; sed quod accepit,tradidit:quod a Domino didicit, praedicavit. Et Timotheum (ut similiter doceret) hortatur, dicens: O Timothee,depositum custodi,devitans prophanas vocum novitates, et oppositiones falsi nominis scientiae, quam quidam promittentes circa fidem exciderunt. Ubi observat Vincentius Lirin. Quod non dixit devita antiquitates; non dixit vetustates, immo plane, quid e contrario sequeretur, ostendit. Nam si vitanda est novitas,tenenda est antiquitas: et si prophana est novitas, sacrata est vetustas.³⁰ Nec solum doctrinas novas: sed et vocum novitates docet Apostolus esse evitandas; ut idipsum sentiamus, et dicamus omnes, nec sint inter nos schismata, et contentiones verborum. Ait enim: Obsecro autem vos, fratres,per nomen Domini nostri Iesu Christi, ut id ipsum dicatis omnes, et non sint in vobis schismata: sitis autem perfecti in eodem sensu, et in eadem sententia.³¹ Non inquit, ut id ipsum sentiatis,aut credatis tantum,sed ut id ipsum dicatis omnes, ut sicut in eodem sensu, et in eadem sententia catholica omnes filii Ecclesiae conveniunt; ita etiam ad eam explicandam et defendendam (quantum fieri potest) eisdem vocibus utantur. Nobis ergo (ut Tertullianus inquit) nihil ex nostro arbitrio inducere licet, sed neque eligere,quod aliquis ex suo arbitrio induxerit. Apostolos Domini habemus auctores, qui neque ipsi quidpiam ex suo arbitrio,quod inducerent, elegerunt: sed acceptam a Christo disciplinam fideliter nationibus adsignarunt.³² Itaque etsi Angelus de caelis aliter evangelizaret, anathema diceretur a nobis.³³

QUAM AUCTORITATEM habeat doctrina Sancti Thomae, praesertim circa praedestinationem, et gratiam.

VI. SACRAM Ecclesiae Catholicae doctrinam, inconcussam illius veritatem, et robur, S. Pater August. insulae comparavit, dicens: Quare Ecclesia insula? quia circumlatrantur fluctibus omnium tentationum. Sed quomodo insula undique circumstrepentibus fluctibus tundi potest, frangi non potest: magisque ipsa frangit fluctus venientes, quam frangatur ab eis. Sic et Ecclesiae Dei pullulantes per totum orbem terrarum passa sunt persecutiones undique frementium infidelium: et ecce stant insulae: et iam placatum est mare.³⁴³⁵ Quid enim Simon Magus? quid Arrius? quid Sabellius? quid Pelagius et Caelestius? quid caeteri haeretici? Nonne fluctus feri maris despumantes suas confusiones, veritatem persequentes, et contra fidem Catholicam vocem suam levantes? Elevaverunt flumina Domine (inquit Propheta) elevaverunt flumina vocem suam, elevaverunt flumina fluctus suos: a vocibus aquarum multarum. Mirabiles elationes maris: sed praevalere non potuerunt adversus insulam Ecclesiae: quoniam, Mirabilis in altis Dominus:³⁶ quoniam, Testimonia tua credibilia facta sunt nimis, et Portae inferi non praevalebunt adversus eam.³⁷ Sic adeo Doctor Angelicus Sanctus Thomas doctrinae Ecclesiae Catholicae suam in omnibus conformavit, ut a multis impugnata, nunquam expugnata fuerit: sed semper eadem permanserit, et ad instar insulae, cum fluctibus insurgentibus tunditur, fortior efficitur, et clarior: neque ab impugnatoribus unquam frangi potuit, nec poterit, sed usque ad finem saeculi firma permanebit. In Universitate Parisiensi (ut quidam referunt) adversus Sanctum Doctorem quamplurimi Theologi Parisienses, statim post eius obitum insurrexerunt, auctoritatique doctrinae illius invidentes, multas eius propositiones erroris nota damnaverunt. Unde factum est, ut Parisii Episcopus sententiam excommunicationis contra sectatores talium propositionum inconsiderate proferret: sed modico tempore fracti sunt fluctus isti. Etenim Anno Domini 1325. Stephanus tunc ibi Episcopus, simul cum omnibus Doctoribus Theologiae, Ecclesiae, et Universitatis, qui numero erant 72, habita longa consultatione de propositionibus S. Thomae, et magno studio examinatis, omnes et singulas Catholicas esse iudicaverunt, haec in laudem doctrinae S. Doctoris, verba proferentes: Fuit S. Thomas universalis Ecclesiae lumen praefulgidum, gemma radians Clericorum, fons Doctorum, Universitatis nostrae Parisiensis speculum clarissimum, et candelabrum insigne ac lucens, per quod omnes, qui verae vitae et sanctae doctrinae vias ingrediuntur, lumen vident: claritate vitae, fama clarae, et scientia lucidae, velut stella splendida et matutina refulgens. Et post pauca decernunt praedicti Doctores, S. Thomam Dei gratia nihil sensisse, docuisse, vel scripsisse: quod sanae fidei, vel bonis moribus adversetur.³⁸

Innocentius VI. in quodam serm. de laudibus S. Thomae, qui incipit: Ecce plus quam Salomon hic, eius doctrinam his verbis commendat: Huius Doctoris doctrina prae caeteris (excepta Canonica) habet proprietatem verborum, et modum dicendorum, veritatem sententiarum: ita ut nunquam, qui eam tenuit, inveniatur a veritatis tramite deviasse, et qui eam impugnaverit, semper fuerit de veritate suspectus.³⁹

