De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Quid sit praedestinatio, et in quo actu formaliter consistat, an in actu voluntatis, vel potius in actu intellectus.

I. PRO introductione huius disputationis, explicandae sunt in primis variae acceptiones, quibus solent accipi haec nomina, Praedestinatio, seu Praedestinatus; Praescientia, seu Praescitus. Deinde statuenda est legitima Praedestinationis definitio: tandem inquirendum, num in actu intellectus, an voluntatis formaliter consistat Praedestinatio.

Circa primum notandum, quod praedestinare (quod attinet ad etymologiam nominis) idem significat, quod ante destinare, vel praemittere, aut praeordinare, destinando aliquid in finem, tanquam in scopum, sicut sagitta praemittitur a sagittante in signum destinatum.¹ Et licet in amplissima significatione accipiatur hoc nomen, pro Praedestinatione, qua quaelibet res in suum finem etiam naturalem ordinatur; apud Theologos tamen sumitur magis stricte, et proprie, secundum quod significat praeordinationem creaturae intellectualis in finem supernaturalem, cum proposito eam transmittendi efficaciter in talem finem, sicut sagitta transmittitur a sagittante. Ad hanc similitudinem alludere videtur Propheta, cum loquens de praedestinatis, praesertim de Apostolis ait: Sicut sagittae in manu potentis, ita filii excussorum.² In hac acceptione sumitur praedestinatio ad Roman. 1. Qui praedestinatus est filius Dei in virtute. et cap. 8. Quos praescivit, et praedestinavit conformes fieri imaginis filii sui. Et ad Eph. 1. Qui praedestinavit nos in adoptionem filiorum per Iesum Christum, in ipsum, secundum propositum voluntatis suae, in laudem gloriae gratiae suae, in qua gratificavit nos in dilecto filio suo. Verum est, quod aliquando SS. Doctores utuntur nomine praedestinationis cum addito, ad significandam reprobationem. Sic S. Augustinus lib. 15. de civit. Dei, cap. 1.³ ait: Civitates mysticae duae sunt, atque duae hominum societates, quarum una praedestinata est in aeternum regnare cum Deo, altera in perpetuum subire supplicium cum diabolo. Et in Concilio Trident. sess. 6. decreto de Iustif. can. 17. Si quis dixerit iustificationis gratiam nonnisi praedestinatis ad vitam contingere; reliquos vero omnes, qui vocantur, vocari quidem, sed gratiam non accipere, utpote divina potestate praedestinatos ad malum; anathema sit. Sed tamen, cum praedestinatio ponitur sine addito, semper accipitur in bonam partem.

II. Similiter etiam nomen praescientiae, seu praescitus solet accipi in ampla significatione, ut designat illud, quod cognoscitur, antequam fiat:⁴ sic dicitur Deus praescire omnia futura contingentia, quia certo, et infallibiliter ea cognoscit, antequam producantur in propria mensura: et ipsum obiectum praecognitum a Deo ab aeterno dicitur praescitum. Unde esse praescitum, seu praecognitum in hac acceptione, est quaedam denominatio rationis, proveniens a reali cognitione cognoscentis, sicut esse visum, est denominatio rationis in obiecto, proveniens a reali visione, quae est in vidente. Sed tamen ex accommodatione usus apud Theologos hoc nomen, praescitus, communiter significat, reprobos, qui supposita praescientia peccati, praeordinati sunt ad aeternum supplicium. Verum est, quod aliquando in Scriptura sacra, et apud SS. Doctores praedestinatio significatur nomine praescientiae, et Electi dicuntur praesciti, seu praecogniti a Deo, sicut ad Rom. 8. Quos praescivit, et praedestinavit. et cap. 11. Non repulit Deus plebem suam, quam praescivit, idest, quam elegit, et praedestinavit, ut explicat S. August. lib. de dono persev. cap. 18. cuius verba haec sunt: Aliquando eadem praedestinatio significatur etiam nomine praescientiae, sicut ait Apostolus: Non repulit Deus plebem suam, quam praescivit. Hoc, quod ait, praescivit, non recte intelligitur, nisi praedestinavit; quod circumstantia ipsius loquutionis ostendit: loquebatur enim de reliquiis Iudaeorum, quae salvae factae sunt pereuntibus caeteris: Hinc etiam Apostolus ait: Novit Dominus, qui sunt eius,⁵ idest approbavit, et dilexit. E contrario autem, Deus dicitur nescire reprobos, quia neque eos approbat, nec eorum opera, ut patet ex illo Matth. 25. Nescio vos, discedite a me operarii iniquitatis.

