De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum ratione maioris conatus liberi arbitrii consequatur homo auxilia maiora, seu intensiora excitantis, et praevenientis gratiae.

I. Illi auctores, qui docent, esse a Deo statutam legem de conferendis auxiliis praevenientis gratiae facientibus totum, quod in se est ex sola facultate naturae; dixerunt consequenter, dari illis a Deo auxilia praevenientis, et excitantis gratiae, maiora, vel minora iuxta quantitatem praecedentis conatus liberi arbitrii: non quidem ita, ut ille maior conatus arbitrii sit causa meritoria, aut ratio, propter quam dentur auxilia perfectiora gratiae praevenientis; sed solum conditio, sine qua non darentur regulariter a Deo. Probari potest haec sententia.

Primo, ex illa parabola Matth. 25. et Lucae 19. de talentis, et pecuniis servis traditis, ut propria industria illis negotiarentur: ubi talentorum nomine auxilia gratiae significantur, et innuitur, quod a propria industria, et conatu maiori, vel minori liberi arbitrii proveniat, quod plura, vel pauciora talenta unusquisque servus acceperit.

Secundo. Deus optimus maximus ordinarie non tribuit hominibus auxilia gratiae praevenientis, et excitantis ad fidem, nisi praevia aliunde notitia, et consideratione eorum, quae fides docet: sed dum adultus notitias accipit ex praedicatione, et instructione alterius, vel si ipse legat, aut in memoriam reducat, vel consideret ea, quae fides docet; solet Deus se inserere per gratuita dona eisdem notitiis, et eas elevare, ut sint supernaturales, et illuminent intellectum ad excitandam voluntatem: ergo, quando homo conatur magis, ut perfectiorem notitiam producat, et intensiorem considerationem eorum, quae fides docet; gratia praeveniens, et excitans erit intensior, et maior. Probatur consequentia: nam, ut ex Concilio Tridentino constat, gratia praeveniens, et excitans in illuminatione intellectus, quae fit per notitiam, et excitatione voluntatis, consistit.

Tertio. Vocatio Dei interna multum dependet a libero arbitrio eius, qui vocatur, tum quia potuit accedere, aut non accedere ad audiendum, vel legendum verbum Dei, unde notitias compararet, quibus Deus se inserere, et ad fidem vocare solet: tum etiam, quia postquam accessit, potuit divertere alio cogitationem, neque intendere iis, quae credenda proponebantur: tum denique, quia accedere potuit vel animo addiscendi, atque amplectendi, quod verum, bonumque esse iudicaret; vel animo irridendi, aut impugnandi, quae dicerentur: ergo pro diversitate conatus liberi arb. eius, qui vocatur, erit ipsa vocatio interna magis, vel minus intensa.

II. Quarto arguitur: Motus gratiae praevenientis, et excitantis non efficiuntur a solo Deo, sed simul etiam intellectus noster efficienter concurrit ad illustrationes gratiae, quibus illustratur et voluntas ad affectus, et motus gratiae excitantis, quos suscipit: ergo quantitas praevenientis gratiae mensurari debet ex quantitate conatus intellectus, et voluntatis nostrae. Probatur consequentia: nam, ut 2. 2. quaest. 24. artic. 3. in corpore docet S. Thomas, uniuscuiusque rei quantitas dependet a propria causa rei.

Confirmatur. Motus gratiae praevenientis sunt formaliter actiones vitales: ergo dependent intrinsece a principio intrinseco vitali, scilicet ab intellectu nostro, et voluntate; non quidem, ut libera, sed ut natura est: eo enim modo concurrit ad motus praevenientis gratiae, quo ad motus primo primos: ergo eo erit gratia praeveniens magis intensa, quo ipse conatus intellectus, et voluntatis intensior fuerit.

Quinto. Motus gratiae praevenientis, et excitantis saepe sunt admodum debiles propter modicam praeparationem, et conatum nostrum, et praecedentia multa delicta, pravasque affectiones: ergo, si conatus nostri arbitrii esset intensior, gratia praeveniens esset maior, et perfectior: ergo ratione maioris conatus liberi arbitrii, dantur homini maiora, et perfectiora auxilia praevenientis gratiae.

