De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum liberum arbitrium in natura lapsa, seclusis auxiliis gratiae, habeat easdem vires naturales ad bonum, quas habiturum esset, si in puris naturalibus conditum fuisset.

I. ILLI auctores, qui dicunt, hominem per peccatum solum fuisse spoliatum donis gratuitis, non autem in naturalibus vulneratum; consequenter docent, liberum hominis arbitrium in natura lapsa, easdem prorsus vires naturales ad bonum habere, quas habiturum esset, si in puris naturalibus conditum fuisset. Probant hoc eisdem argumentis, quibus disputatione praecedenti, contendebant probare; hominem per peccatum non fuisse in naturalibus vulneratum. Si enim potentiae naturales revera per peccatum vulneratae non sunt, sed omnino integrae permanserunt; per evidentem consequentiam infertur, easdem prorsus vires naturales retinere post peccatum, quas habuissent, si homo in puris naturalibus fuisset conditus.

Praeterea probatur eadem sententia: Homo in puris naturalibus conditus eandem prorsus pugnam appetitus contra rationem haberet, quam revera nunc habet in natura lapsa: et consequenter eadem difficultas ad operandum bonum naturae proportionatum esset in utroque statu; et similiter potentiae naturales essent eiusdem rationis, sicut et ipsa hominis natura: ergo et vires naturales ad bonum rationis exequendum essent eaedem prorsus in utroque statu.

Secundo. Nullum est signabile opus bonum, quod posset homo viribus naturae producere in puris naturalibus, et non in natura lapsa: ergo in utroque statu haberet easdem vires naturales ad bonum. Probatur consequentia: nam tota perfectio virium naturalium attenditur, vel saltem a posteriori cognoscitur ex bonis operibus, quae possunt producere. Et antecedens probatur: nam bona opera sunt in duplici differentia: quaedam sunt supernaturalis ordinis, sicut Fides, Spes, et Charitas; et haec non potuit homo solis viribus naturae in puris naturalibus elicere, sicut neque in natura lapsa. Alia vero sunt naturae consona, et proportionata, sicut est actus temperantiae, misericordiae, aut liberalitatis: quae quidem opera indifferenter possunt produci ab homine post lapsum absque auxilio gratiae, et etiam in puris naturalibus, si in eo statu conditus fuisset: ergo, etc.

II. Tertio. Homo per peccatum non amisit liberum arbitrium, ut contra Lutherum, et Calvinum definit Concilium Tridentinum:¹ ergo per vires liberi arbitrii potest in natura lapsa quodcunque opus bonum operari, quod in puris naturalibus exercere potuisset; ac per consequens in utroque statu habere easdem vires naturales ad bonum. Probatur consequentia; nam, ut disp. 115. patebit, liberum arbitrium est facultas voluntatis, et rationis ad utrumlibet, scilicet ad operandum, et non operandum; vel ad operandum hoc, et illud. Si ergo per peccatum non amisit homo liberum arbitrium, consequens est, ipsum habere naturalem facultatem ad operandum omnia illa opera bona, quae in puris naturalibus exercere potuisset: alias enim respectu eorumdem operum, non haberet post peccatum liberum arbitrium.

Confirmatur. Nullus tenetur ad impossibile; cum nullus peccet in eo, quod vitare non potest; sed homo in natura lapsa tenetur ex praecepto naturali operari bonum suae naturae proportionatum, et vitare malum illi oppositum, sicut teneretur in puris naturalibus; ergo habet naturalem facultatem ad id praestandum, sicut eam haberet in puris naturalibus; et ita sequitur idem, quod prius.

III. Quarto. In homine lapso est lumen naturale ad cognoscendum malum, et bonum fini naturali accommodatum, ut constat ex Psal. 4. ubi, cum Propheta praemisisset: Multi dicunt, quis ostendit nobis bona? mox subiungit: Signatum est super nos lumen vultus tui Domine: quo scilicet, quid bonum, et prosequendum; quid malum, et fugiendum sit, cognoscamus: ergo sunt in illo vires naturales ad bonum sibi proportionatum amplectendum, et ad malum fugiendum, sicut eas habuisset in puris naturalibus: ergo in utroque statu haberet easdem vires.