III. Quod attinet ad definitionem praedestinationis, notandum, quod quidam Theologi, ut praedestinationem, quae fit a Deo, non sine praescientia meritorum defendant, sic eam definiunt. Praedestinatio est ratio ordinis mediorum in Deo, quibus praevidet, creaturam rationalem perducendam in vitam aeternam, cum proposito eumdem ordinem exequendi. Quam definitionem magis explicant, asserentes, quod ratio ordinis mediorum, quibus Deus per scientiam naturalem, et mediam inter liberam, et mere naturalem praevidet, creaturam aliquam mente praeditam perventuram in vitam aeternam cum proposito, determinationeve Divinae voluntatis ex parte sua id exequutioni mandandi; est praedestinatio. Ex quo inferunt, praedestinationem non esse certam, quantum ad assequutionem effectus, certitudine ordinis, seu causalitatis mediorum, sed solius praescientiae, ita videlicet, ut, si secludamus illam scientiam mediam, certum non sit, effectum praedestinationis talis adulti esse futurum. Haec tamen definitio praedestinationis definitioni, quam SS. Augustinus, et Thomas tradiderunt, non est consona, ut patebit infra, nec gratuitae praedestinationis proprietates satis explicat: nam praeterquam quod certitudinem praedestinationis revocat ad fundamentum, quod a parte rei non est, videlicet ad scientiam mediam; quam impossibilem esse disp. 7. ostendimus: sequeretur ex eadem definitione, quod praedestinatio divina, formaliter loquendo, in ratione praedestinationis, et efficacia illius, ac omnium auxiliorum gratiae, quae Deus noster in tempore confert praedestinatis, penderent, tamquam a conditione, sine qua non ex libera cooperatione nostri arbitrii a Deo praecognita per scientiam mediam; quod tamen esse falsum, et contra doctrinam SS. August. et Thomae ostendam inferius.