Contrariam sententiam docent consequenter omnes Doctores supra allegati, qui sentiunt, nullam legem esse a Deo statutam, conferendi auxilia praevenientis gratiae facientibus totum, quod in se est ex sola facultate naturae: quorum sententiam de mente S. Augustini, et S. Thomae, et veram esse censeo. Unde sit

PRima Conclusio. Auxilia actualia praevenientis gratiae non mensurantur in sua perfectione, et intensione, secundum quantitatem maiorem, vel minorem praecedentis conatus liberi arbitrii; sed secundum gratuitam omnino, et liberam voluntatem Dei.¹ Itaque in collatione, aut distributione talium auxiliorum, nullus habetur respectus ad praecedentes conatus nostri liberi arbitrii, neque ad aliquid naturale: sed Deus, pro sua voluntate, uni tribuit perfectiora auxilia praevenientis gratiae, et magis intensa, alteri vero minora, quia ita sibi placet. Ista conclusio asseritur passim ab Augustino, praesertim in locis cit. disput. 56. maxime in quaestione secunda ad Simplicianum, in fine, cuius verba adduximus supra.² Sanctus Thomas expresse etiam docet hanc nostram conclusionem, secunda secundae, quaest. 24. art. 3. quam probat ex Apostolo 1. ad Corinth. 12. Haec omnia operatur unus, et idem Spiritus, dividens singulis, prout vult. Et ad Ephes. 4. Unicuique nostrum data est gratia, secundum mensuram donationis Christi. Item etiam 1. ad Corinth. 1. dicitur: Videte vocationem vestram fratres, quia non multi sapientes secundum carnem, non multi potentes, sed ignobilia mundi elegit Dominus; ut confundat fortia, et ea, quae non sunt, ut ea, quae sunt, destrueret, etc. Quibus verbis manifeste docet, vocationem Dei non attendi, neque mensurari secundum aliquid naturale, nec secundum sapientiam, aut virtutem humanae naturae, sed secundum gratuitam voluntatem Dei. Praeterea probatur ratione. Gratia praeveniens non dependet ex aliqua naturali virtute, sed ex sola misericordia divina datur, quibuscumque datur; gratia enim excedit omnem facultatem naturae: ergo similiter quantitas, et perfectio eiusdem gratiae non desumitur ex aliquo naturali; sed ex sola misericordia Dei vocantis. Confirmatur: quoniam, ut ostensum est in duabus disputationibus praecedentibus, conatus omnes, et bona opera moralia, procedentia ex sola facultate naturae, nullum dicunt ordinem ad gratiam, nec habent proportionem cum illa: ergo non possunt quantificare perfectionem, aut intensionem illius; alias iam dicerent ordinem ad gratiam; nam omnis dispositio quantificans formam, dicit aliquem ordinem ad illam. Secundo probatur. Opera naturae praecedentia gratiam praevenientem, nihil omnino conducunt ad consequutionem gratiae, etiam tamquam dispositiones remotae, ut disputatione 55. ostensum est: ergo ratione illorum non datur homini gratia praeveniens: non ergo mensuratur quantitas eiusdem gratiae iuxta intensionem conatus liberi arbitrii.

III. Tertio. Gratia praeveniens, et excitans est efficienter a solo Deo; solus enim Deus est, qui vocat hominem ad se, et hoc importat ipsum nomen gratiae praevenientis, quando est primo praeveniens; ideo enim dicitur primo praeveniens, quia praevenit saltem ordine naturae omnem efficientiam intellectus, et voluntatis, non solum qua voluntas libera est, sed etiam ut natura est, ut disputatione 74. patebit: ergo quantitas, et perfectio eiusdem gratiae solum referenda est in Deum, atque in meram, et gratuitam voluntatem illius.

