De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Quid olim Manichaei, et his temporibus Lutherani, et Calviniani circa necessitatem gratiae, et vires naturales nostri arbitrii senserint.

I. PRO explicatione huius difficultatis et ne doctrina Catholicorum, cum errore Manichaeorum, Lutheranorum, vel Calvinistarum confundatur: sed manifestum sit, in quo dogmate hi haeretici fuerint per Sac. Conc. Trid. damnati; notandum est, quod (ut S. Tho. observavit) multi ex haereticis, dum aliquos errores vitare voluerunt, inciderunt in errores contrarios.¹ Sic Arius, dum vitare voluit errorem Sabellii confundentis S. Trinitatis personas, incidit in errorem contrarium: ut divideret Deitatis Essentiam. Similiter Eutices, dum vitare voluit errorem Nestorii dividentis in Christo personam Dei et hominis: contrarium errorem instituit, ut confiteretur unam esse Dei, et hominis naturam. Et dum aliqui vitare volunt Origenis errorem, ponentis omnes poenas post mortem purgatorias esse; in contrarium prolabuntur errorem, ut dicant, nullam poenam post mortem, purgatoriam esse. Non dissimiliter Pelagiani, ut sua pestifera dogmata simplicibus persuaderent, ab errore Manichaeorum se discedere confingebant; quasi satis esset viro catholico, unam antiquam haeresim impugnare; et non simul oporteret cavere a quaque alia extrema, et veritati catholicae (quae in medio consistit) inhaerere. Sic denique Lutherani, et Calviniani, dum ab haeresi Pelagii recedere voluerunt, asserentis gratiam secundum merita nostra dari: et per naturalem facultatem arbitrii posse hominem, quae ad pietatem pertinent, operari: libertatem eiusdem arbitrii creati cum Manichaeis negaverunt; et consequenter de medio omne meritum abstulerunt: clamantes, nihil posse hominem libere operari: sed liberum arbitrium esse rem de solo titulo, aut titulum sine re. Quod et Conc. Senon. contra Lutherum celebratum, his verbis observavit. In errorem Manichaei incidit Lutherus, dum nimis anxie, et scrupulose devitat Pelagium, metuens namque liberum arbitrium cum Pelagio nimis efferre, omne bonum opus; quod est in homine Deo tribuit et divinae gratiae, nihil prorsus libero arbitrio; sicque tollens omnino liberum arbitrium Lutherus factus est Manichaeus, dum refugit esse Pelagianus. Debuerat vero Lutherus ex Apostolo nosse: ita necessariam esse divinam gratiam ad operandum bene, ut cum ea tamen liberum arbitrium bonum opus efficiat.² Sicut ergo Lutherus devitare volens Pelagium, de medio abstulit liberum arbitrium; ita et Pelagius liberum arbitrium, contra Manichaeos statuere volens, nullum gratiae Christi locum reliquit. Unde S. Aug. ad quandam epistolam Iuliani, et aliorum Pelagianorum respondens, qui praetextu defendendi libertatem arbitrii, gratiam Christi hostiliter impugnabant; Quid opus est (inquit) ea quoque refellere, quae dogmatis eorum insidiosa venena non continent? sed tantum in auxilium suum, vel pro Catholica Fide contra Manichaeorum (sicut loquuntur) prophanitatem, confessionem orientalium Episcoporum videntur exposcere? nihil aliud nitentes, nisi, ut horribili haeresi obiecta, cuius se adversarios esse confingunt, lateant inimici gratiae in laude naturae.³⁴ Quis enim eis hinc commovit aliquando quaestionem? aut cui Catholicorum propterea displicent, quia damnant eos, quos praedixit Apostolus, recessuros a fide, cauteriatam habentes conscientiam: prohibentes nubere: abstinentes a cibis: quos immundos putant, nec putantes a Deo cuncta esse condita?⁵ Quis eos aliquando negare compulit, quod omnis creatura Dei bona sit, et nulla substantia sit, quam non summus fecerit Deus, nisi ipse Deus, qui non est ab aliquo factus? non ista in eis, quae constat esse catholica reprehenduntur, atque damnantur. Impietatem quippe Manichaeorum nimiam stultam et noxiam, non solum Fides Catholica detestatur: verum etiam haeretici omnes, qui non sunt Manichaei. Unde, et isti Pelagiani hoc bene faciunt: Manichaeis anathema dicere, et eorum erroribus contradicere: sed faciunt duo mala, quibus et ipsi anathematizandi sunt. Unum, quod Catholicos Manichaeorum nomine criminantur: alterum, quod etiam ipsi haeresim novi erroris inducunt. Neque enim, quia Manichaeorum morbo non laborant, propterea Fidei sanae sunt. Non unum pestilentiae est genus, quemadmodum in corporibus, ita et in mentibus. Sicut ergo medicus corporis non continuo pronunciat se a mortis periculo liberum, quem negasset hydropicum, si alio lethali morbo perspexisset aegrotum; ita istis non ideo veritas gratulatur; quia Manichaei non sunt, si alio perversitatis genere insaniunt. Quapropter aliud est, quod anathematizamus cum eis; aliud quod in eis. Detestamur enim cum eis, quod recte displicet etiam ipsis, ita tamen, ut detestemur in eis, unde recte displicent ipsi. Et post pauca: Desinant igitur Pelagiani Catholicis obiicere, quod non sunt, neque ideo se velint haberi amabiles, quia odioso Manichaeorum adversantur errori; sed merito se agnoscant odibiles, quia suum non aversantur errorem. Possunt enim duo errores inter se esse contrarii, sed ambo sunt detestandi, quia sunt ambo contrarii veritati.⁶ Nam si propterea diligendi sunt Pelagiani, quia oderunt Manichaeos: diligendi sunt et Manichaei, quia oderunt Pelagianos. Sed absit, ut Catholica Mater propter alterorum odium, alteros eligat amare: cum moneat, atque adiuvante Domino debeat utrasque vitare: et cupiat utrosque sanare: Ut ergo luce clarius appareat, qualiter inter duos extremos errores, Pelagianorum videlicet, et Semipelagianorum ex una parte: et Manichaeorum, ac Lutheranorum, et Calvinistarum ex altera: sana, et Catholica doctrina procedat: lectori (ut arbitror) non erit ingratum, post errores Pelagianorum, et Semipelagianorum, quos in praecedenti disputatione notavimus; Manichaeorum, et aliorum Haereticorum, qui illis adhaeserunt, aut eorum haeresim tenuerunt, asserta subnectere.