Legitima ergo definitio praedestinationis est, quam tradit S. Augustinus lib. de bono persev. cap. 14. et S. Thom. 1. p. q. 23. art. 1. videlicet, Praedestinatio est praescientia, et praeparatio beneficiorum Dei, quibus certissime liberantur, quicunque liberantur. Hac definitione saepissime utitur S. Thom. quamvis aliquando sub his terminis eam tradat: Praedestinatio est praescientia, et praeparatio gratiae in praesenti, et gloriae in futuro. aliquando vero sub istis: Praedestinatio est ratio transmissionis creaturae rationalis in vitam aeternam, in mente Dei existens, ut 1. p. q. 23. ar. 2. in c. et 3. p. q. 24. ar. 1. in c. et q. 6. de verit. ar. 1. Pro cuius explicatione notandum, quod praescientia in definitione praedestinationis, non sumitur pro scientia media, ut eius defensores contendunt,⁶ sed pro scientia simplicis intelligentiae, seu naturali, qua Deus cognoscit creaturas possibiles; haec enim praescientia praesupponitur in Deo in signo rationis ad praedestinationem; vel pro scientia libera, qua Deus praecognovit subiectum praedestinandum: nam etiam haec praescientia nostro modo intelligendi praedestinationem antecedit. Unde S. Th. 3. par. q. 1. art. 3. ad 4. Praedestinatio, inquit, praesupponit praescientiam futurorum, quod quidem communiter interpretantur Thomistae, praesertim Caiet. non quidem de praescientia omnium futurorum, sed aliquorum, eorum videlicet, quae non constituuntur, vel efficiuntur per ipsam praedestinationem, qualis fuit praescientia futuri peccati primi parentis, in cuius remedium praedestinatus est Christus. Potest etiam nomine praescientiae in definitione praedestinationis intelligi praescientia beneficiorum, quibus certissime liberantur, quicunque liberantur. Sed in hac sententia, quam pluribus in locis Augustinus sequitur; dicendum est, eiusmodi praescientiam non antecedere in signo rationis, sed potius subsequi liberum decretum Dei praedestinantis. Ideo quippe Deus haec praescivit, quia praedestinavit, ut apertissimis testimoniis S. August. disp. 7. ostensum est. Ex quibus potissimum est illud de praedestinatione SS. cap. 10. Praedestinatione quippe Deus ea praescivit, quae fuerat ipse facturus, unde dictum est: Fecit, quae futura sunt. Et cap. 17. Electi sunt itaque ante mundi constitutionem ea praedestinatione, in qua Deus sua futura facta praescivit. Et cap. 19. Cum ergo nos praedestinavit; opus suum praescivit; qui nos sanctos, et immaculatos facit. et idem repetit lib. de dono persev. c. 14. 17. et 18. et de hac praescientia loquitur Apost. ad Rom. 8. cum ait: Nam quos praescivit, et praedestinavit. Per haec manet exclusa eorum sententia, qui definitionem S. Augustini sic explicant: Praedestinatio est praescientia, quid facturum sit liberum arb. ex hypothesi, quod tali gratia, in talibus circumstantiis excitaretur; et beneficiorum praeparatio, quibus certissime liberantur, quicunque liberantur. Nam, iuxta nostram ultimam explicationem definitionis S. Augustini, ad idem prorsus obiectum refertur praescientia, et praedestinatio; scilicet ad beneficia Dei, quibus certissime liberantur electi. At praescientia media non habet pro immediato obiecto haec Dei beneficia, sed affectionem, et inclinationem humanae voluntatis, in talibus circumstantiis constitutae: ergo nomine praescientiae non intelligit S. Augustinus praescientiam mediam, seu conditionatam, sed absolutam, quae sequitur praedestinationem.

Praeterea est observandum, quod, ut 1. p. q. 23. ar. 2. ad 3. docet S. Tho. praeparatio est duplex, altera, quae est in praeparato; et haec reperitur in homine, vel Angelo praedestinato;⁷ altera est in praeparante, et haec non reperitur in passo, scilicet in praedestinato, sed in agente, idest in Deo praedestinante. Praeparatio ergo in definitione praedestinationis non accipitur formaliter pro ea, quae reperitur in praeparato; sed pro illa, quae est in Deo praeparante, eo modo, quo aliquis dicitur se praeparare ad aliquid agendum, cum disponit, ordinat, et se accingit ad illud exequendum.

IIII. His suppositis restat explicandum: An praedestinatio formaliter, et essentialiter consistat in actu intellectus Divini, vel in actu voluntatis.

Sunt circa hoc duae sententiae. Prima est Scoti in 1. sent. d. 40. q. un. in princ. S. Bonaventurae ead. dist. ar. 1. q. 2. Gregorii Ariminen. q. 1. ar. 1. qui asserunt, praedestinationem essentialiter consistere in actu voluntatis, quo Deus vult electis vitam aeternam. Potissimum argumentum huius sententiae desumitur ex illis verbis Apost. ad Eph. 1. Elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti, etc. Ubi praedestinatio vocatur electio: electio autem essentialiter est actus voluntatis, ut 1. 2. q. 13. ar. 1. docet S. Thomas: ergo.

Confirmatur ex illo ad Rom. 9. Ut secundum electionem propositum Dei maneret, non ex operibus, sed ex vocante dictum est; quia maior serviet minori. Quibus verbis praedestinatio dicitur propositum Dei; propositum autem est actus voluntatis: ergo.

Secundo: nam licet praedestinatio includat actum intellectus, et voluntatis divinae; principaliter tamen importat actum voluntatis, et solum in obliquo connotat actum intellectus practici, quo Deus ordinat media in finem: ergo praedestinatio substantialiter, et essentialiter supponit pro actu voluntatis. Antecedens probatur: nam, (ut 1. p. q. 23. ar. 1. notavit Caietanus) ordo mediorum in finem a divino intellectu excogitatus, ut antecedit approbationem, et acceptationem voluntatis, solum habet rationem excogitati, et non praedestinationis: ergo constituitur formaliter in ratione praedestinationis per approbationem, et acceptationem divinae voluntatis; ac per consequens in actu voluntatis consistit principaliter, et formaliter ipsa praedestinatio.

