De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum haec causalis sit vera: Quia hoc futurum est, ideo praescitur a Deo; an vero e converso: Quia Deus praescit aliquid futurum esse, ideo sit futurum.

I. QUAESTIO ista maximae conducit ad efficaciam divinae gratiae, et concordiam illius cum libero arbitrio explicandam. Auctores enim, qui asserunt eiusmodi efficaciam pendere ex libera cooperatione nostri arbitrii futura, pro innata ipsius libertate; et ad hoc explicandum utuntur scientia media¹, proposita, et impugnata, disput. 7. fatentur consequenter,istam causalem esse veram: Quia hoc futurum erat pro innata arbitrii libertate,idcirco praescitur a Deo; hanc autem esse falsam: Quia Deus praescivit hoc futurum esse, ideo futurum est. Ad cuius explicationem advertunt, quod scientia divina respectu creaturarum duobus modis considerari potest. Primo,quatenus cognoscit se posse creaturas producere, atque hoc, vel illo modo esse producendas, ut sint, et accommodatae sint ad talem, vel talem finem. et haec scientia est naturalis in Deo, et non libera: quoniam omnem actum divinae voluntatis antecedit. Secundo modo, quatenus Deus per eam scientiam cognoscit creaturas esse futuras tali, vel tali tempore, et sub hac ratione inquiunt,scientiam creaturarum, quam Deus habet, non esse naturalem, sed liberam; quia supponit liberam determinationem voluntatis eius, qua statuit, ut creaturae sint tali, vel tali tempore; Dicunt ergo,quod scientia Dei primo modo sumpta,idest scientia naturalis,est causa rerum, non autem scientia Dei libera; Ex quo inferunt, quod non propterea aliquid erit, quia id scientia libera scit Deus futurum; sed quia futurum est,ideo scitur a Deo. Probatur haec sententia.

Primo auctoritate S. Hieronymi super c. 26. Hierem, in illa verba: Noli subtrahere Verbum Dei, si forte audiant, ubi ait: Verbum ambiguum, forsitan, maiestati Dei non potest convenire, (sed nostro loquitur affectu, ut liberum hominis servet arbitrium, ne ex praescientia eius, quasi necessitate vel facere quid, vel non facere cogatur; non enim ex eo quia Deus scivit futurum aliquid, ideo futurum est; sed quia futurum est, ideo scivit. Et Origen. super epist. ad Rom. lib. 7. explicans illud: Quos vocavit, hos et iustificavit, inquit: Non propterea aliquid erit; quia id scit Deus futurum: sed quia futurum est, ideo scitur a Deo, antequam fiat.² Idem docet Iustin. martyr. q. 58. ad Gentes, Aug. lib. 3. de lib. arb. c. 4. lib. de praedest. et grat. c. 5. et lib. 5. de Civit. c. 10. Cyrill. lib. 9. in Ioan. c. 10. Chrysost. hom. 7. super Matth. Leo PP. serm. 16. de pass. Domin. Damasc. in dialog. contra Manichaeos, et Rupertus super c. 2. Isai.

Secundo, Scientia Dei libera, quatenus per eam cognoscit, creaturas futuras esse tali, vel tali tempore, remanet intra limites merae contemplationis divinae, neque dirigit voluntatem ad opus, neque modum operandi definit: ergo non est causa rerum, ergo haec causalis est falsa: Quia Deus scivit scientia libera aliquid futurum esse, ideo futurum est.

Tertio. Si per impossibile non esset scientia libera in Deo, adhuc scientia naturalis, qua Deus cognoscit, se posse creaturas producere, et hoc, vel illo modo esse producendas, ut proportionem habeant cum fine, ad quem ordinantur, adiuncta libera determinatione voluntatis divinae, satis esset, ut creaturae producerentur a Deo: ergo scientia Dei libera non est causa rerum, et consequenter illa causalis est falsa: Quia Deus scivit scientia libera, hoc futurum esse, ideo futurum est.