Respondent ad hoc. Gratiam praevenientem, et excitantem non pendere efficienter a libero arbitrio, sed a solo Deo; quia, licet motus eiusdem gratiae praevenientis sint actiones vitales intellectus, et voluntatis; tamen, proprie loquendo, non sunt actus liberi arbitrii, non solum quoniam illustratio intellectus esse potest per cogitationes, in quas, absque ulla deliberatione, motuve liberi arbitrii, inciderit homo, vel quas Angelus, aut Deus in eum impresserit, aut excitaverit, vel alius per sermonem suggesserit, ante omnem motum liberi arbitrii; sed etiam quoniam, quod cogitatio illa evadat illustratio, et gratia praeveniens, solum id habet ex influxu supernaturali Dei, et per comparationem ad Deum, tamquam ad causam illuminantem; non vero per comparationem ad intellectum nostrum; quamvis, nisi simul cooperaretur intellectus, cogitatio, et illustratio illa non esset in rerum natura.³ Quare talis illustratio, qua illustratio intellectus est, et gratia praeveniens, non est actus liberi arbitrii. Affectus vero supernaturalis voluntatis circa ea, quae ad fidem spectant, mere naturaliter oritur in voluntate, existente illustratione intellectus, simulque influente Deo in illum, per concursum particularem: neque cooperatio voluntatis ad illum est in libera potestate voluntatis, sed mere naturaliter ex ea resultat, quatenus natura est; non vero quatenus liberum arbitrium est: tametsi, ut liberum arbitrium est, arcendo cogitationem, aut adducendo rationes allicientes voluntatem in partem oppositam, possit impedire, ne insurgat.

IIII. In hac tamen solutione multa involvuntur discutienda: et in primis, ut patebit disput. 70. gratia primo praeveniens, formaliter loquendo, non est actus vitalis indeliberatus, sed motio Dei, ordine causalitatis antecedens actum nostrum vitalem ordinis supernaturalis.⁴ Nam Deus, per auxilium gratiae praevenientis, elevat intellectum, et voluntatem, et eam movet, ut eliciat supernaturales actus: sive illi sint liberi, aut deliberati, sive indeliberati; cum ante huiusmodi auxilium, nullam habeat proximam virtutem, vel activitatem intellectus noster, et voluntas ad eliciendos actus supernaturales, etiam indeliberatos, et, ut aiunt, primo primos.

Secundo: nam gratia praeveniens, qua Deus efficit, ut notitiae intellectus nostri, aut cogitatio credendorum, aut motus, etiam subitanei nostrae voluntatis supernaturales sint, et quales oportet ad salutem; non est influxus immediatus in actus intellectus, et voluntatis; sed est influxus immediatus in ipsas potentias, et mediis potentiis, in earum actus: ut ex dictis in disputatione decima octava constat. Sed influxus immediatus in intellectum, et voluntatem non potest esse efficienter ab ipso intellectu, et voluntate: nam intellectus et voluntas nihil in seipsis influunt antecedenter ad actus, quos eliciunt: ergo gratia praeveniens non procedit effective ab intellectu, aut voluntate nostra, etiam secundum entitatem suam: non ergo est magis, vel minus intensa pro maiori, vel minori conatu eiusdem arbitrii, non solum, ut liberum, sed etiam, ut natura est. Tertio: quoniam, licet cogitatio, non solum indeliberata, sed etiam libera, possit esse gratia praeveniens in ordine ad alios actus supernaturales subsequentes; impossibile tamen est, quod aliqua cogitatio sit simpliciter prima gratia praeveniens: nam, cum illa cogitatio sit supernaturalis; oportet, quod ante illam cogitationem intellectus moveatur, et elevetur per aliquod auxilium supernaturale, ut illam cogitationem eliciat: alias aliquis actus supernaturalis, scilicet, cogitatio credendorum, procederet ex sola facultate naturae, contra illud Apostoli: Non sumus sufficientes cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est:⁵ ergo, etc.

