De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum bonus usus auxiliorum gratiae, ut emanat a libero arbitrio, sit effectus Praedestinationis.

I. HUIUS difficultatis resolutio praeambula est ad illam, quam disputatione sequenti discutiemus: An videlicet detur ex parte boni usus liberi arbitrii, causa, ratio, vel conditio, sine qua non, praedestinationis. Si enim bonus usus liberi arbitrii est praedestinationis effectus, esse non potest causa, ratio, vel conditio ipsius praedestinationis: nam, ut docet S. Thomas,¹ impossibile est, ut id, quod sub praedestinatione cadit, sit causa, aut ratio ipsius: alias idem, respectu eiusdem, esset causa, et effectus, prius, et posterius in eodem genere causae; quod est impossibile. Si autem bonus usus auxiliorum gratiae, ut emanat a libero arbitrio, non est praedestinationis effectus; poterit esse causa, ratio, vel conditio, sine qua non, eiusdem praedestinationis. Illi ergo auctores, qui docent, dari ex parte nostri arbitrii conditionem, sine qua ratio ordinis mediorum in finem supernaturalem non sortiretur rationem praedestinationis, comparatione talium hominum, sed retineret rationem tantum communis providentiae supernaturalis; defendunt consequenter, bonum usum liberi arbitrii, quo Deo excitanti, et vocanti consentit, quatenus praecise emanat a libero arbitrio; computandum non esse inter effectus praedestinationis. Argumenta huius sentent. sunt, quae sequuntur.

II. Primo: nam bonus usus lib. arbit. est id, quod se tenet ex parte praedestinati, et Deus ab illo exigit, ut ipso Deo cooperante, adultus quoque ipse libere consentiat; et cooperetur, ut ea ratione opera praedestinati sint libera, et meritoria vitae aeternae: et quaedam dispositiones praedestinati, quibus sua libertate seipsum disponit ad gratiam: ergo talis bonus usus sub ea ratione praecise, qua emanat a libero arbitrio; non est effectus praedestinationis.

Confirmatur, et explicatur magis vis huius argumenti. Nam quemadmodum in destinatione sagittae in scopum, aliud est sagitta, quae destinatur, aliud vis, quae illi a sagittante imprimitur, qua in scopum ab eo destinari dicitur: sic etiam in praedestinatione, aliud est id, quod ita destinatur, nempe adultus ipse, sua innata libertate praeditus, in manuque consilii sui constitutus; aliud vero media, quibus a Deo destinatur, adiuvarique dicitur, ut, cooperando per suum liberum influxum, in vitam aeternam perveniat. Ergo, sicut ex parte Dei praedestinantis, se tenent omnia auxilia, quibus praedestinatum adiuvare, et in vitam aeternam perducere constituit: ita ex parte praedestinati se tenet innata libertas arbitrii, seu bonus usus auxiliorum gratiae, quatenus est liber, sive ut a libero arbitrio, tamquam ab una parte causae integrae, emanat.

Secundo. Quod actus a gratia praeveniente, et ab arbitrio elicitus liber sit, eaque de causa capax rationis, virtutis, laudis, et honoris, quae propter eum homini, libere eo pacto influenti, tribuuntur; profecto non est effectus gratiae praevenientis, sed arbitrii per eum influxum. Gratia namque praeveniens determinata est ad unum, eoque ipso, quod tunc in arbitrio praedestinati recipitur, ex necessitate naturae movet, ac sollicitat: ipsum autem arbitrium est, quod sua innata libertate per eum influxum sibi proprium libere agit, ex eoque solo influxu habet actus ille, quod libere ab homine praedestinato elicitur, eaque ratione in laudem, et honorem ipsi cedit: ergo bonus usus liber, quatenus emanat a libero arbitrio, non est effectus praedestinationis. Probatur consequentia; quia bonus usus liber non potest esse effectus praedestinationis, nisi etiam sit effectus praevenientis gratiae.