Confirmatur primo ex illo ad Rom. 2. Cum gentes, quae legem non habent, (scriptam scilicet) naturaliter, quae legis sunt, faciunt, eiusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex: qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis. Ecce Paulus, naturaliter, hoc est ex solis viribus naturae, ait, gentes interdum efficere, quae legis naturalis sunt, quae plane sunt bona moralia fini naturali accommodata.

Confirmatur secundo auctoritate Augustini lib. 3. Hypogn. dicentis: Esse fatemur liberum arbitrium in omnibus hominibus, habens quidem iudicium rationis, non per quod sit idoneum, quae ad Deum pertinent, sine Deo, aut inchoare, aut certe peragere; sed tantum in operibus vitae praesentis tam bonis, quam etiam malis. Ubi non obscure docet, liberum arbitrium sine gratia posse velle quidquid bonum ad praesentem vitam pertinet, solumque excludit bonum, quod ad Deum, ut finis scilicet supernaturalis est, pertinet: ergo secundum Augustinum liberum arbitrium habet easdem vires naturales ad bonum, quas habiturum esset in puris naturalibus.

Denique poterunt adduci pro eadem sententia omnia argumenta, disputatione 54. referenda, quibus iidem auctores probare contendunt, hominem in natura lapsa, quamdiu iudicium rationis non absorbetur, habere absque auxilio gratiae naturalem facultatem resistendi, pro singulis instantibus, quibuslibet etiam gravissimis tentationibus, quas pro servanda lege naturali, necesse sit vincere. Hoc enim semel admisso, evidenter sequitur, in eo esse prorsus easdem vires naturales ad bonum sibi proportionatum amplectendum, et malum fugiendum, quas in puris naturalibus habiturus esset.

Haec tamen sententia, sicut et illa, quam in praecedenti disputatione confutavimus, viris doctissimis non probatur; nec est consona doctrinae Sanctorum Augustini, et Thomae; sed ab ea prorsus aliena. Unde sit

IIII. Prima Conclusio. Homo in natura lapsa absque auxilio gratiae non habet easdem vires ad bonum naturale amplectendum, et malum fugiendum, quas habuisset in puris naturalibus.² Haec conclusio sequitur manifeste ex dictis: nam homo per peccatum, non solum fuit expoliatus donis gratuitis; sed etiam in naturalibus potentiis vulneratus, debilitatus, atque in deterius commutatus. In puris autem naturalibus, revera non esset vulneratus in naturalibus, aut debilitatus, vel plagis affectus: sed homo vulneratus, plagis affectus, atque infirmitate debilitatus, non habet easdem vires ad opera naturae exercenda, quas haberet, si nullam infirmitatem, aut membrorum debilitatem incurrisset: ergo.

Secundo: nam homo per peccatum originale, vel mortale aversus est a Deo, non solum ut est finis supernaturalis; sed etiam ut est finis naturalis; est enim impossibile, quod homo ordinatus ad vitam aeternam, avertatur per peccatum a fine supernaturali, quin etiam avertatur, saltem consequenter a fine naturali; alias posset simul esse aversus a Deo, ut est auctor gratiae, et conversus in illum, ut est auctor naturae: quod manifestam involvit repugnantiam. Sed in puris naturalibus nullo modo esset aversus a Deo, etiam ut est auctor naturae: nam ille status excludit gratiam, et peccatum: et consideratur homo in eo statu, secundum illa praecise, quae ei competunt ex principiis naturae; sed homo aversus a suo ultimo fine, etiam naturali, non habet easdem vires ad bonum eidem fini proportionatum, quas habiturus esset, si ab eodem fine aversus non fuisset: ergo, etc. Minor probatur: nam, ut dicit Aristoteles, ultimus finis in practicis habet se, ut prima principia in speculativis; sed intellectus aversus a primis principiis speculativis non habet easdem vires ad inferendas scientificas conclusiones, quas haberet, si de principiis esset bene instructus: ergo similiter homo aversus per peccatum ab ultimo fine naturali, non habet easdem vires ad bonum eidem fini proportionatum amplectendum, et malum fugiendum; quas haberet, si ab eodem fine per peccatum aversus non esset.

Tertio probatur: quia, ut disputatione, 51. patebit, homo in natura lapsa, non potest solis viribus naturae diligere Deum super omnia simpliciter, etiam ut est finis naturalis: at in puris naturalibus posset propriis viribus elicere unum, aut alterum actum dilectionis Dei super omnia, in quantum est finis naturae, ut in eadem disputatione manifestum fiet: ergo in natura lapsa non habet easdem vires, quas habiturus esset in puris naturalibus. Et per haec respondetur ad obiecta.