Quarto. Si praedicta causalis est vera, sequitur, quod scientia Dei praedeterminet causas contingentes, et liberas ad alteram partem contradictionis, antequam intelligatur causam liberam, et contingentem seipsam determinare, hoc autem repugnat eius contingentiae et libertati: ergo. Probatur sequela: nam si prima radix, et causa, quare voluntas Petri, verbi gratia, determinabit se tali tempore ad actum ieiunii in particulari est scientia libera, qua Deus cognovit, Petrum esse ieiunaturum: ergo ante omnem actum voluntatis Petri, intelligitur praedefinita, et praedeterminata eius voluntas a Deo ad actum ieiunii. Minor autem probatur: nam causa, quae iam est praedeterminata ab alia causa extrinseca, non determinat seipsam. implicat enim, id, quod est iam determinatum ab alio, determinare se; quia omnis determinatio supponit indeterminationem: ergo si voluntas Petri est iam determinata ab alia causa extrinseca, videlicet a praescientia divina ad ieiunium, non determinat seipsam, ac per consequens non erit causa libera ieiunii; nam de ratione causae liberae est, quod seipsam determinet ad alteram partem.

Quinto. Scientia Dei libera est intuitiva rerum: ergo supponit res existentes, et creatas: ergo non est causa illarum, ac per consequens illa causalis erit falsa: Quia Deus scivit aliquid esse futurum, ideo futurum est.

Sexto. Privationes, et mala, seu peccata, non ideo futura sunt in rebus, quia Deus scivit esse futura: alias Deus esset causa malorum, et privationum, quod est falsum; nam privationes, et peccata in causas deficientes reducuntur, et non in Deum, qui est causa efficiens, et non deficiens. ergo similiter res positivae non ideo futurae sunt, quia praesciuntur a Deo.

In contrarium tamen est Divus Thomas 1. p. q. 14. ar. 8.

II. Pro explicatione huius difficultatis supponendum est, quod scientia secundum rationem formalem scientiae praecise non importat aliquam causalitatem; sed inquantum est scientia artificis.³ Hoc fundamentum est expressum S. Thom. in 1. d. 38. q. 1. ar. 1. in corp. et quaest. 2. de ver. art. 14. in corp. quod probat duplici ratione. Primo, quia si scientia, ut sic, esset causa rerum, omnis scientia esset causa rerum; quod est falsum. Secundo: nam scientia, ut scientia, est forma scientis; forma autem, ut forma scientis, non dicit causam activam, eo quod forma, inquantum huiusmodi, solum habet perficere subiectum, in quo est, et quiescere in illo; actio autem importat aliquid, ut egrediens ab agente: ergo scientia, ut sic, non importat principium activum, sed scientia artificis. Unde ex analogia ad ea, quae contingunt in scientia artificis creati in ordine ad artificiata, investigandum est, qualiter scientia supremi artificis, qui est Deus, sit causa rerum.

Secundo, supponendum est cum eodem S. Thom. in 1. sent. in ar. 1. citato, quod in productione rei artificiatae huiusmodi processus servatur: Primo, scientia artificis ostendit finem, secundo, voluntas intendit illum, tertio, imperat actum, per quem educatur opus, et tandem circa tale opus scientia artificis ponit formam conceptam. Ex quo infert S. Thomas, quod principalis causalitas residet penes voluntatem, quae imperat actum. Unde, ut scientia artificis sit causa rei artificiatae, et habeat rationem principii effectivi in actu secundo; requiritur necessario actus voluntatis determinantis scientiam ad opus. Ideo S. Thom. q. 2. de verit. art. 14. in corp. et ad 2. inquit: Mediante divina voluntate proveniunt res a scientia Dei: et idem docet 1. p. q. 19. ar. 4. maxime ad quartum.

III. Tertio. Supponenda est illa distinctio, qua scientia Dei sufficienti divisione in naturalem, et liberam dividitur a S. Tho. locis adductis, disp. 7. quam omnes Theologi admittunt praeter assertores scientiae mediae.