Confirmatur. Quod e duobus, qui aequali motu gratiae praeveniuntur, ac moventur, unus consentiat, concurrat cum gratia, eliciat actum, et convertatur; alter vero non; certe solum provenit ab innata, et propria, et intrinseca libertate utriusque, bonis, et malis, reprobis, et praedestinatis communi. Gratia namque praeveniens ex parte sua aequaliter utrumque movet, naturaeque necessitate ex parte sua agit: ex eo autem, quod unus eorum libere adhibere vult influxum illum sui arbitrii proprium, et alter non; unus eorum convertitur, alter non item: ergo bonus usus gratiae, ut emanat a libero arbitrio, non est effectus ipsius gratiae; ac per consequens nec praedestinationis. Alias enim ille, qui convertitur, semper haberet maius auxilium praevenientis gratiae, quam alter; quod tamen est contra hypothesim factam.

Confirmatur secundo. Quod auxilia praevenientis gratiae efficacia sint, aut inefficacia ad conversionem, pendet ex influxu proprio liberi arbitrii: propter quod unus cum aequali auxilio gratiae praevenientis intensius, aut remissius operatur, dignusque efficitur, cui plura peccata quo ad poenam remittantur, et cui tribuantur dona, quae a segnibus auferuntur, quod ab influxu ipsi arbitrio proprio emanat, rationeque illius, dicitur unus magis, aut minus strenue uti gratia, quam alius: ergo talis bonus usus, ut emanat a lib. arb. esse non potest effectus praedestin. aut gratiae.

III. Tertio. Nam ratione huius influxus ipsis praedestinatis proprii, dixit S. Bernardus: Quod in nobis minus est, ipse supplet, (Deus scilicet) modicum tamen illud, quodcumque nostrum est², non patitur reservari.³ et propter eumdem influxum docet Conc. Trid. quod, tangente Deo cor hominis per Spiritus sancti illuminationem, homo ipse aliquid agit, inspirationem illam recipiens, quippe qui illam et abiicere potest;⁴ ergo idem, quod prius.

Quarto. Gratia, et liberum arbitrium sunt duae causae partiales supernaturalis consensus, sicut duo trahentes navim. Si enim Deus per auxilia praevenientis gratiae, non influat in piam operationem, talis operatio non erit in rerum natura: et similiter, si liberum arbitrium creatum pro innata sibi libertate nolit in eandem operationem influere; illa operatio non erit: ergo pia operatio considerari potest, ut praecise emanat a libero arbitrio, tamquam ab una parte integrae causae: ergo sub hac consideratione bonus usus liberi arbitrii tribuendus est eidem arbitrio pro sola, et innata eius libertate, et non gratiae; ac per consequens sub eadem consideratione, non erit effectus praedestinationis, sed aliquid ad illam praerequisitum ex parte nostra.

IIII. Contrariam sententiam defendunt ex mente S. Augustini, et S. Thomae, omnes Thomistae, qui sentiunt, nullam dari ex parte nostra causam, rationem, vel conditionem, sine qua non, praedestinationis divinae; quorum testimonia disput. seq. adducenda erunt. Ad cuius evidentia, ut aperimus id, in quo punctum difficultatis consistit; supponenda sunt ea, in quibus utriusque sententiae auctores conveniunt. Primo conveniunt, Deum per auxilia praevenientis gratiae, et lib. arb. a Deo motum, et excitatum efficienter concurrere ad quemlibet supernaturalem bonum usum liberi arbitrii; ac per consequens, eumdem bonum usum, et singulas illius partes effectum esse praedestinationis, et gratiae, absolute loquendo: eo quod nihil omnino reale, aut formale in eo reperitur, quod non sit totum a Deo, et ab ipsa gratia, totalitate effectus, et totum a lib. arb. a Deo moto, et excitato. Hoc enim auctores, cum quibus disputamus expresse fatentur; quamvis asserant, non ex eo habere, quod sit effectus praedestinationis; quia arbitrium, et libertas humana ad illum cooperatur; sed quia Deus per praedestinationem, et auxilia gratiae eumdem bonum usum cooperatur. Conveniunt secundo, bonum usum auxiliorum gratiae, etiam ut emanat ab arbitrio creato, in Deum referri, tum ut in auctorem ipsius arbitrii, qui in similes bonos usus vim illam hominibus contulit, tum ut in eum, ex cuius generali concursu quicunque arbitrii influxus pendet; tum etiam tamquam in eum, qui suis supernaturalibus donis, auxiliisve praevenientis gratiae, arbitrium ipsum invitat, et allicit, ut consensum praebeat in eiusmodi bonos usus supernaturales.