VII. Ioannes etiam XXII. qui B. Thomam cathalogo Sanctorum adscripsit, in bulla canonizationis eius, haec de illo protulit verba: Scripsit S. Thomas primas artes, Philosophiam naturalem, et moralem super utrumque testamentum, et alia multa ad laudem Dei, et exaltationem fidei, clara et doctrina,⁴⁰ non sine speciali Dei infusione.⁴¹

Et in quodam sermone, quem de firmitate doctrinae eiusdem S. Doctoris praedicavit, assumens pro themate verba illa Psalm. 4. Scitote, quia Dominus mirificavit Sanctum suum, asseruit, S. Thomam post Apostolos et primos Sanctos Doctores, magis inter omnes alios sua doctrina Ecclesiam illustrasse.

Et (ut refert Ioannes Gerson in ipsa Doctoris S. canonizatione) Idem Ioannes XXII. in pleno Cardinalium Consistorio, haec, vel similia in laudem doctrinae ipsius protulit verba: Etsi S. Thomas nullis in vita sua, nec in morte miraculis claruisset, ut Cathalogo adscriberetur Sanctorum: doctrina illius ad id esset sufficiens: quot enim articulos scripsit, tot miracula per illum Dominus operatus est: nam quilibet est unum miraculum.⁴²⁴³

Clemens VI. in quadam bulla edita Avenioni die 5. Februarii, Pontificatus sui anno secundo, quam etiam refert Magister Castillo, eandem doctrinam S. Thomae commendat, afferens illam esse singularem, ex qua Universalis Ecclesia uberrimos fructus spiritualis abundantiae colligit, cuius odore recreatur et nutritur.⁴⁴⁴⁵

VIII. Urbanus VI. in bulla ad Archiepiscopum, et Doctores Universitatis Tolosanae, edita apud montem Fiasconem, die 30. Aug. Pontificatus sui anno sexto; omnia opera et scripta Doctoris commendat et approbat; omnesque Doctores et magistros eiusdem universitatis hortatur, ut eam defendant et doceant. sic enim ait: Nos attendentes, quanta a Deo scientia dotatus, ordinem Fratrum Praedicatorum, et Universalem Ecclesiam S. Thomas illustraverit: volumus et tenore praesentium vobis iniungimus, ut dicti Beati Thomae doctrinam tanquam veridicam et Catholicam sectemini, eamque studeatis, totis viribus ampliare.⁴⁶

Pius V. qui Doctorem Ecclesiae quintum S. Thomam designavit, in quadam Bulla aedita Romae 11. April. 1567.⁴⁷ ait: S. Thomam Universalem Ecclesiam sua doctrina illuminasse: innumeras haereses interemisse: et quae post eius obitum sunt suborta, doctrina eiusdem S. Doctoris corruisse.

Cuius articuli in sacro Concilio Tridentino, non semel, aut iterum: sed pluries sunt transcripti, et in Canones ab omnibus fidelibus credendos redacti, et coordinati.

Postremo Clemens VIII. in Bulla speciali, qua Civitati Neapoli Sanctum Thomam in Patronum, et Protectorem concessit; illum, interpretem Divinae voluntatis appellavit: et merito. Quoniam suis scriptis magna profunditate et claritate quid Deo placeat: quid displiceat: plenius inter omnes Doctores declaravit.

Cui nimirum illud Isaiae congruit: Dominus dedit mihi linguam eruditam, ut sciam sustentare eum, qui lassus est, verbo.⁴⁸ Et, ut inimici nostri sint iudices, Theodorus Beza Calvinista, S. Thomam Theologorum Scholasticorum omnium principem esse, affirmavit.⁴⁹ Fertur etiam, quendam Haereticum dixisse. Tollantur de medio scripta S. Thomae, cum omnibus aliis Doctoribus subire certamen non recusabo. Testis fidelis, licet domesticus, est Ferrariensis, qui fructum uberrimum, quem ex continua S. Thomae lectione indies capiebat, explicare volens, sic ait: Peream, si unquam vel neglectam ab eo schedulam legerim, quae non me in eius admirationem pertraxerit: nunquam Thomam Aquinam conveni, quin abirem doctior, eiusque amantior.⁵⁰

IX.

Quod si testimonium hominum homines non accipiunt: ecce testimonium Dei, quod maius est. Oranti enim Neapoli, imago Crucifixi S. Doctori alloquitur: Bene scripsisti de me Thoma, quam ergo accipies pro tuo labore mercedem? cui Sanctus: Domine, non aliam, praeter te.⁵¹

In hoc igitur opere, ea potissime, quae ad germanam intelligentiam doctrinae SS. Augustini, et Thomae circa auxilia divinae gratiae, et eorum efficaciam, qua potuero brevitate, et claritate (Deo auxiliante) discutiam: pro defensione eorundem Sanctorum, quae antiquae doctrinae congruunt, adnotando, et adversariorum argumenta dissoluendo. Hoc unum cum Domino Caietano omnibus persuasum esse volo, et obtestor: quoniam Personis nullo pacto, opinionibus vero, non nisi ut dissonant, adversari intendo.⁵²

Libri Primi Finis.