V. Secunda conclusio. Non est dicendum, quod Deus se inserat notitiis, aut aliis actibus intellectus, aut voluntatis incaeptis ex sola facultate naturae, vel quod suo influxu supernaturali in eosdem actus, eos acuat, vel efficiat supernaturales, ut in suo ordine sint, quales oportet ad salutem, sortianturque rationem gratiae praevenientis, comparatione supernaturalis consensus liberi in actum fidei, spei, aut charitatis, vel aliorum actuum supernaturalium.⁶ Haec conclusio partim manet probata ex dictis disputatione praecedenti, conclusione tertia. Praeterea probatur. Primo: nam hic modus loquendi erat frequens apud Massilienses, inter quos Faustus libro primo de gratia, et libero arbitrio, cap. 4. Totum, inquit, gratia est, sed omnibus eam offert, atque ingerit ad salutem. Et Cassianus inquit: Qui cum in nobis ortum quemdam bonae voluntatis inspexerit, illuminat eam confestim, atque confortat, et incitat ad salutem, incrementum tribuens ei, quam vel ipse plantavit, vel nostro conatu viderit emersisse.⁷ Et iterum ait: Nam cum viderit nos Deus ad bonum velle deflectere, occurrit, dirigit, atque confortat.⁸ Ad vocem enim clamoris tui, statim ut audierit, respondebit tibi.⁹ Et invoca me, inquit, in die tribulationis, et eripiam te, et glorificabis me.¹⁰ Quae verba Prosper Sanctus refellens: Quis, inquit, non videat, quod haec doctrina meritum libero assignat arbitrio, quo praeveniatur gratia, quae ei famuletur, reddens debitum, non conferens donum? Quae definitio in Episcoporum Palestinae Synodo, etiam a Pelagio anathemate damnata est. In eo enim, qui¹¹ bonum incipit velle, et cupit ab iniquitate, atque ab errore discedere, gratiam Dei hoc ipsum profitemur operari. ergo sententia, quae asserit, Deum, sua gratia excitante, seu praeveniente, se inserere actibus viribus naturae incaeptis, et eos fovere, etc. non est admittenda.

VI. Confirmatur hoc: nam idem S. Prosper epist. ad Augustinum, Massilienses impugnat, quia dixerint, quod bona appetentem, gratia Dei foveat. imo et S. Augustinus lib. 1. contra duas epist. Pelag. c. 19. cuius verba disput. 1. nu. 11. retulimus, propter hoc etiam reprehendit Iulianum, quoniam asseruit, quod homo nulla Dei gratia praeventus incipiat, seu aggrediatur opus bonum, et postea in ipso iam opere divinitus adiuvetur: ex qua assertione infert ibi S. Aug. quod Dei adiutorium detur ex meritis: nam immediate post illa verba Iuliani: In ipso iam opere divinitus adiuvetur: subdit: pro meritis videlicet voluntatis bonae, ut reddatur debita gratia, non donetur indebita; ac sic gratia iam non sit gratia, sed sit illud, quod Pelagius in iudicio Palaestino ficto corde damnavit, gratiam Dei secundum merita nostra dari. Ex quo apparet, Iulianum sensisse bonos conatus liberi arbitrii ex solis viribus naturae incaeptos a gratia se inserente foveri, atque perfici: ergo haec sententia non est admittenda.

Secundo probatur: nam alias sequi videtur, quod homo bono naturae bene utendo, ad salutarem gratiam, initialis gratiae ope perveniat, quod tamen in Massiliensibus impugnat S. Prosper epist. ad Augustinum, cum ait: Quidam vero horum in tantum a Pelagianis semitis non declinant, ut quum ad confitendam eam Christi gratiam, quae omnia praeveniat merita humana, cogantur, ne si meritis redditur, frustra gratia nominetur: ad conditionem hanc velint uniuscuiusque hominis pertinere, in qua eum nihil prius merentem, quia nec existentem liberi arbitrii, et rationalis gratia Creatoris instituat, ut per discretionem boni, et mali, et ad cognitionem Dei, et ad obedientiam mandatorum eius possit suam dirigere voluntatem: atque ad hanc gratiam, qua in Christo renascimur, pervenire, per naturalem scilicet facultatem, petendo, quaerendo, pulsando: ut ideo accipiat, ideo inveniat, ideo introeat, quia bono naturae bene usus, ut ad istam salvantem gratiam, initialis gratiae ope meruerit pervenire. Unde etiam S. Hilarius scribens ad S. Augustinum, et eorumdem Massiliensium sententiam referens, ait, eos asserere: Nec negari gratiam, si praecedere dicatur talis voluntas, quae tantum medicum quaerat: non autem quidquam ipsa iam valeat. Nam illa testimonia, ut est illud: Sicut unicuique partitus est mensuram fidei: et similia; ad id volunt valere, ut adiuvetur, qui coeperit velle, et non ut etiam donetur, ut velit:¹² ergo non est admittendum, quod liberum arbitrium ex solis viribus naturae incipiat, quaerendo, petendo, pulsando, et gratia postmodum, seu ipse Deus per gratiam, eisdem actibus se inserat, eos acuendo, et fovendo, ut supernaturales sint. Tertio probatur, quia non est intelligibile, quomodo Deus influendo supernaturali influxu immediate in actus ex viribus naturae incaeptos, eos efficiat supernaturales. Non enim fieri potest, ut Deus efficiat actus vitales, nisi mediante potentia vitali: ergo non potest influere immediate supernaturali influxu in cogitationem, et notitiam credendorum, nisi prius natura influat in potentiam, eamque moveat, ut eiusmodi actus supernaturales producat. Confirmatur rationibus, quibus disp. 18. ostensum est, concursum Dei generalem esse influxum immediatum in causas secundas, easque praemovere, et applicare, ut suas operationes producant.

