De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum Deus habeat providentiam non solum omnium generum, et specierum; sed etiam omnium individuorum in particulari, secundum omnes circumstantias loci, temporis, etc.

II. PRO huius difficultatis explicatione notandum est, quod habere providentiam omnium rerum secundum genera, et species est determinare, quot nam sint genera, et species futurae, sive in genere substantiae, sive in genere accidentis; ita ut, nec plures, nec pauciores dentur, quam Deus decreverit: et ordinare illis media, quibus infallibiliter in proprium finem perveniant. Habere autem providentiam omnium individuorum in particulari secundum omnes circumstantias, est ordinare omnia huiusmodi individua in eorum finem, et praedefinire, quot individua sint futura, ita ut nec plura sint, nec pauciora, quam Deus praeordinaverit. Haec enim praedefinitio, et praeordinatio includitur in ratione providentiae divinae, ut inferius patebit. Hoc supposito, est nobis in hac parte duplex concertatio, altera cum Philosophis antiquis, altera cum modernis Theologis.

Est enim prima sententia quorumdam Philosophorum, qui omnino Dei providentiam negabant, ut Epicurus, et alii nonnulli, quos refert Lactantius lib. 1. de Ira Dei, cap. 9. et 10. Sed istum errorem excludit S. Thom. 1. p. q. 22. art. 1. Praeterea Cicero, lib. 1. de divinatione, negavit, in Deo esse praescientiam futurorum; asseruit enim, omnia, quaecunque fiunt in tempore, fato fieri: et consequenter providentiam humanorum actuum a Deo abstulit, existimans, eam cum humana libertate cohaerere non posse. Istum errorem Ciceronis refert, et impugnat S. Augustinus lib. 5. de Civit. Dei cap. 9. et 10. Alii denique dixerunt, quod, quamvis Deus habeat providentiam omnium rerum in communi, tam secundum genera, quam secundum species, non tamen habet providentiam omnium individuorum, et singularium, praesertim quantum ad individua quaedam minutissima: istam sententiam refert Sanctus Thomas in primo, et secundo argumento quaest. 22. primae partis.

Pro qua arguitur primo. Individua corruptibilia non sunt per se intenta a natura, sed solum ad conservationem speciei, quae per se intenditur, et per se pertinet ad perfectionem universi: unde, quando individua sunt incorruptibilia, ut Angeli, aut corpora caelestia, auctor naturae solum produxit unum sub una specie: ergo non sunt per se intenta a Deo; eadem est enim intentio naturae, et Dei, ut est auctor naturae: ergo aliqua individua multiplicari possent, saltem in speciebus imperfectis, praeter intentionem, et ordinem particularem divinae providentiae.

Arguitur secundo. A causis secundis producuntur per accidens, et praeter intentionem naturae aliqua individua imperfectissima, et minutissima, quae otiosa videntur, et ad nihilum deservire in universo, cuiusmodi sunt muscae, et pulices: haec enim animalia non ordinantur ad aliquem finem, sed consequuntur per accidens ratione materiae: ergo Deus non habet eorum providentiam in particulari. Patet consequentia: nam providentia est ordinatio mediorum in finem.

Confirmatur: nam videtur indecens, quod Deus habeat curam istorum animalium imperfectorum, quod etiam videtur innuere Apostolus, cum ait: Numquid de bobus cura est Deo?¹ ergo.

III. Secunda sententia est quorumdam Theologorum, qui, et si fateantur, Deum habere providentiam, et quidem perfectissimam omnium individuorum, etiam corruptibilium in particulari, et secundum omnes circumstantias; dicunt tamen, per talem providentiam non praedefiniri, nec praedeterminari in particulari, et secundum omnes circumstantias omnia individua, praesertim imperfectissima, et minutissima: nec talem praedeterminationem esse necessariam ad perfectam providentiam, praesertim in actibus liberis; et solum admittunt in divina providentia praedefinitionem actus liberi, supposita illa scientia media, disput. 7. explicata, et a nobis impugnata. Alii explicantes modum divinae providentiae, dicunt, per divinam providentiam non praedeterminari a Deo causas liberas, seu contingentes, ante omnem respectum ad earum concursum. Et quidem si intelligant, quod divina providentia, et praedeterminatio dicat, et includat respectum ad liberum causarum secundarum concursum, tamquam ad effectum eiusdem providentiae, et praedefinitionis divinae in genere causae, proprie efficientis; verissimum est, in divina providentia includi talem respectum. Si autem intelligant, (ut videntur intelligere) quod divina providentia dicat respectum ad liberum influxum causarum secundarum, tamquam ad aliquid, a quo dependeat efficacia divinae providentiae, et praedefinitionis, vel tamquam ad aliquid, quod praesupponatur praecognitum per scientiam mediam, seu conditionatam; coincidunt² cum secunda sententia.