Prima Conclusio. Scientia Dei est causa rerum. Haec conclusio, ut iacet, est S. Thom. 1. p. q. 14. ar. 8. et 2. cont. Gent. c. 23. et 24. et Ferrar. ibidem. idem docet q. 3. de potentia art. 15. et habetur ex locis Scripturae. Dicitur enim de Deo Proverb. 3.⁴ Dominus sapientia fundavit terram. et Psalm. 103. Omnia in sapientia fecisti. Psalm. 135. Qui fecit coelum in intellectu. idest per sapientiam, ut explicat Glos. adversus, de caeteris creaturis idem esse sentiendum, quod de caelis dicitur. Item etiam Sap. 8. dicitur de divina sapientia, per quam caeli et terra conditi sunt: Quis horum, quae sunt, magis, quam illa, est artifex?⁵ et Ioan. Apost. de Verbo divino, quod est sapientia Patris, inquit: Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil.⁶

Praeterea probatur ratione. Perfectissimae causae debet convenire modus perfectissimus causandi, sed causare res per scientiam, et artem est nobilissimus modus causandi: nam agens per intellectum, et artem, dirigit actionem, quae est per modum naturae, et utitur agente per naturam, tanquam instrumento: ergo, cum Deus sit causa prima, et praestantissima, debet illi competere modus causandi per intellectum, et artem. Hanc rationem tangit S. Thomas secundo cont. Gent. c. 23. et q. 3. de potentia superius adducta.

Et si quis obiiciat contra illam: Productio divinarum personarum est nobilior productione creaturarum, et tamen productio personarum est per modum naturae, non per intellectum, et artem; productio autem creaturarum est per intellectum, et artem: ergo modus producendi per modum naturae est simpliciter perfectior, quam modus producendi per artem:

Respondetur, modum producendi per naturam esse quidem perfectiorem modo producendi per artem; modus tamen causandi per naturam non est perfectior modo causandi per artem;⁷ quod ex eo patet, nam perfectissimus modus causandi per artem est nobilior perfectissimo modo causandi per naturam. Instantia autem adducta de productione Personarum divinarum, non est ad propositum; quoniam productio illa non est per causalitatem, sed per emanationem, unius personae ab alia: etenim in divinis nulla est ad intra⁸ causalitas proprie, cum nihil ibi sit prius, et posterius: causa autem prior est, quam effectus. videantur aliae rationes apud S. Thom. locis superius allegatis.

IIII. Secunda conclusio. Scientia Dei est causa efficiens rerum. Haec conclusio est expressa S. Thom. 1. p. quaest. 14. art. 8. in corp. ubi ait: Scientia Dei se habet ad omnes res creatas, sicut scientia artificis se habet ad artificiata. et statim subdit: Scientia artificis est causa artificiatorum, sicut calor est principium calefactionis. sed calor est principium efficiens, quo, calefactionis, ut de se patet, et ars est principium, quo, artificialium, ut expresse docet Arist. 6. ethic. c. 3. 4. et S. Thom. p. 2. q. 57. art. 3. ubi ait: Ars, proprie loquendo, habitus operativus est. et idem docet Durand. in 1. d. 38. q. 1. Aegidius eadem d. ar. 1. q. 1. et Sylvest. in conflatum q. 14. ar. 2. ergo.

Probatur haec conclusio ratione facta pro praeced. conclusione, quae etiam istam probat. nam modus causandi efficienter per intellectum, et artem, est praestantissimus, ac per consequens debet competere primae, et universalissimae causae.

Praeterea probatur. Ut in sequenti disputatione patebit, in Deo non reperitur alia potentia executiva praeter intellectum, et voluntatem: ergo per intellectum, et voluntatem efficienter produxit res creatas; non enim potest dici, quod per solam voluntatem absque aliqua ratione eas produxerit, ut quidam dixerunt, quorum errorem impugnat S. Thom. 2. cont. Gent. c. 24. cit.

Probatur tertio ratione S. Thom. in eodem cap. Secundum Philosophum primo metaph. c. 2. sapientis est ordinare; unde omnes res creatae sunt ordinatae inter se secundum illud Apostoli: Quaecunque sunt, a Deo ordinata sunt.⁹ ergo Deus omnes creaturas per ordinem sui intellectus produxit. Videatur S. Thom. 1. p. q. 19. art. 4. ad quartum, et in primo, d. 38. q. 1. art. 1. ubi docet, scientiam Dei esse causam rerum per modum dirigentis.

V. Tertia Conclusio. Scientia Dei libera est causa rerum. Haec conclusio est contra auctores primae sententiae, asseritur tamen a S. Thom. 1. p. q. 14. art. 8. et eam communiter docent Thomistae.