V. Tota ergo differentia inter auctores utriusque sententiae in hoc consistit: An bonus usus auxiliorum gratiae, quatenus emanat a libero arbitrio, procedat efficienter a Deo praedestinante; ac per consequens, sub ea ratione, qua dependet a libero arbitrio, sit effectus praedestinationis. Sub hac enim ratione, qui defendunt primam sententiam, negant eumdem bonum usum esse praedestinationis effectum.

NOS autem, qui cum S. Augustino, et S. Thoma defendimus, nullam dari causam ex parte nostra, rationem, vel conditionem, sine qua ratio ordinis mediorum in finem, in mente Divina praeexistens, non haberet rationem praedestinationis; consequenter affirmamus, bonum usum auxiliorum gratiae, etiam ut emanat a libero arbitrio, et ab illo dependet, esse effectum praedestinationis, et gratiae, atque in Deum ipsum esse referendum, non solum ut in auctorem ipsius arbitrii, qui vim illam hominibus contulit, nec solum ut in eum, ex cuius generali concursu quicunque arbitrii influxus dependet; aut tamquam in eum, qui suis supernaturalibus donis, auxiliisve praevenientis gratiae arbitrium ipsum invitat, et allicit, ut consensum praebeat; haec enim etiam Pelagiani, ut supra dictum est, non negarunt;⁵ sed etiam referendum esse in Deum, tamquam in causam vere efficientem, quae per auxilium praeoperantis gratiae efficit, liberum arbitrium influere in ipsum bonum usum auxiliorum gratiae, ita videlicet, ut actualis dependentia, et emanatio eiusdem boni usus a libero arbitrio, seu consensus, quatenus procedit a libero arbitrio, referendus sit in divinam praedestinationem, et gratiam, tamquam causam per se efficientem.

VI. Probari potest in primis haec doctrina omnibus argumentis, quibus disp. 18. 22. et 23. ostensum est, concursum Dei generalem tam naturalis, quam supernaturalis ordinis esse influxum immediatum in causas secundas, easque praemovere, ac praedeterminare ad actualiter operandum, unamquamque conformiter ad suam naturam. Ex hoc enim principio evidenter infertur, bonum usum auxiliorum gratiae, et quamcunque aliam piam operationem, etiam ut emanat a libero arbitrio, effectum esse praedestinationis, et gratiae, non solum in genere causae moralis, sed etiam efficientis. Probari id etiam potest omnibus testimoniis Scripturae, summorum Pontificum, et Sanctorum Patrum, ac rationibus Theologicis, ex eis desumptis, quibus inferius manifestum fiet, Deum, sive auxilium efficax esse causam adaequatam, quod homo convertatur;⁶ ac per consequens gratiam, et liberum arbitrium non esse causas partiales supernaturalis consensus, sicut duo trahentes navim; sed Deum per auxilium efficax divinae gratiae, non solum moraliter, sed etiam ad modum causae physicae facere, ut faciamus, et operari, ut operemur. Ex his enim manifeste sequitur, bonum usum auxiliorum gratiae, etiam quatenus emanat a libero arbitrio, effectum esse praedestinationis divinae. Denique id ipsum probari potest argumentis, quibus sequenti disputatione ostendam, nullam dari causam, rationem, vel conditionem, sine qua non, ex parte nostra, a qua praedestinatio in ratione praedestinationis dependeat.

VII. Secundo probatur auctoritate Sancti Thomae prima parte, quaestione vigesima tertia, articulo quinto, in corpore, ubi eorum sententiam impugnans, qui dixerunt, merita sequentia praedestinationis effectum, esse rationem praedestinationis, inquit: Isti videntur distinxisse inter id, quod est ex gratia, et id, quod est ex libero arbitrio, quasi non possit esse idem ex utroque. Manifestum est autem, quod id, quod est gratiae, est praedestinationis effectus, et hoc non potest poni, ut ratio praedestinationis, cum hoc sub praedestinatione concludatur. Si igitur aliquid aliud ex parte nostra sit ratio praedestinationis, hoc erit praeter effectum praedestinationis. Non est autem distinctum, quod est ex libero arbitrio, et ex praedestinatione; sicut nec est distinctum, quod est ex causa secunda, et causa prima; Divina enim providentia producit effectus per operationes causarum secundarum. Unde et id, quod est per liberum arbitrium, est ex praedestinatione. Et prima secundae, quaest. 111. art. 2. ad secundum, inquit, quod Deus non sine nobis nos iustificat, quia per motum liberi arbitrii, dum iustificamur, Dei iustitiae consentimus: ille tamen motus non est causa gratiae, sed effectus, unde tota operatio pertinet ad gratiam. Quibus verbis manifeste docet, cooperationem liberi arbitrii esse effectum gratiae, et praedestinationis divinae. Et quaest. 6. de verit. art. 2. ad 11. ait: Hoc ipsum, quod est velle accipere gratiam, est nobis ex praedestinatione divina.