Pro qua arguitur tertio auctoritate Sancti Thomae 1. p. quaest. 23. art. 7. in corp. ubi docet, Deum determinasse numerum partium essentialium, ut caelorum, elementorum, et omnium specierum, non tamen determinasse numerum individuorum corruptibilium, ut culicum, muscarum, etc. neque, ut haec musca hodie nascatur, cras illa, sed tantum in genere provisse, quod non deficiat species ulla animalium in universo mundo. Pro eadem sententia adducitur Sanctus Thomas quaest. 6. de verit. art. 3. in corpore, et 3. contra Gent. cap. 9. et Orig. homilia tertia in Genesim, ubi ait: Mementote, quia nihil sine Dei providentia geri dicimus, non sine voluntate; multa enim sine eius voluntate geruntur, nihil sine providentia. Sentit ergo, quod ad perfectam Dei providentiam non requiratur voluntas praedefiniens omnes actus provisos.

Arguitur quarto. Nam ad perfectionem providentiae tria tantum sunt necessaria, scilicet scientia, voluntas, et potentia, ut videtur docere Sanctus Thomas 1. p. quaest. 19. art. 4. ad 4. et quaest. 22. art. 1. et 2. et quaest. 25³. art. 5. ad 1. Sed ex nullo capite istorum est praedefinitio illa necessaria ad perfectionem providentiae divinae: ergo. Minor probatur, quia non est necessaria ex parte scientiae; etenim scientia simplicis intelligentiae, quae praesupponitur ad providentiam, nullam includit praedefinitionem divinae voluntatis, cum sit scientia naturalis, antecedens omnem actum liberum. Item etiam, scientia media, seu conditionata, quae antecedit providentiam in signo rationis, non includit praedefinitionem divinae voluntatis, cum antecedat omnem liberum actum illius; sed ad providentiam, quantum est ex parte scientiae, sufficit huiusmodi scientia conditionata, supposita scientia simplicis intelligentiae: ergo ex parte scientiae nulla requiritur praedefinitio ad perfectam providentiam. Quod autem non requiratur ex parte potentiae divinae, est certissimum; non enim ideo Deus potest rem producere, quia decrevit producere; alias omnipotentia non competeret Deo naturaliter. Quod vero non requiratur praedefinitio ex parte voluntatis, probatur: nam supposito, quod Deus voluit, et sua providentia ordinavit, quod causae secundae operarentur contingenter, et libere, satis est, (quantum est ex parte voluntatis) quod Deus velit potentiam suam applicare ad concurrendum cum causa secunda libera, si ipsa pro sua libertate concurrere voluerit: ergo ex nullo capite necessariae sunt ad perfectionem divinae providentiae praedefinitiones huiusmodi.

Confirmatur hoc: nam ad providentiam, quam Deus habet de actibus peccatorum, inquantum actus sunt, non requiritur praedefinitio divinae voluntatis; et tamen Deus habet perfectam providentiam illorum actuum in particulari: ergo perfectio divinae providentiae nec includit, neque exigit praedefinitionem obiecti provisi.

Tertia sententia est Sancti Thomae, et communis inter Thomistas, pro cuius explicatione statuuntur sequentes conclusiones.

IIII. PRima conclusio. Deus habet perfectissimam providentiam omnium rerum etiam contingentium, et quae dependent ab humana libertate, non solum in communi, sed etiam in particulari, et secundum omnes circumstantias.⁴ Conclusio est contra omnes Philosophos antiquos supra allegatos, eam tamen admittunt auctores secundae, et tertiae sententiae, quam probant efficaciter loca scripturae quae 1. p. quaest. 22. art. 1. et 2. adducit Sanctus Thomas, et M. Bañes: illam demonstrat Sanctus Augustinus contra Ciceronem, lib. 5. de Civit. Dei supra allegato.

Praeterea probatur ex Sancto Dionysio, cap. 4. de caelesti hierarchia, ubi ait: Omnia, quae subsistunt, providentia Dei reguntur: ergo secundum Dionysium, omnia singularia, quae quomodocumque habent esse, subduntur divinae providentiae.