Probatur primo. Scientia Dei, quatenus praesupponit liberam determinationem suae voluntatis ad alteram partem contradictionis, est scientia libera, ut fatentur auctores oppositae sententiae: sed haec scientia est causa rerum, ut docet S. Tho. art. 8. cit. in corp. et constat ex eius ratione; nam, ut diximus in secundo fundamento, scientia secundum se, quatenus praecise est forma intelligibilis, non habet inclinationem ad effectum determinatum, nisi per actum voluntatis determinetur ad illum: ergo scientia, quae est causa rerum, supponit actum divinae voluntatis: ergo scientia Dei libera est causa rerum.

Probatur secundo. Si scientia Dei naturalis est causa rerum, ergo haec causalis est vera: Quia Deus cognoscit scientia naturali res futuras, ideo erunt: et per consequens ante omne decretum divinae voluntatis intelliguntur res, ut futurae, quod est contra illud ad Ephes. 1. Qui operatur omnia secundum consilium voluntatis suae. et Apoc. 4. Tu creasti omnia, et propter voluntatem tuam erant, et creata sunt.

Confirmatur. Scientia Dei naturalis aequaliter, et indifferenter se habet ad omnia possibilia: ergo si illa est causa rerum, non magis produxisset istum, quam alium mundum.

Tertio probatur. Scientia Dei naturalis est in ipso naturaliter, ita ut non possit illi non convenire etiam de potentia absoluta: ergo si per illam Deus est causa rerum, sequitur, quod creaturae naturaliter processerint a Deo, et consequenter ab aeterno: quod est erroneum, ut ostendit S. Thom. 1. p. q. 46. per totum.

Respondent, non solum scientiam Dei naturalem esse causam rerum, sed requiri etiam, ut adiungatur illi actus divinae voluntatis, ac per consequens non sequi aliquod inconveniens ex supradictis. Haec tamen solutio non evacuat vim argumenti: nam ut constat ex dictis, propterea est necessarius actus voluntatis divinae, ut nostro modo intelligendi determinet scientiam ad alteram partem: ergo talis actus voluntatis antecedit in signo rationis scientiam Dei, quatenus causat res; ac per consequens scientia Dei, ut causat res ad extra, est scientia libera; etenim illa scientia in Deo est libera, quae praesupponit actum divinae voluntatis.

VI. Quarta Conclusio responsiva ad quaestionem. Causalis ista: Quia res futurae sunt, ideo cognoscuntur a Deo, est falsa;¹⁰ haec autem est vera: Quia Deus scientia libera scivit aliquid esse futurum, ideo futurum est. Conclusio ista est communiter recepta inter Thomistas, est etiam expressa S. Thom. prima parte quaest. 14. art. 8. in solut. ad 1. quam etiam docet S. Aug. tom. 3. lib. 15. de Trin. c. 13. ubi ait: Universas autem creaturas suas, et spirituales, et corporales, non quia sunt, ideo novit; sed quia novit, ideo sunt: non enim nescivit, quae fuerat creaturus. Quia ergo scivit, creavit; non quia creavit, scivit. et lib. 6. c. 10. id ipsum repetit. Favet S. Greg. 20. mor. c. 24. idem tenet expresse Magister sent. in 1. d. 38. ubi ait: Neque enim res futurae causa sunt Dei praescientiae: licet enim non essent futurae, nisi praescirentur a Deo; non tamen ideo praesciuntur a Deo, quia futurae sunt: si enim hoc esset, tunc eius, quod aeternum est, aliquid existeret causa, ab eo alienum, ab eo diversum, et ex creaturis penderet scientia creatoris, et creatum esset increati causa.

Probatur haec conclusio ratione S. Augustini, et Magistri sententiarum. Nam alias sequeretur, quod Deus acciperet scientiam a rebus, et divinae sapientiae aliquid accresceret ex eis, consequens est absurdum, et contra D. Thom. ar. 8. cit. et aliis in locis inductis: ergo.¹¹ Sequela probatur manifeste. ut ait sententia, quam impugnamus; quia Divus Paulus consensurus erat Deo vocanti, ideo Deus praesciebat illum esse consensurum; ergo causa, propter quam id praescivit, est, quia futurum erat: ergo a rebus futuris suam scientiam Deus accipit.

Si dicatur, quod a rebus futuris Deus accipit suam scientiam, tanquam ab obiecto, non autem tanquam a causa efficiente; contra. Sequitur, quod in genere causae efficientis ista causalis sit vera: Quia Deus scivit, hoc esse futurum, ideo futurum est; quod tamen pugnat cum sententia, quam impugnamus.