Tertio probatur ratione. Omne illud, quod conducit ad salutem, et ut praedestinatus vitam aeternam consequatur, est effectus praedestinationis, ut patet ex definitione praedestinationis traditae ab Augustino: Praedestinatio est praeparatio beneficiorum Dei, quibus certissime liberantur, quicunque liberantur:⁷ sed bonus usus auxiliorum gratiae, etiam ut emanat a libero arbitrio, est aliquid conducens ad salutem, et ut praedestinatus vitam aeternam consequatur: ergo sub eadem ratione, est effectus praedestinationis. Confirmatur. Deus per gratiam efficacem, quae est praedestinationis effectus, non solum concurrit ad bonum illum usum liberi arbitrii, cooperando, et influendo in eum actum, una cum eodem arbitrio; sed etiam efficienter movendo arbitrium, ut, ad eliciendum eum actum, concurrat: ergo actus ille etiam ut est a libero arbitrio, est effectus gratiae praevenientis, et per consequens praedestinationis.

VIII. Respondent ad hoc argumentum, distinguendo antecedens; si enim intelligatur ita, ut per solum motum gratiae praevenientis, arbitrium influat, et concurrat, neque necessarius insuper sit proprius, et peculiaris influxus, seu concursus ipsius arbitrii, quem, nihil impediente tali motu gratiae, possit suspendere, cassumque gratiae motum reddere; negandum est, inquiunt, antecedens. Si vero intelligatur ita, ut non per solum gratiae motum, arbitrium influat, et concurrat, sed necessarius insuper sit proprius, ac peculiaris ipsius arbitrii influxus, seu concursus, quem, nihil impediente motu gratiae praevenientis, libere insuper adhibeat; concedunt antecedens, sed tunc negant consequentiam, qua infertur: ergo actus ille etiam, ut est a libero arbitrio, est effectus gratiae praevenientis, et per consequens praedestinationis, si consequens intelligatur de eo actu praecise spectato, ut emanat a peculiari illo, et proprio influxu liberi arbitrii insuper necessario: nam eo modo spectatus, non est, inquiunt, effectus gratiae praevenientis, sed solius arbitrii.

Haec tamen solutio non evacuat vim argumenti. Fatemur quidem, praeter concursum Dei, seu praevenientis gratiae, esse necessarium ad piam operationem liberum concursum nostri arbitrii, quod ita consentiat Deo vocanti, ut possit dissentire, si velit, idque esse definitum in Conc. Trid. Contendimus tamen, eumdem influxum arbitrii esse quidem illi proprium; quia procedit a principio intrinseco, se movente, et libere movente; non tamen ita esse proprium, ut sub ea ratione, qua emanat a libero arbitrio, non dependeat a Deo, tamquam a causa efficiente, ipsum arbitrium concurrere, et libere consentire, ac per consequens, eumdem influxum arbitrii spectari non posse, ut praecise emanat a libero arbitrio. Sicut enim conceptus ultimae differentiae considerari non potest, ut praescindit ab ente; quia conceptus entis est universalissimus, ac per consequens intrinsece intimus cuiusque rationi formali particularis entis:⁸ propter quod, si ab ultima differentia praescindatur ratio entis, nihil remanet: sic operatio divina, quia est operatio primae, et universalissimae causae, ita est intima cuiusque rationi formali cooperationis, seu concursus agentis particularis, ut actio creata considerari non possit, ut procedit a particulari agente, quin in eadem ratione formali intime includatur operatio divina, et dependentia a Deo, ut a causa universali. Unde, si praescindamus dependentiam ab operatione divina, nullus poterit concursus particularis causae remanere. Sed de hac ratione disput. 97. plura sunt dicenda.