Probatur secundo ratione S. Tho. 1. p. q. 22. citata, quae consistit in hoc. Divina providentia ad omnia illa se extendit, ad quae se extendit eius omnipotentia, et causalitas: cum enim Deus agat per intellectum, et voluntatem, oportet, quod omnia, quae producit, ordinet in finem, ac per consequens habeat eorum providentiam; sed omnipotentia Dei, et eius causalitas se extendit in particulari secundum omnes circumstantias ad omnia individua in particulari, quantumvis minutissima, secundum omnem rationem entitatis, quam habent; quia, cum sint entia per participationem; oportet, quod procedant effective ab ente per essentiam, quod est Deus: ergo habet omnium providentiam.

V. Secunda conclusio. Deus providentia sua antecedenter ad praescientiam cooperationis cuiuslibet causae secundae futurae etiam ex hypothesi, quod in talibus circumstantiis constituatur, praedefinivit omnia singularia in particulari secundum omnes circumstantias, quantum ad omnem rationem entis, quam habent,⁵ sive talia entia procedant a causis proximis naturalibus, sive liberis, et contingentibus. Itaque Deus sua providentia praedefinivit in particulari, quod haec musca nascatur hodie, et illa cras; quod Petrus producat talem actionem tali tempore, et cum tanta intensione, et aliis circumstantiis secundum omnem rationem entis, quam habent. Haec conclusio est contra auctores secundae sententiae; est tamen expressa doctrina S. Thomae, ut constat ex diversis locis illius, quae adduximus disput. 22. 23. et 24. sed praesertim eam probat ex professo, 3. contra Gentes c. 76⁶. ubi in confirmatione illius adducit illud Iudith, 9. Tu fecisti priora, et illa post illa excogitasti, et hoc factum est, quod ipse voluisti. Eidem sententiae favent SS. Doctores allegati eisdem disputationibus, dum asserunt, omnia bona opera esse a Deo praedefinita, vel praedeterminata; sed praesertim Dionysius Areopagita cap. 5. de divinis nominibus, titulo de exemplaribus, lect. 3. apud Sanctum Thomam, ubi docet omnes res existentes habere in Deo rationes praedeterminativas, et effectivas earumdem rerum: et subdit, quod huiusmodi rationes Theologia praedefinitiones vocat, et divinas, et bonas voluntates existentium praedeterminativas, et effectivas, secundum quas substantialis essentia omnia praedefinivit, et produxit. Ex quibus verbis desumitur argumentum. Divina providentia includit causalitatem voluntatis, et omnipotentiae ipsius; sed causalitas divinae voluntatis, et omnipotentiae includit praedeterminationem omnium eorum, quae in tempore producit: etenim, ut supra ostensum est, divina voluntas ab aeterno praedeterminavit facere in tempore, quaecumque facit: ergo.

Probatur secundo auctoritate Irenaei, lib. 2. cap. 45. ubi ait: Omnia esse praedefinita a Deo, ordinata, et disposita, quantumcumque minima, et secundum numerum, et modum, et quantitatem. Et eos acriter reprehendit, qui circa providentiam divinam sunt nimis curiosi, volentes plus sapere, quam oportet. Verba Irenaei sunt: Quid autem, si quis interroget nos, si omnis numerus omnium, quae sunt facta, et quae fiunt, fiant a Deo, et, si secundum illius providentiam unusquisque eorum eam, quae secundum se est, accepit quantitatem: nobisque consentientibus, et confitentibus; quia nihil omnino horum, quae facta sunt, et quae fiunt, et fient, Deum fugit; sed per illius providentiam unumquodque eorum et habitum, et ordinem, et numerum, et quantitatem accipere, et accepisse propriam, et nihil omnino, neque vane, nec ut provenit factum, aut fieri, sed cum magna aptatione, et consonantia sublimi, et esse admirabilem rationem, et vere divinam, quae possit huiusmodi et discernere, et causas proprias enunciare: accipiens a nobis huiusmodi testimonium, et consensum, pergat adhuc, ut arenam enumeret, et calculos terrae, sed etiam fluctus maris, et stellas caeli, et causas excogitare numeri, qui putatur inventus; nonne in vanum laborans, et delirus hic talis, et irrationabilis ab omnibus, qui sensum habent, iuste dicetur? quibus verbis aperte docet, Deum minima quaeque sua providentia determinasse.