Confirmatur: nam obiectum proximum divinae cognitionis non est aliquid extra Deum, sed ipsa essentia divina est obiectum immediatum illius, ut saepe docet S. Thom.¹² ergo Deus non accipit scientiam a rebus creatis, etiam tanquam ab obiectis.

Confirmatur secundo. Angeli non accipiunt scientiam a rebus creatis, etiam tanquam ab obiecto; quia non accipiunt ab illis species intelligibiles, quibus easdem res cognoscunt. Unde S. Thom. q. 2. de ver. ar. 14. in corp. ait: Scientia nostra causata est a rebus, inquantum scilicet eam a rebus accipimus. sed scientia Angelorum non est causata a rebus, nec est causa rerum. Cum ergo in eodem articulo expresse doceat S. Doctor, scientiam Dei esse causam rerum, et non e contra; intelligit, scientiam Dei non causari a rebus, etiam ut ab obiecto: sed ipsas res efficienter procedere a Divina scientia practica.

Secundo probatur. Scientia Dei libera est causa rerum: ergo ista causalis est vera: Quia Deus scivit hoc esse futurum, ideo futurum est. Antecedens patet ex dictis in praeced. concl. et consequentia probatur a simili: nam ex eo quod rationalitas in homine est causa risibilitatis, haec causalis est vera: Quia homo est rationalis, est risibilis: ergo si scientia Dei libera est causa rerum, ista causalis erit vera: Quia Deus scivit aliquid futurum esse, ideo futurum est.

VII. Tertio probatur. Sequeretur ex opposita sententia, quod scientia Dei non esset infallibilis: nam quod Antichristus nascetur, non est secundum se aliquid infallibile, cum sit futurum contingens, et consequenter secundum se possit esse, et possit non esse: ergo si scientia Dei, qua cognoscit Antichristum nasciturum, desumitur ex hoc obiecto, erit fallibilis, sicut et ipsum obiectum fallibile est. Dicendum ergo est, quod prima ratio, et causa, quare Deus certo novit Antichristum nasciturum, non est, quia nasciturus est: sed potius e converso; ideo est nasciturus, quia Deus novit scientia libera, illum esse nasciturum.

Quarto probatur. Sequeretur item ex opposita sententia, priorem esse voluntatem hominis, voluntate Dei, et consequenter derogaretur causalitati divinae, a qua omnia quocunque modo futura intrinsece dependent: nam, iuxta illam, prius fuit, quod Paulus Apost. positus in talibus circumstantiis esset consensurus, quam quod Deus sciverit consensum illius futurum. Hac enim ratione, dicunt, quod scientia Dei non est omnino antecedens liberum usum arbitrii creati, ne tollatur eius libertas; ergo prius intelligitur consensus S. Pauli futurus ex innata libertate, quam Deum scire, illum esse futurum, et consequenter quam velle efficaci voluntate, illum esse futurum: et ita prior esset voluntas hominis, et posterior voluntas Dei: ac per consequens aliquid esset ab homine, quod non esset ex Deo; quod tamen derogaret causalitati divinae, ut ostensum est supra, et patebit amplius disp. 96. et 97.

VIII. Ad primum argumentum ex auctoritate S. Hieronymi, Origenis, et aliorum Patrum respondet S. Thom. 1. p. q. 14. ar. 8. ad 1. quod Origenes loquutus est attendens rationem scientiae, cui non competit ratio causalitatis, nisi adiuncta voluntate. sed quod dicit: Praescire Deum aliqua, quia sunt futura, intelligendum est secundum causam consequentiae, non secundum causam essendi; sequitur enim, si aliqua sunt futura, quod Deus ea praescierit, non tamen res futurae sunt causa, quod Deus sciat. Eandem solutionem assignat quaest. 2. de ver. art. 14. ad primum. quam etiam adhibet Magister sentent. in primo, distinct. 38. Secundo respondetur cum S. Thoma quaest. 2. de ver. artic. 14. ad primum:

Quod intentio Orig. et aliorum Doct. est dicere, quod scientia Dei non est causa, quae inducat necessitatem in scito, ut ex hoc cogatur aliquid evenire, quia Deus illud scivit.