Quidam Theologi etiam ex iis, qui scientiam mediam defendunt, fatentur quidem, veram esse sententiam, quae docet, omnia opera supernaturalia electorum, quae cum effectu aliquid conferunt ad consequutionem vitae aeternae, esse effectum praedestinationis, quo ad totum id, quod in eiusmodi operibus invenitur, et sub omni habitudine sive ad Deum, sive ad aliam priorem gratiam, sive ad liberum arbitrium. Addunt tamen, quod, formaliter loquendo, non dicitur aliquis actus, praedestinationis effectus, quia procedit ex speciali voluntate absoluta: qua ille effectus, vel actus est in particulari praedefinitus cum omnibus circumstantiis suis; sed quia media, seu principia necessaria ad illum dantur ex intentione efficaci salvandi hominem: vel certe, quia sunt ex tali providentia Dei erga hominem, qua tandem perducitur cum effectu ad ultimam salutem. Addunt etiam, hanc ipsam cooperationem esse effectum gratiae efficacis, quae sine dubio est effectus praedestinationis: id quod explicant, et declarant tum de causalitate morali (nam Deus per vocationem, et auxilia excitantia trahit hominem moraliter, ut velit, et cooperetur, et hoc modo, inquiunt, facit, ut velimus, et faciamus) tum etiam de causalitate physica, quod probant; quia illa cooperatio aliquid reale est ad pietatem pertinens, et ad salutem valde necessarium: ergo non potest esse a nobis sine Deo, et gratia eius iuxta illud: Sine me nihil potestis facere.⁹ et: Quid habes, quod non accepisti?¹⁰ quae vera sunt etiam secundum realem, et physicam efficientiam.

Sed hic modus dicendi non satis explicat, an cooperatio nostri arbitrii ita sit effectus Dei, et praedestinationis ipsius secundum physicam causalitatem; ut non solum esse non possit sine Dei influxu supernaturali, sed etiam sit effectus operationis divinae in genere causae efficientis. Non enim admittunt, quod actio Dei antecedat, ordine causalitatis, nostram cooperationem, nisi accipiendo actionem Dei pro illa, qua in nobis producit vocationem, qua moraliter facit, ut velimus, et faciamus. Denique hic modus dicendi fundatur in illa sententia disp. 86. impugnanda, quod scilicet Deus, per gratiam efficacem, solum moraliter facit, nos facere, seu cooperari, non autem vere efficienter, sive ad modum causae physicae. Nos autem credimus, Deum per gratiam efficacem vere efficienter, sive ad modum causae physicae facere, nos cooperari, et libere cooperari; ac per consequens in eodem genere causae fatemur, cooperationem nostri arbitrii, etiam ut manat ab ipso arbitrio, effectum esse praedestinationis; quamvis non fiat sine nobis libere consentientibus.

IX. AD primum argumentum respondetur, bonum usum liberi arbitrii tenere se ex parte praedestinati, non quidem, tamquam aliquid ad praedestinationem praesuppositum ex parte nostra, sed tamquam liber actus a praedestinato elicitus, ut a causa proxima, qui et in Deum, tamquam in primam causam efficientem, et in gratuitam eius praedestinationem, et gratiam est referendus; et hac ratione ille bonus usus informatus gratia, est meritorius vitae aeternae, et per illum seipsum disponit adultus ad infusionem gratiae, vel ad augmentum illius.

Ad confirmationem respondetur, quod illud exemplum potius nostrae sententiae favet, quam illam impugnet. Sicut enim ad destinationem sagittae in scopum, supponitur sagitta destinanda cum suis naturalibus proprietatibus; sed omnis vis, et motus, quo tendit in scopum, est illi a sagittante, seu destinante; ita homo cum sua innata libertate, et reliquis potentiis, pertinentibus ad naturam; supponitur ad praedestinationem: sed tamen actualis motus, et usus eiusdem libertatis, quo in vitam aeternam tendit, est illi a praedestinante, ut a primo movente, et dirigente: propter quod S. Dionysius Areopagita dixit, quod Deus est causa amoris, sicut sagittator, et sicut emissor.¹¹ Cum ergo cooperatio, seu bonus usus auxiliorum gratiae, etiam secundum quod emanat a libero arbitrio, sit aliquid, quo praedestinatus movetur ad vitam aeternam, relinquitur, quod sub eadem ratione sit a praedestinante, ut a primo movente, et consequenter sit etiam effectus praedestinationis, et gratiae.