VI. Probatur tertio: nam alias illa minima individua, quae Deus non praedeterminavit in particulari, essent a casu, respectu divinae voluntatis: hoc autem non est dicendum: ergo. Sequela probatur: nam illud contingit a casu, quod evenit praeter intentionem operantis: ergo, si aliqua individua in particulari fiunt in rerum natura a causis secundis, praeter intentionem, et determinationem divinae voluntatis, erunt a casu respectu Dei.

Respondent ad hoc, quod, ut futura contingentia, quae Deus non praedeterminavit in particulari, non eveniant a casu respectu Dei; sufficit, quod Deus certo, et infallibiliter ab aeterno praecognoverit, quod talis effectus esset sequuturus ex tali causa. Sed contra est argumentum: nam casuale dicitur illud, quod evenit praeter intentionem operantis: ergo, si aliquod ens in particulari sub ratione talis entitatis evenit praeter intentionem, et praedeterminationem divinae voluntatis; erit a casu, respectu Dei. Confirmatur: nam sequeretur ex hac solutione, quod respectu talium effectuum providentia Dei non esset perfecte providentia, sed praevidentia. Probatur: nam perfecta providentia non solum importat praescientiam futuri eventus, sed etiam rationem ordinis mediorum in finem: ergo, ut Deus habere dicatur perfectam providentiam, respectu alicuius obiecti, non sufficit, quod praesciat illud esse futurum. Nam, ut supradictum est ex Sancto Thoma, providentia, quam Deus habet, respectu omnium entium in particulari, praesupponit divinam voluntatem, qua Deus vult illa producere secundum omnem rationem entitatis: sed voluntas divina efficax includit praedeterminationem actuum futurorum in particulari, ut ostensum est: ergo.

VII. Respondent, quod ad omnes actus bonos ordinis naturalis, et ad perfectam providentiam, quam Deus habet de illis, necesse est, quod voluntas divina ex aeternitate praedefinierit producere istum universum, et omnes causas antecedentes voluntatem Petri, verbi gratia, ex quibus dependet, quod Petrus existat in rerum natura. Similiter etiam requiritur praedefinitio, qua Deus decrevit producere Petrum cum talibus potentiis, et virtutibus operativis, et illum constituere in talibus circumstantiis, in quibus praesciebat, quod ipse pro sua innata libertate erat consensurus in talem actum: ac denique, etiam praerequiritur praedefinitio, qua praedefinivit conferre illi suum concursum generalem ad loquendum, verbi gratia, si pro sua libertate ita loqui vellet. Si autem actiones sunt supernaturales, ad illas requiritur, ultra omnia praedicta, praedefinitio vocandi, et excitandi voluntatem Petri, praeveniente auxilio supernaturali, et praedefinitio concurrendi cum illo ad actum supernaturalem, si ipse voluerit consentire. Addunt tamen, non esse necessarium ad perfectam providentiam, quam Deus habet, actuum humanorum, quod praedefiniat absoluto, et efficaci decreto ipsum liberum influxum arbitrii creati, ut, quod Petrus, verbi gratia, cooperetur in talibus circumstantiis, et velit tale obiectum sibi propositum. Arbitrantur enim, hanc praedefinitionem repugnare creatae libertati. Addunt aliqui, quod, si per impossibile admitteremus, aliquam voluntatem futuram esse tam pravam, ut omnibus temporibus, et momentis repugnatura esset cuicumque vocationi, quantumvis potentissimae: data illa hypothesi; Deus non posset talem voluntatem efficaciter, et libere convertere;⁷ posset tamen illam convertere, quo vellet, impediendo libertatis usum; neque hoc, inquiunt, repugnat divinae omnipotentiae, sed potius consonat suavi dispositioni illius; quoniam, nisi praesupponatur praescientia illa conditionata futuri consensus ex hypothesi, quod voluntas constituatur in talibus circumstantiis; impossibile est, quod convertatur, aut operetur, salvo usu libertatis.

Sed contra: nam ex hac doctrina sequeretur, quod ipsum influere, et consentire voluntatis creatae subtraheretur a causalitate divina, ut patet ex rationibus factis disputat. 18. 21. et 22. et ex iis, quae disput. 36. 38. et 39. adducendae sunt: et consequenter etiam subtraheretur a providentia divina; quod tamen nullatenus est concedendum.