Ad secundum respondetur, quod scientia Dei libera, quatenus nostro modo intelligendi per actum divinae voluntatis determinatur ad inducendum formam conceptam; non remanet intra limites merae speculationis, sed est cognitio quaedam artificis practica, per quam producitur opus, et per eandem scientiam intuetur illud.

Ad tertium argumentum respondetur primo. Admisso uno impossibili sequitur aliud,¹³ unde si in Deo non ponatur scientia libera causa rerum existentium in aliqua differentia temporis; sequetur hoc impossibile, quod scilicet mundus iste esset productus a Deo, et non esset productus a Deo. Affirmativa enim patet ex hypothesi; negativa vero probatur. nam scientia Dei, ut ostensum est, non producit res ad extra, nisi quatenus nostro modo intelligendi determinatur per actum divinae voluntatis, ad producendum talem, vel talem rem, sed scientia Dei determinata per actum divinae voluntatis, ad producendum res ad extra, est scientia libera; ut fatentur auctores oppositae sententiae: ergo si non esset talis scientia in Deo, non produxisset mundum.

Secundo respondetur. Per scientiam naturalem cognoscit Deus res, modo quodam speculativo, ut constat ex S. Thom. 1. p. q. 14. art. 16. Unde, ut per scientiam suam Deus sit causa rerum, oportet, quod per actum voluntatis determinetur ad opus. Scientia autem, quae praesupponit in Deo actum voluntatis, est libera; unde per scientiam liberam Deus est causa rerum. Fateor tamen, quod scientia Dei, ut antecedit actum voluntatis divinae, est causativa rerum, et in actu primo habet virtutem ad illas producendas; sicut ars, ex natura sua ante omnem actum voluntatis artificis, est habitus practicus in actu primo, sive operativus. Ita docet Capr. ubi supra, et ratio illius est; nam scientia Dei habet rationem causae efficientis, quasi in actu primo, inquantum est actus infinitus praehabens in se rerum omnium perfectiones: hoc autem habet ante determinationem divinae voluntatis: nam scientia Dei est formaliter ipsum esse divinum, quod quidem non praehabet in se perfectiones creaturarum dependenter a voluntate, sed necessario, et naturaliter eas continet; sicut ars considerata in actu primo, necessario continet in virtute perfectionem rei artificiatae: ergo. Verum est, quod in actu secundo, sive quantum ad exercitium causalitatis praerequirit actum divinae voluntatis, ut ex locis scripturae supra inductis est perspicuum.

IX. Ad quartum argumentum, fatemur scientiam Dei, quatenus habet adiunctam voluntatem, praedeterminare causas contingentes, et liberas ad suas operationes prius ratione, quam se determinent;¹⁴ negamus tamen inde subsequi detrimentum aliquod libertatis, aut contingentiae rerum ut patebit disp. 18. et 22. Et ad impugnationem respondetur, quod causa, quae iam intelligitur praedeterminata ab alia causa extrinseca, scilicet a Deo, tanquam a causa prima, determinat se, ut causa secunda, et proxima: et hoc sufficit ad rationem libertatis creatae, quae non est simpliciter prima causa suae determinationis, sed proxima, et secunda; de quo tamen inferius locis citatis erit ex professo disputandum.

Ad quintum argumentum respondetur, scientiam Dei intuitivam terminari quidem ad res existentes, quas ipsa producit; unde scientia Dei, inquantum est practica in actu secundo, producit effective rerum existentias; sed inquantum intuitiva, illas supponit, tanquam obiectum secundarium.¹⁵

Ad sextum argumentum negatur consequentia: nam ut disp. 24. patebit, defectus, et privationes non possunt in Deum reduci, sicut reducuntur omnes perfectiones, et entitates positivae; unde non est simile. Secundo, respondetur, scientiam Dei esse causam earum rerum, quas cognoscit per propriam similitudinem; mala autem, et similiter privationes non cognoscit Deus per propriam similitudinem, sed per similitudinem bonorum,¹⁶ ut docet S. Thom. 1. p. q. 14. ar. 10. et q. 15. ar. 3. ad 1. unde scientia Dei non est causa malorum. Solutio est S. Thomae in 1. d. 38. q. 1. ar. 1. ad 2.