X. Ad secundum respondetur, quod actus elicitus a gratia praeveniente, et libero arbitrio, habet, ut sit liber a gratia ipsa, et creato arbitrio, aliter tamen, et aliter: nam ab arbitrio id habet, ut a principio, quod; a gratia vero, ut a principio quo: nam gratia non solum facit, ut homo consentiat; sed etiam, ut libere consentiat, eo quod Deus per gratiam non destruit; sed perficit naturam, et attingit actum cum modo libertatis sibi proprio, sicut etiam vitalitas proxima, et formalis actus supernaturalis est, ut quo, a principio supernaturali, et ut quod, a potentia naturali elevata per supernaturalem formam, ut disput. 64. patebit. Nec est admittendum, gratiam determinare ad unum ex necessitate; aut ex necessitate naturae movere ad actum; quia non efficit liberum arbitrium operari ex necessitate naturae, sed secundum modum suae libertatis, nisi sermo fiat de gratia praeveniente excitante, qua ratione movet voluntatem, ut natura est ad quosdam actus imperfectos, et indeliberatos. Sed ultra istam praevenientem gratiam constituenda est gratia praeveniens efficax, quae non ex necessitate naturae, sed cum modo libertatis moveat, et praedeterminet liberum arbitrium ad consensum, ut disp. 18. et 23. dictum est, et inferius explicabitur.

Ad primam confirmationem respondetur, negando antecedens: semper enim ille, qui convertitur, accipit a Deo aliquid maius auxilium praevenientis gratiae, quam ille, qui non convertitur: maius, inquam, non solum in ratione extrinseca beneficii; quia videlicet datur in illis circumstantiis, in quibus Deus praescit, quod, si liberum arbitrium per illud praemoveatur, sit praestiturum consensum; sed etiam secundum realem virtutem eiusdem auxilii, ut procedit a Deo, ut disput. 108. manifestum fiet.

XI. Ad secundam confirmationem respondetur, quod, ut patebit disp. 73. et 90. efficacia auxiliorum gratiae non dependet ex cooperatione nostri arbitrii cum illis, sed est a solo Deo; similiter etiam maior intensio cooperationis arbitrii non est mensuranda ex sola, et innata eius libertate, sed reducenda est in Dei misericordiam, et in auxilium magis intensum, quod recipit ille, qui intensius operatur, ut disp. 62. et 78. manifestum fiet.

Ad tertium argumentum respondetur, quod S. Bern. appellavit influxum arbitrii, nostrum proprium, non quia sit in nobis, ex nobis, sed quia est efficienter ex nostro libero arbitrio, ut a causa secunda: sed tamen quod liberum arbitrium influat cooperando Deo vocanti, habet aliam causam priorem efficientem, videlicet ipsum Deum, qui per auxilium efficax praeoperantis gratiae efficit, ut liberum arbitrium influat, et libere consentiat, ut ipsemet S. Bern. expresse docet in tract. de gratia, et libero arb. cum ait: Quod sola gratia coeptum est, pariter ab utroque, scilicet a gratia, et a voluntate: perficitur, ut mixtim, non singillatim, simul, non vicissim per singulos profectus operentur. Non partim gratia, partim liberum arbitrium; sed totum singula, opere individuo, peragunt. Totum quidem hoc, et totum ex illa, sed ut totum in illo, sic totum ex illa. Et similiter intelligendum est Concil. Trid. circa cuius explicationem plura dicenda erunt, disp. 115. nu. 12. et disp. 116. nu. 10.

XII. Ad quartum, quod est potissimum fundamentum sententiae contrariae, respondendum erit latius disp. 85. ubi ostendemus, gratiam, et liberum arbitrium non esse duas causas partiales supernaturalis consensus, sicut duo trahentes navim, sed unamquamque esse totalem in suo genere, ex quibus liberum arbitrium subordinatur gratiae, sive Deo moventi per gratiam, a quo, ut a causa efficiente, habet, quod actualiter influat, et cooperetur. Haec autem omnia ex iis, quae dicemus disputatione sequenti dilucidiora fient.