Confirmatur: nam Deus non solum est omnipotens respectu eorum, quae facit, quantum ad substantiam actus, sed etiam quantum ad modum producendi; non enim solum est causa efficacissima respectu actus, sed etiam attingit, et potest attingere omnem modum illius: ergo, si data illa hypothesi, Deus sua omnipotentia non posset libere convertere ad seipsum voluntatem; non esset simpliciter omnipotens.

Ex his sequitur, haec duo non posse ad invicem cohaerere, quod videlicet Deus habeat perfectissimam providentiam cuiuscumque actionis liberae in particulari, et tamen non praedefiniat talem actionem secundum omnem rationem entitatis, quam habet.

VIII. AD primum argumentum respondetur, quod individua corruptibilia: quamvis non sint per se primo intenta a natura sunt tamen a natura intenta per se secundo ad conservationem speciei, ad quam ordinantur,⁸ et similiter producta sunt propter gloriam Dei, et pulchritudinem universi; unde et scriptum est: Omnia propter semetipsum operatus est Dominus;⁹ ac per consequens etiam in particulari cadunt sub divina providentia.

Ad secundum argumentum respondetur, quod tangit difficultatem, quam tractat Sanctus Augustinus lib. 3. super Genes. ad litteram cap. 14. Utrum videlicet minuta animalia, et alia, quae nocent homini, sicut sunt spinae, et vepres, et similia, producta fuerint a Deo ante peccatum, et ad quem finem fuerint producta: et ad illam respondet S. Doctor, quod a principio fuerunt producta etiam ante peccatum, quod probat in cap. 16. ex verbis illis Genes. 3. Spinas, et tribulos germinabit tibi: quae verba dicta sunt homini post peccatum: et ex illis colligit, quod ante peccatum erant spinae, sed nondum deserviebant Deo ad ultionem peccati; quia nondum fuerat commissum, sed post peccatum dictum est homini: Germinabit tibi, id est, ut sint in poenam peccati commissi, et puniant illud, tamquam instrumentum divinae iustitiae.¹⁰ Ad argumentum ergo dicendum, quod, ut docet S. Thomas 1. p. quaest. 22. artic. 2. ad primum; licet casualia, et quae producuntur per accidens, sint praeter intentionem causae particularis; non tamen possunt evenire praeter intentionem, et ordinem causae universalis: nam omnis effectus intrinsece dependet ab universali agente, quod per intellectum, et voluntatem operatur, quaecumque operatur.

Ad confirmationem respondetur, quod gubernator particularis, qui habet curam huius Civitatis, vel Regni, non debet in particulari descendere ad minima, quae geruntur in Regno, eo quod est limitatae virtutis: ac per consequens si in particulari provideret de minimis, impediretur eius cura, et providentia circa maiora. Unde Isaiae 32. dicitur; Princeps, quae digna sunt principe, cogitabit, et ipse super Duces stabit; et Exod. 18. Ietro dedit consilium Moysi, ut constitueret tribunos, et Centuriones, qui attenderent in particulari ad causas minores populi Israelitici, ut ipse posset maioribus intendere. Caeterum universalissimus omnium gubernator Deus, quia eius providentia est infinitae, et illimitatae virtutis, non impeditur, ne perfectissime maioribus provideat, dum minutissimis in particulari attendit, et de omnibus illis providet. Colligitur haec solutio ex Sancto Thoma 3. contra Gent. cap. 94. ubi agens de perfectione divinae providentiae, et explicans, qualiter ad minutissima quaeque in singulari se extendat, quod agens particulare facere non potest, inquit: Quod in praemeditando ordinem, tanto est providentia perfectior, quanto magis usque ad minima ordo providentiae potest produci. Quod enim nos omnium particularium ordinem praemeditari non possumus circa ea, quae sunt disponenda a nobis; ex defectu nostrae cognitionis provenit, quae cuncta singularia complecti non potest. Tanto autem unusquisque in providendo solertior habetur, quanto plura singularia praemeditari potest: cuius autem provisio in solis universalibus consisteret, parum de prudentia participaret. Et infra: Oportet autem, quod divina providentia, in summo perfectionis consistat: quia ipse est simpliciter, et universaliter perfectus; ut in primo libro ostensum est. In providendo igitur, suae sapientiae praemeditatione sempiterna, omnia ordinat, quantumcumque minima videantur.