Tertio: nam praedestinatio, et reprobatio sunt actus eiusdem potentiae, cum unus sit alteri oppositus, sicut velle, et nolle: ac per consequens procedunt ab eadem potentia; sed reprobatio non est essentialiter, et formaliter actus intellectus, sed voluntatis, ad quam pertinet approbare, et reprobare aliquid: ergo et praedestinatio.

V. Secunda sententia est S. Tho. 1. p. q. 23. art. 1. et q. 6. de ver. ar. 1. ubi docet, quod praedestinatio est actus intellectus, quamvis connotet, et habeat adiunctum actum voluntatis. Defendunt eius sententiam Duran. in 1. sen. dist. 40. q. 1. Alexan. Alens. 1. p. q. 28. memb. 2. ar. 1. et 2. Caiet. M. Bañes, et omnes Thomistae. Ad cuius evidentiam notandum, quod, quamvis Deus sit simplicissimus, et non reperiatur in illo multiplicitas actuum, qui inter se realiter, aut formaliter sint diversi; nihilominus ratione ratiocinata distinguimus in eo plures actus tam ex parte intellectus, quam ex parte voluntatis, qui ad praedestinationem concurrunt: et ex illis quidam se habent antecedenter ad ipsam praedestinationem, quidam vero consequenter. Primus est actus intellectus, quo Deus per scientiam simplicis intelligentiae cognovit omnes homines, et Angelos possibiles. Secundus est actus voluntatis, quo ex omnibus creaturis intellectualibus possibilibus, libere elegit, et dilexit quasdam, ut essent, tam secundum esse naturale, quam supernaturale. Tertius est, dispositio activa, qua Deus res productas in diversis gradibus collocavit. Quartus est actus divinae voluntatis circa finem, quo Deus efficaciter voluit aliquibus vitam aeternam conferre. Quintus est actus providentiae supernaturalis, seu praedestinationis, quo res inter se dispositae efficaciter ordinantur per talia media ad finem supernaturalem, qui in clara Dei visione consistit. Qualiter autem dispositio partium se habeat respectu ordinis earum in finem, explicat S. Tho. q. 5. de ver. ar. 1. ad 9. et in 1. sent. dist. 39. q. 1. art. 1. in corp. et ad 4. Sextus, et ultimus actus est exequutio istius ordinis, quem Deus adimplet in tempore, vocando, iustificando praedestinatos, et glorificando, secundum illud ad Rom. 8. Quos autem praedestinavit, hos et vocavit: et quos vocavit, hos et iustificavit; quos autem iustificavit, illos et magnificavit.

Dicendum est ergo, praedestinationem essentialiter, et formaliter consistere in actu intellectus, quamvis antecedenter supponat actum voluntatis. Probatur ex definitione praedestinationis superius tradita: nam praedestinatio est ratio ordinis mediorum in finem supernaturalem in mente divina existens, sed ratio ordinis essentialiter, et formaliter pertinet ad intellectum: nam ordinare est rationis, et intellectus; unde ordinare pertinet ad sapientem, ut in principio libri 1. con. Gent. docet S. Thom. ergo, etc.

Confirmatur ex illo Actor. 13. Crediderunt, quotquot praeordinati erant ad vitam aeternam, ubi praedestinati praeordinati dicuntur; quia praedestinatio in praeordinatione mediorum ad vitam aeternam consistit. Unde S. Aug. li. de dono pers. c. 17. Praeordinare (inquit) est in praescientia disponere futura, et ordinare. et Auctor libri Hypognosticon lib. 6. in prin. ait: Praedestinatio a praevidendo, et ordinando id, quod futurum est, dicitur. Cum ergo ordinatio mediorum in finem sit essentialiter actus intellectus, relinquitur, praedestinationem essentialiter, et formaliter in actu intellectus consistere.