VII. Ad primum argumentum respondetur, quod, nomine talentorum, intelliguntur dona gratiae, quae Deus distribuit unicuique iuxta eius dispositionem; sed ipsam dispositionem operatur in eis Spiritus sanctus, in maiori, vel minori intensione, prout vult; sicut conclusione 1. dictum est.¹³ Solutio est expressa S. Thom. 2. 2. q. 24. art. 3. ad 1. Sed contra: nam sequitur, dari processum in infinitum; quia, ad recipienda dona gratiae requiritur dispositio, et ad illam dispositionem, cum sit etiam donum gratiae, requiritur alia dispositio, et sic in infinitum. Respondetur, quod dona habitualia gratiae, quia sunt perfecta, et non ordinantur ex se ad aliam formam, praerequirunt ex parte recipientis dispositionem in adultis, quibus Deus non infundit haec dona absque eorum consensu: dona autem actualia quia dantur per modum transeuntis, non praerequirunt aliam dispositionem¹⁴; sed per ea Deus praeparat liberum arbitrium, ut eliciat actus supernaturales, et dispositionem ad gratiam iustificantem; unde non sequitur processus in infinitum.

Ad secundum respondetur, quod species intelligibiles supponuntur quidem a natura regulariter, sed tamen notitia, seu cogitatio, qua eisdem speciebus apprehendit homo res fidei, ut illis assentiatur, non est a sola natura, sed ex motione Spiritus sancti elevantis species, et ipsam potentiam intellectivam, ut ea, quae sunt fidei, apprehendat, consideret, et expendat, atque illis assentiatur.¹⁵ Unde et ipsa notitia credendorum, et eius intensio est a Spiritu sancto, tamquam a primo movente per auxilium gratiae, ut supra dictum est.

VIII. Ad tertium respondetur, quod non ex solis naturae viribus, sed ex motione Spiritus sancti procedit, quod quis accedat ad audiendum, vel legendum verbum Dei, ut illi obediat: et ex eadem motione procedit, quod, postquam accessit, non divertat ad aliam rem cogitationem, sed attendat his, quae dicuntur.¹⁶ Sicut Act. 16. dicitur de illa muliere Purpuraria, cuius Deus aperuit cor, intendere iis, quae a Paulo dicebantur: ut supra explicatum est. Et similiter procedit ab eodem auxilio, quod accedat animo addiscendi, et amplectendi ea, quae dicuntur, ut expresse docet Sanctus Augustinus, lib. de don. persever. c. 14. dum ait: Sed illis, qui veritatis exhortationem obedienter audiunt, ipsum donum Dei datum est, hoc est obedienter audire: illis autem, qui non sic audiunt, non est datum. Et infra: Hinc est, quod Dominus, cum eis loqueretur, qui carnales aures apertas haberent, dicebat tamen: Qui habet aures audiendi, audiat: quas non omnes habere proculdubio noverat: A quo autem habeant, quicumque habent, ipse Dominus ostendit, ubi ait: Dabo eis cor cognoscendi me, et aures audientes. Aures ergo audiendi, ipsum est donum obediendi.¹⁷ Quibus verbis manifeste docet, quod intendere his, quae dicuntur, et verba Dei audire, animo obediendi, sit etiam donum Dei. Unde etiam istorum actuum intensionem partitur Spiritus sanctus unicuique, prout vult. Quod autem non accedat ad audiendum Verbum Dei, vel si accedat, non intendat iis, quae dicuntur, vel animo ea irridendi accedat; hoc habet ex sua mala voluntate, aut etiam ex suggestione diaboli; ut supra dictum est.