V. AD primum igitur argumentum respondetur, quod homo in natura lapsa est aversus ab ultimo fine, etiam naturali: a quo tamen non esset aversus, si in puris naturalibus conditus esset: et ex hac parte habet maiorem difficultatem ad operandum bonum suae naturae proportionatum, quam haberet in puris naturalibus.³ Si autem praeter peccatum originale habeat actualia; appetitus sensitivus fortius efficitur, ut contra rationem pugnet, et per habitum vitii, qui ex multiplicatis actibus generatur, voluntas magis, ac magis inclinatur ad malum; et ex hac parte minores vires habebit ad bonum exequendum, quam haberet in puris naturalibus.

Ad secundum respondetur, quod in puris naturalibus posset homo, per solam facultatem naturae, elicere unum, aut alterum actum mere naturalem dilectionis Dei super omnia simpliciter; quem tamen non potest elicere in natura lapsa, ut dictum est.

Ad tertium respondetur, quod, quamvis liberum arbitrium hominis non fuerit per peccatum extinctum; fuit tamen sauciatum, vulneratum, et laesum, ut supra dictum est disp. 45. et 46. quae tamen vulnera in puris naturalibus non habuisset: et propterea propriis viribus in natura lapsa non potest perficere omne illud opus bonum, etiam naturale, quod in puris naturalibus exercere potuisset. Nec ex hoc sequitur, hominem per peccatum amisisse liberum arbitrium, respectu eorum operum, quae sine auxilio gratiae exercere non valet; potest enim quemcunque actum, saltem ex auxilio speciali, producere, quod sufficit, ut censeatur habere liberum arbitrium, respectu cuiuscunque boni operis; nam quod per amicos possumus, per nos ipsos posse censemur; ut dicit Arist. 3. Eth. c. 3.

VI. Ad confirmationem respondetur cum S. Thoma, quod si in potestate hominis esse dicatur aliquid, excluso auxilio gratiae, sic ad multa tenetur homo, ad quae non potest sine gratia praeparante, sicut ad diligendum Deum, et proximum; et similiter ad credendum articulos fidei.⁴ Sed tamen hoc potest cum auxilio gratiae, quod quidem auxilium quibuscunque divinitus datur, misericorditer datur: quibus autem non datur, ex iustitia non datur in poenam praecedentis peccati, et saltem originalis peccati, ut August. dicit in lib. de correptione et gratia.⁵

Ad quartum respondetur, quod, ut docet S. Thomas, natura humana magis corrupta est per peccatum, quantum ad appetitum boni, quam secundum cognitionem veri: unde non sequitur, quod voluntas possit absque auxilio gratiae operari totum illud bonum, quod intellectus lumine naturae potest cognoscere.⁶