III.

Manichaei (ut inquit S. Aug.) a quodam Persa extiterunt, qui vocabatur Manin, quamvis, et ipsum cum eius insana doctrina caepisse nomen praedicari: nam antea Vrbinus vocabatur. Sed in Graecia discipuli eius vitantes nomen insaniae, quasi doctiores et ex ipso mendaciores, geminata n. litera, Manichaeum, quasi manna fundentem pro Manicheo, idest insano, appellaverunt.⁷ Et scribens contra Faustum. Iuratis (inquit) per dominum vestrum Manichaeum, qui Manes, lingua patria vocabatur: sed vos, ut apud Graecos insaniae nomen vitaretis, velut declinato, et prolongato nomine, quasi fusione addidistis, ubi amplius liberemini. Sic enim mihi quidam vestrum exposuit, cur appellatus sit Manichaeus, ut scilicet in Graeca lingua, tanquam manna fundere videretur: quia Graece fundit χεῖ dicitur. Unde quid egeritis nescio, nisi ut expressius nobis somniare videremini insaniam: neque enim addidistis in parte priore nominis unam literam, ut agnosceretur mannas, sed addidistis in posteriore duas syllabas. non appellantes Manen: sed Manichaeum, ut nihil aliud vobis, tam prolixis et vanis sermonibus suis, nisi insaniam fundere sonaret.⁸

IV.