IX. Ad confirmationem respondetur, quod prima gratia praeveniens non est formaliter actus vitalis, sed causaliter: est enim motio ad actum vitalem, ut disput. 74. dicetur: gratia autem praeveniens, quae non est simpliciter prima, est actus vitalis, dependens quidem effective a nostro intellectu, et voluntate, ut a causa proxima; sed tamen eius intensio, et perfectio tandem reduci debet in priorem gratiam praevenientem, quae non sit formaliter actus vitalis, sed motio Dei praevia ad actum vitalem supernaturalem.¹⁸ Et per haec respondetur ad quartum argumentum.

Ad quintum respondetur, quod, ut docet S. S. Thomas 1. 2. q. 112. ar. 3. ad 2. Prima causa defectus gratiae est ex nobis: sed collationis gratiae prima causa est a Deo, secundum illud Oseae 13. Perditio tua ex te Israel, tantummodo in me auxilium tuum. Unde, quod motus gratiae praevenientis sint debiles, procedere potest ex nobis, quatenus Deus, propter praecedentes culpas, non tribuit abundantiora praevenientis gratiae auxilia: sed quod ea conferat in magna abundantia, et intensione; totum debet refundi in meram, et gratuitam Dei voluntatem, et misericordiam; ut dictum est.¹⁹

Consequenter explicandum est, quas vires habeat liberum arbitrium in ordine ad bonum supernaturale, postquam a Deo accepit auxilia priora divinae gratiae. Circa quod 12. occurrunt disputanda.

I. Utrum facienti totum, quod in se est, ex prioribus auxiliis gratiae, ut ex auxilio sufficienti; dentur infallibiliter, et ex certa lege posteriora auxilia, ut auxilium efficax, quo infallibiliter convertatur, et salvetur.

II. Utrum facienti totum, quod in se est, ex auxilio efficaci, detur infallibiliter, et ex certa lege gratia habitualis, seu iustificans.

III. Utrum per actus Charitatis aequales habitui praeexistenti, aut etiam per actus remissos, consequatur homo infallibiliter, et ex certa lege augumentum gratiae habitualis, charitatis; et gloriae essentialis.

IIII. Utrum propter merita mortificata consequatur poenitens infallibiliter, et ex lege a Deo statuta maiorem gratiam habitualem, et ius ad gloriam essentialem magis intensam.

V. Utrum, ratione maioris conatus liberi arbitrii, vel influxus cum auxilio aequali gratiae adiuvantis, unus, caeteris paribus, consequatur magis intensam gratiam iustificantem, quam alius.

VI. Utrum intellectus naturaliter perfectior, cum aequali lumine gloriae, producat actum visionis beatificae magis intensum, quam alius. Et eadem difficultas procedit de aliis actibus supernaturalibus.

VII. Utrum actus fidei supernaturalis, et charitatis, aut visionis beatificae, inquantum est formaliter actio vitalis, procedat effective, ut quo, a principio supernaturali; an a sola potentia naturali, secundum suam innatam virtutem.

VIII. Utrum actus Fidei, Spei, et Charitatis sint, quantum ad substantiam, supernaturales; an solum quantum ad modum.

IX. Utrum ultima dispositio ad gratiam habitualem, procedat effective ab ipsa gratia habituali; an a potentia elevata per solum auxilium speciale.

X. Utrum absque auxilio gratiae voluntati creatae inhaerente, sola assistentia extrinseca Spiritus sancti, possit liberum arbitrium elicere actum supernaturalem Fidei, Spei, Charitatis, vel poenitentiae, quo seipsum proxime, vel remote ad gratiam iustificantem disponat.

XI. Utrum homo in actibus supernaturalibus, quos operatur ex gratia, sit causa in suo ordine principalis; an solum instrumentum Dei.

XII. Utrum de potentia Dei absoluta creari possit aliqua substantia intellectualis, cui ex solis viribus naturae competat diligere Deum super omnia, ut est autor gratiae, et alios actus supernaturales elicere.