Ad confirmationem respondetur, sensum Apost. non esse illum, qui in argumento tangitur; alias ex solis viribus naturae posset homo in natura lapsa implere omnia legis praecepta naturalia, et diligere Deum super omnia simpliciter, ut est auctor naturae; quod tamen est falsum, ut disput. 51. patebit. Addo, illam explicationem Apost. fuisse prius traditam a Iuliano, ut August. refert, cum ait: Unde, et illi, quos commemorare voluisti, de quibus ait Apostolus: Gentes legem non habentes, sibi ipsis sunt lex, qui habent opus legis scriptum in cordibus suis: quid te adiuvent, omnino non video. Per hos enim probare conatus es, etiam alienos a fide Christi veram posse habere iustitiam, eo quod isti, teste Apost. naturaliter, quae legis sunt, faciunt.⁷⁸ Locus ergo Apostoli dupliciter in eodem cap. a S. August. explicatur. Prima explicatio est, quod gentes dicantur sine lege, naturaliter, quae legis sunt, facere, idest, per naturam correctam per gratiam.⁹ Sic enim ait: Ideo dicuntur sine lege naturaliter, quae legis sunt facere: quia ex gentibus venerunt ad Evangelium, non ex circumcisione; cui lex data est: et propterea naturaliter, quia ut crederent, ipsa in eis est per Dei gratiam correcta natura: nec per eos potes probare, quod vis, etiam infideles veras posse habere virtutes: sunt quippe isti fideles. Eamdem explicationem tradit libro de spiritu, et littera. c. 26. et 27. quam in multis locis sequitur S. Th. praesertim 1. 2. q. 109. ar. 4. ad 1. Cum enim ad probandum hominem sine gratia per sua naturalia posse praecepta legis implere, adduxisset locum praeallegatum Apost. respondet, quod, sicut Aug. dicit in libro de spiritu, et littera, non moveat, quod naturaliter dixit eos, quae legis sunt facere: hoc enim agit Spiritus gratiae: ut imaginem Dei, in qua naturaliter facti sumus, instauret in nobis. Secunda explicatio S. Aug. ubi supra, est, quod si locus inductus Apostoli, intelligatur de gentibus, quae fidem Christi non habent, non debet extendi ad quaecumque legis praecepta; sed ad aliqua facilia, et de impletione praecepti in aliqua particulari materia, quantum ad substantiam actus; non autem quantum ad rectitudinem, quae oritur ex ultimo fine. Sic enim ait Aug. Aut si fide non habentes Christi, profecto nec iusti sunt, nec Deo placent, cum sine fide placere impossibile sit. Sed ad hoc eos in die iudicii cogitationes suae defendant, ut tolerabilius puniantur; quia naturaliter, quae legis sunt, utcumque fecerunt, scriptum habentes in cordibus opus legis hactenus, ut aliis non facerent, quod perpeti nollent: Hoc tamen peccantes, quod homines sine fide, non ad eum finem ista opera retulerunt, ad quem referre debuerunt. Minus enim Fabritius, quam Catilina punietur; non quia iste bonus, sed quia ille magis malus: et minus impius, quam Catilina, Fabricius, non veras virtutes habendo, sed a veris virtutibus non plurimum deviando. quod disp. 50. latius explicabitur.

VII. Ad secundam confirmationem respondetur, quod S. Aug. in eodem loco explicat, quaenam sint illa bona opera moralia, quae potest homo facere in natura lapsa absque auxilio gratiae; statim enim subdit: Bonis dico, quae de bono naturae oriuntur, id est, velle laborare in agro, velle manducare, et bibere, velle habere amicum, velle habere indumenta, velle fabricare domum, uxorem velle ducere; pecora nutrire, artem discere diversarum rerum bonarum, velle quidquid bonum ad praesentem pertinet vitam: quae omnia non sine gubernaculo divino substant, imo ex ipso, et per ipsum sunt, vel esse coeperunt.¹⁰

HIS suppositis, quae ad Originale peccatum, et vulnera per illud toti naturae humanae inflicta pertinent; explicandum est consequenter, quas vires naturales ad bonum naturae proportionatum cognoscendum, vel exequendum; et ad malum respuendum habeat liberum arbitrium, praesertim in natura lapsa. Circa quod se offerunt septem disputanda.

I. Utrum liberum hominis arbitrium possit ex solis suis viribus; absque auxilio gratiae cognoscere omne verum, pertinens ad ordinem naturae.

II. Utrum per solas vires naturae possit omnibus mysteriis supernaturalibus sibi propositis, et explicatis assentiri, tamquam revelatis a Deo, assensu mere naturali, certo, et firmo ex parte credentis.

III. Utrum absque auxilio gratiae possit operari aliquod opus virtutis moralis bonum ex obiecto, et omnibus circumstantiis, quod, comparatione ultimi finis naturalis, sit vere bonum, ac verae virtutis opus.

IIII. Utrum in natura lapsa possit ex solis suis viribus, cum concursu Dei generali, elicere actum absolutum mere naturalem dilectionis Dei super omnia, cum absoluto proposito illi in omnibus placendi.

Ubi explicatur: Utrum homo, si conditus esset in puris naturalibus, posset propriis viribus elicere aliquem actum naturalem dilectionis Dei super omnia.

V. Utrum liberum arbitrium cum solo concursu Dei generali attritionem, vel contritionem, quoad solam actus substantiam, cum proposito absoluto numquam amplius peccandi mortaliter, elicere valeat.

VI. Utrum homo possit per vires naturales sui arbitrii praeparare bonum sibi connaturale, quod per peccatum amisit.

VII. Utrum homo lapsus possit, absque auxilio gratiae, servare omnia mandata, et resistere pro quolibet temporis momento omnibus tentationibus, etiam gravissimis sibi occurrentibus, quas pro servanda lege naturali necesse sit vincere.