Isti autem praeter alia fabulosa quam plurima, quae ad praesentem causam non pertinent, quae, et S. Aug. haeresi 46. cit. ad longum refert, multa quae cum Pelagianis conveniunt: alia quae Lutheranis, et Calvinianis paraverunt viam, dogmata erronea asseruerunt.

Primo, Manichaeus duo principia inter se diversa, atque adversa, eademque aeterna et coaeterna (hoc est) semper fuisse, composuit; duasque naturas, atque substantias, boni scilicet, et mali, sequentes alios antiquos haereticos, opinatus est. Quorum interse pugnam, et commixtionem, et boni a malo purgationem; et boni, quod purgari non potest, cum malo in aeternum damnationem, secundum sua dogmata asseverans: multa fabulatur, quae cuncta intexere huic operi, nimis longum esset.⁹

Secundo, Peccatores natura malos esse, et a malo principio productos: non autem esse malos proprii arbitrii libertate: ita refert his verbis Aug. Propter eos disputatio illa, scilicet, de lib. arb. suscepta est, qui negant ex libero voluntatis arbitrio mali originem duci, et Deum (si ita est) Creatorem omnium naturarum culpandum esse intendunt. Eo modo volentes secundum suae impietatis errorem (Manichaei enim sunt) immutabilem quandam, et Deo coaeternam introducere mali naturam. Contra istum errorem, cum adhuc Romae remoraretur, tres libros de lib. arb. scripsit S. Aug. ut lib. 1. retract. c. 9. ipse testatur.¹⁰

Tertio, ut idem Sanctus refert, dixerunt Manichaei: carnalem concupiscentiam, qua caro concupiscit adversus spiritum, non ex vitiata in primo homine natura nobis inesse infirmitatem; sed substantiam volunt esse contrariam, sic nobis inhaerentem: ut quando liberamur, et purgamur, separetur a nobis, et in sua natura ipsa immortaliter vivat.¹¹

Quarto, Baptismum in aqua nihil cuiquam perhibent, salutis afferre: nec quemquam eorum, quos decipiunt, baptizandum putant.¹²

V.

Quinto, Hominem malum non posse fieri bonum, nec bonum posse propria libertate fieri malum; ita refert Hieronymus, qui Manichaeos inter alios haereticos asseruisse commemorat: Posse ad perfectionem, et non dico, ad similitudinem, sed aequalitatem Dei, humanam virtutem et scientiam pervenire: ita ut asserant, se ne cogitatione quidem et ignorantia, cum ad perfectionis culmen ascenderint, posse peccare.¹³

Sexto, hominem non esse liberi arb: sed eum omnia agere fatali necessitate: Ita refert Hieron. in prooemio citato, ubi ait, Manichaeorum esse, hominum damnare naturam, et liberum auferre arbitrium, et adiutorium Dei tollere. Idem refert Aug. contra Fortunatum Manichaeum; Chrysost. hom. 45. in Ioan. et Socrates, lib. 1. c. 17. Haec sunt, quae ad nostrum faciunt institutum, quae etiam, et alia quam plurima in unum colligit S. Aug. Manichaeos conferens cum Pelagianis: et ostendens Ecclesiam Catholicam, tam istos, quam illos redarguere: et eorum erroribus, atque figmentis adversari, ait enim.¹⁴

VI.