Respondetur secundo, tantum concludere argumentum, esse conveniens providentiae divinae, quod inferiora per superiora gubernet: quod quidem, secundum ordinem divinae providentiae, ita stabilitum est, ut 1. p. quaest. 22. ar. 3. et alibi saepe docet S. Thomas.

IX. Ad tertium argumentum factum pro secunda sententia respondetur, quod in illo articulo 7. citato, non dicit absolute Sanctus Thomas, quod Deus non praedestinat omnia individua corruptibilia in particulari, ut numerum bovum, et culicum; sed solum docet, quod non praedestinivit illa, quasi principaliter, sed quasi secundario; quia non sunt propter se volita a Deo, sed propter bonum universi, et ad conservationem specierum, quae principaliter pertinent ad bonum illius.¹¹ Verba quippe Sancti Thomae sunt haec: Individua corruptibilia non ordinantur ad bonum universi, quasi principaliter; sed quasi secundario, inquantum in eis salvatur bonum speciei. Unde, licet Deus sciat numerum omnium individuorum; non tamen numerus vel bovum, vel culicum, vel aliquorum huiusmodi, est per se praeordinatus a Deo. Sed tot ex huiusmodi, divina providentia produxit, quot sufficiunt ad specierum conservationem. Ubi S. Thom. non dicit absolute, quod numerus bovum, vel culicum, etc. non sit absolute praeordinatus a Deo, sed quod non est per se praeordinatus: neque in aliis locis adductis docet contrarium, quin potius in his, quae nos adduximus disput. 22. et 23. expresse docet, omnia esse a Deo praedefinita. Et cum Scriptura sacra dicat, Deum fecisse omnia in numero, pondere, et mensura;¹² certissimum est, Deum, absolute loquendo, determinasse numerum omnium individuorum in particulari, quae futura sunt sub quacumque specie, ita ut nec plura sint, nec pauciora, quam Deus decrevit.

Ad auctoritatem Origenis respondetur, quod loquitur de peccato, quod quidem cadit sub divina providentia, inquantum illud permittit, ut inferius patebit: non autem sub divina voluntate: quia Deus non vult peccata absolute loquendo, sed solum vult ea permittere.¹³ Unde S. Augustinus in Enchirid. cap. 95. inquit: Non ergo fit aliquid, nisi Omnipotens fieri velit, vel sinendo, ut fiat, vel ipse faciendo: nec dubitandum est, Deum facere bene, etiam sinendo fieri, quaecumque fiunt male. Et licet Deus non velit peccata fieri, vult actum peccati, inquantum actus est; quia ut sic, bonus est; et simul vult permittere eius malitiam, ut disputatione 11. et 24. dictum est.

X. Ad quartum respondetur, quod ex parte scientiae liberae, per quam Deus est in actu secundo causa rerum, et ex parte voluntatis, per quam producta sunt omnia; requiritur ad perfectam Dei providentiam praedeterminatio omnium individuorum in particulari, quae futura sunt, iuxta illud: Quomodo aliquid permaneret, nisi tu voluisses?¹⁴ Ad illud autem, quod obiicitur de scientia conditionata, quam alii mediam appellant, respondetur, quod, ut disput. 7. ostensum est, ante decretum divinae voluntatis non est scibile, etiam a Deo, quid in particulari faceret creata voluntas ex hypothesi, quod constitueretur in talibus circumstantiis; sed ad id est necessarium, quod praecedat decretum divinum praedeterminans voluntatem creatam ad talem actum particularem in illis circumstantiis; sive decretum illud sit absolutum, sive conditionatum ex parte obiecti voliti, ut in eadem disputatione 7. explicatum est.

Ad confirmationem respondetur, quod, ut ostensum est disp. 11. et 24. Deus praedefinivit actum peccati secundum omnem rationem entitatis, quam habet, et similiter decrevit permittere malitiam illius ad ostensionem suae iustitiae in reprobis: in praedestinatis autem permittit peccata ad maiorem ostensionem suae misericordiae, ut humilientur, et magis cauti deinceps efficiantur.¹⁵ Unde S. Augustinus lib. de natura, et gratia, contra Pelagianos cap. 28¹⁶. inquit: Deserit aliquando Deus: unde superbis, ut scias, non tuum, sed eius esse, et discas superbus non esse. et haec praedefinitio sufficit, ut Deus habeat perfectissimam providentiam, quae potest haberi respectu peccatorum.