Praeterea probatur: nam praedestinatio est prima causa omnium beneficiorum, quae Deus in tempore confert praedestinatis, ut patet ex verbis Apostoli supra inductis: Quos autem praedestinavit, hos et vocavit, etc. sed Deus omnia causat per actum intellectus, quamvis praesupponat actum voluntatis: nam, ut disp. 16. et 17. ostensum est, Deus operatur omnia per intellectum, ut movetur a voluntate: ergo praedestinatio essentialiter, et formaliter in actu Divini intellectus consistit.

VI. AD primum argumentum pro sententia Scoti respondetur, quod etiam in sacra Scriptura praedestinatio appellatur praeordinatio, et praedestinati dicuntur praeordinati ad vitam aeternam, ut ex praemissis patet. Aliquando autem eadem praedestinatio significatur nomine electionis, vel propositi divini, quod pertinet ad voluntatem; non quia praedestinatio sit formaliter, et substantialiter electio, seu actus voluntatis; sed quoniam est electio antecedenter, eo modo, quo S. Th. 1. 2. q. 13. allegata, inquit, quod electio est actus rationis, non quidem substantialiter, sed antecedenter, quia videlicet actum rationis praesupponit. Et per haec patet ad confirmat.

Ad secundum negatur antecedens. Ad probationem respondetur, solum concludere, praedestinationem, quae in actu intellectus consistit, intrinsece connotare actum divinae voluntatis, tum antecedenter, quatenus supponit dilectionem Dei, et electionem, tum etiam consequenter, secundum quod approbat, et acceptat rationem ordinis transmittendorum in vitam aeternam.

Ad tertium respondetur, quod, ut docet S. Tho. 1. p. q. 23. ar. 3. in c. reprobatio est pars providentiae, sicut praedestinatio, quamvis in hoc differant inter se: nam praedestinatio est causa et eius, quod expectatur in futura vita a praedestinatis, scilicet gloriae, et eius, quod percipitur in praesenti, scilicet gratiae. Reprobatio vero non est causa eius, quod est in praesenti, scilicet culpae, sed est causa derelictionis a Deo: est tamen causa eius, quod redditur in futuro, scilicet poenae aeternae. Sed culpa provenit ex lib. arb. eius, qui reprobatur, et a gratia deseritur. Providentia autem est formaliter, et essentialiter actus intellectus; quamvis praesupponat actum voluntatis. Unde, sicut praedestinatio est actus divini intellectus, habens antecedenter, et consequenter adiunctum actum voluntatis; ita reprobatio est essentialiter, et principaliter actus intellectus, quo Deus ad ostensionem suae iustitiae, in ipsis reprobis, et maioris misericordiae in electis, quosdam permittit a fine supernaturali deficere: et, supposito peccato, aeternis ordinavit suppliciis punire; quamvis adiunctum habeat actum voluntatis, quo vult peccatum permittere, et poenam propter illud inferre. Notandum tamen, reprobationem formaliter non consistere in deordinatione positiva ab ultimo fine, (haec enim ex peccato ipsius reprobi procedit) sed in ordinatione permissionis peccati, et punitionis reproborum pro peccato, ad ostensionem divinae iustitiae in reprobis, et misericordiae in electis, ut dictum est. Ad illud autem, quod in eodem argumento obiicitur: nam approbatio est formaliter actus voluntatis: ergo et reprobatio: Respondetur, quod approbatio est actus intellectus, cum sit quaedam examinatio simul cum iudicio rationis, ut patet ex illo 2. Cor. 13. Vos ipsos tentate, si estis in fide, vos ipsos probate. et 1. ad Cor. 11. Probet autem seipsum homo, et sic de pane illo edat, et de calice bibat. Unde S. Thom. q. 5. de verit. art. 4. in cor. et ad 1. duplicem distinguit Dei providentiam, approbationis alteram, alteram concessionis. Primam docet esse bonorum tantum; secundam vero malorum. Sed tamen etiam actus approbationis connotat actum voluntatis, sicut de reprobatione, et praedestinatione dictum est.