Manichei dicunt, Deum bonum non omnium naturarum esse Creatorem. Pelagiani dicunt, Deum non esse omnium aetatum in hominibus Mundatorem, Salvatorem, Liberatorem. Catholica utrosque redarguit; et contra Manichaeos, defendens Dei creaturam, ne ab illo instituta negetur ulla creatura: et contra Pelagianos, ut in omnibus aetatibus perdita requiratur humana natura. Manichaei carnis concupiscentiam, non tanquam accidens vitium, sed tanquam naturam ab aeternitate malam vituperant. Pelagiani eam tanquam nullum vitium, sed naturale sit bonum insuper laudant. Catholica utrosque redarguit. Manichaeis dicens, non natura, sed vitium est. Pelagianis dicens, non a Patre, sed ex mundo est, ut eam velut malam valetudinem sanari utrique permittat, desinendo illi, tanquam insanabili credere: isti tanquam laudabilem praedicare. Manichaei negant, homini bono, ex libero arbitrio fuisse initium mali. Pelagiani dicunt, etiam hominem malum sufficienter habere liberum arbitrium, ad faciendum praeceptum bonum. Catholica utrosque redarguit: et illis dicens: fecit Deus hominem rectum:¹⁵ et istis dicens, si vos filius liberaverit, vere liberi eritis.¹⁶ Manichaei dicunt, animam particulam Dei, naturae malae commixtione habere peccatum: Pelagiani dicunt, animam iustam non quidem particulam, sed creaturam Dei, etiam in ista corruptibili vita non habere peccatum. Catholica utrosque redarguit: Manichaeis dicens: aut facite arborem bonam, et fructum eius bonum: aut facite arborem malam, et fructum eius malum.¹⁷ Quod non diceretur homini, qui natura facere non posset, nisi quia peccatum non natura, sed vitium est: Pelagianis dicens, si dixerimus, quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et veritas in nobis non est.¹⁸ His morbis inter se contrariis Manichaei Pelagianique confligunt, dissimili voluntate, simili vanitate, separati opinione diversa, sed propinqui mente perversa. Iam vero gratiam Christi simul oppugnant, baptismum eius simul evacuant: carnem eius simul exhonorant: sed etiam hoc modis causisque diversis. Nam Manichaei meritis naturae bonae: Pelagiani autem meritis voluntatis bonae perhibent divinitus subveniri. Illi dicunt: debet hoc Deus laboribus membrorum suorum: Isti dicunt, debet hoc virtutibus servorum suorum. Utrisque ergo merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Manichaei lavacrum regenerationis, idest aquam ipsam dicunt esse superfluam, nec prodesse aliquid, profano corde contendunt: Pelagiani autem, quod in sacro Baptismate ad expianda peccata dicitur, nihil opitulari Infantibus, nullum peccatum habentibus, asserunt. At per hoc in parvulis baptizandis, quantum ad remissionem attinet peccatorum, Manichaei visibile destruunt elementum: Pelagiani autem etiam invisibile sacramentum. Manichaei, carnem Christi exhonorant, partum Virginis blasphemando: Pelagiani autem carnem redimendorum carni Redemptoris aequando. Propterea quippe natus est Christus, non utique in carne peccati, sed in similitudine carnis peccati: quia caeterorum hominum nascitur caro peccati. Manichaei ergo omnem carnem poenitus detestantes, auferunt carni Christi perspicuam veritatem: Pelagiani vero nullam carnem peccati nasci asseverantes, auferunt carni Christi propriam dignitatem. Et in alio loco eandem comparationem prosequens, postquam retulit quinque dogmata a Pelagianis asserta, subdit. Sed quoniam in his quinque rebus, quas proposui, in quibus quaerunt latebras, et de quibus connectunt calumnias, divinis documentis produntur, atque vincuntur, excogitaverunt Manichaeorum detestabili nomine, imperitos, quos potuerint deterrere ne adversus eorum perversissima dogmata aures accomodent veritati:¹⁹ quia scilicet Manichaei quinque istorum tria priora blasphemando condemnant, dicentes: Neque humanam creaturam, neque nuptias, neque legem a summo, et vero Deo esse instituta: non autem accipiunt, quod veritas dicit, a libero arbitrio exordium sumpsisse peccatum, et ex illo esse omne, vel Angeli, vel hominis malum: quia mali naturam semper malam, et Deo coaeternam nimis a Deo exorbitantes, credere maluerunt. Sanctos quoque Patriarchas, et Prophetas, quantis possunt execrationibus, insectantur. Ecce, unde se putant haeretici novi, Manichaeorum nomine obiecto, vim subterfugere veritatis. Sed non subterfugiunt, insequitur quippe ille, et simul Manichaeos Pelagianosque subvertit. Homo enim dum nascitur, quia bonum aliquid est, in quantum homo est, Manichaeum redarguit, laudatque Creatorem. Inquantum vero trahit originale peccatum, Pelagium redarguit: et habet necessarium Salvatorem. Nam, et quod sananda dicitur ista natura, utrumque repercutit: quia nec medicina opus haberet, si sana esset, quod est contra Pelagianum; nec sanari posset omnino, si aeternum, atque immutabile malum esset, quod est contra Manichaeum. Item quod nuptiis, quas laudamus a Domino constitutas, concupiscentiam carnis imputandam esse non dicimus, et contra Pelagianos est, qui eam in laudibus ponunt: et contra Manichaeos, qui eam malae naturae tribuunt, cum sit nostrae naturae accidens malum, non Dei distinctione separandum, sed Dei miseratione sanandum. Item quod dicimus, legem sanctam, iustam, et bonam non iustificandis impiis: sed convincendis superbis praevaricationis gratia positam: et contra Manichaeos est, quia secundum Apostolum, laudatur: et contra Pelagianos, quia secundum Apostolum, nemo ex lege iustificatur.²⁰ Et ideo iustificandis eis, quos litera occidit, idest, quos lex bona praecipiens, praevaricatione reos facit, spiritus gratiae gratis opitulatur. Item quod arbitrium sui in malum liberum, dicimus ad agendum bonum gratia Dei esse liberandum, contra Pelagianos est. Quod autem dicimus, ab illo exortum, quod antea non erat malum, contra Manichaeos est. Item quod Sanctos Patriarchas, et Prophetas debitis, in Deo, laudibus honoramus, adversum est Manichaeis. Quod vero et ipsis quamvis iustis, et Deo placentibus propitiationem Domini, fuisse dicimus necessariam, adversum est Pelagianis. Utrosque igitur Catholica Fides sicut et caeteros Haereticos, adversarios invenit: utrosque divinorum testimoniorum authoritate, et luce veritatis convincit.

VII. Lutherani, et Calviniani ex parte Manichaeis consentiunt, et ex parte Pelagianis, quamvis in multis assertionibus ab illis, atque ab istis dissentiant. Conveniunt quidem cum Manichaeis, in eo quod lib. arb. de medio tollunt, et mali originem non ex libero voluntatis arbitrio: sed ex Deo ipso procedere asserunt. Cum Pelagianis vero, quoniam approbant consequentiam: quia illi convicti praeoperantem gratiam abnegarunt, et aeternum, atque absolutum, et efficax decretum divinae voluntatis, quo omnia in tempore facienda determinavit, de medio tollunt. Sicque eadem via in contrarios errores, et inter se colluctantes abierunt, et a Fide Catholica recesserunt. Assertiones autem Lutheranorum, et Calvinistarum, in quibus cum Manichaeis conveniunt, sunt quae sequuntur.

ASSERTIONES LVtheranorum, et Calvinistarum circa Gratiam, et Liberum arbitrium.

VIII. ANTEQUAM Lutheranorum assertiones referamus, advertere oportet, eos saepius non solum veritati catholicae, sed etiam sibi ipsis repugnare: nunc afferentes: nunc negantes, quod in prioribus scriptis tradiderant; ut latissime Thesaurus Catholicus Iodoci Coccii, lib. 8. de signis Ecclesiae, art. 7. et 8. quam multis exemplis demonstrat. Quod, et Philipp. Melanchthon suam, in hac parte, inconstantiam ostendens, ingenue fatetur, cum ait. In apologia quotidie multa mutamus, subinde enim mutanda sunt, et ad occasiones accommodanda.²¹ Unde non propterea debet Theologus existimare, Lutherum, aut Calvinum, vel eorum sequaces suos prorsus errores, aut retractasse, aut emendasse: quoniam in aliis locis contraria dixerunt: sed potius eorum calliditatem execrari, eo quod ad decipiendos Catholicorum simplicium animos, et oves Christi Domini capiendas, cum lupi essent, et lupi rapacissimi, ovina pelle, et verbis Catholicis se ipsos tegebant, ut ex his quae subiicienda sunt, manifestum fiet.

Primum igitur dogma Lutheranorum, et Calvinistarum est, hominem non vere esse liberi arbitrii, sed in eo liberum arbitrium esse titulum sine re, aut rem de solo titulo. Ita asseruit impius Lutherus. Liberum (inquiens) arbitrium post peccatum res est de solo titulo: et dum facit, quod in se est, peccat mortaliter. Liberum arbitrium est figmentum in rebus, seu titulus sine re, quia nulli est in manu sua quidpiam cogitare boni aut mali, sed omnia (ut Vvicleph, art. Constantiae damnatus, recte docet) de necessitate absoluta eveniunt. Quod et Poeta voluit, quando dixit. Certa fiant omnia lege.²² Et in alio loco. Error est, inquit, Liberum arbitrium habere activitatem in bono opere, quando de interno opere loquimur:²³ velle enim illud, quod credere, sperare, diligere, iam diximus, motus raptus, ductus verbi Dei, et quaedam continua purgatio, et renovatio mentis, et sensus de die in diem in agnitionem Dei, licet non semper aeque intensa sit illa passio, tamen semper est passio. Ecce (inquit Hierem.) sicut lutum in manu figuli, ita vos domus Israel in manu mea.²⁴ Quid obsecro, activitatis habet: lutum, quando figulus formam ei affingit? nonne mera passio ibi cernitur? Et in alio loco ait. Deus nihil praescit contingenter: sed omnia immutabili, et aeterna infallibilique voluntate, et praevidet, et proponit, et facit. Ex quo sic infert. Pugnat ergo ex diametro praescientia Dei cum libero arbitrio.²⁵ Sed quam invalida sit haec illatio, qua et Pelagiani, et Lutherani decepti sunt, patebit infra, inter explicandam concordiam liberi arbitrii, cum absoluto Dei decreto.²⁶

IX. Subscribit Calvinus locis superius allegatis, sed praesertim lib.2. instit.c.3.§.7. cuius verba, num.17.referenda sunt.

Est tamen differentia inter Lutherum, et Calvinum: nam Lutherus asseruit liberum arbitrium nullam habere in bono opere interno activitatem: sed concurrere mere passive, recipiendo motum a solo Deo productum, ut verba eius superius adducta demonstrant. Calvinus autem moderatus utcunque errorem Lutheri, fatetur, liberum nostrum arbitrium non se habere mere passive, tanquam inanime quoddam: sed active concurrere, et motu spontaneo ad suas operationes, non tamen libere. Unde lib.2. instit.c.5.§.14. Extranea est (inquit) illa similitudo, qua nos invidiose gravat. Quis enim ita desipit, ut hominis motionem a iactu lapidis nihil differre autumet? neque vero quicquam simile consequitur ex nostra doctrina. In naturales hominis facultates referimus approbare, respuere, velle, nolle, eniti, resistere: nempe approbare vanitatem, respuere solidum bonum, velle malum, nolle bonum, eniti ad nequitiam, resistere iustitiae.

X. Eundem errorem tenuit Philippus Melanchthon. ad caput octavum, epi. ad Rom. editionis 2. ubi impugnans liberum hominis arbitrium, ait: Quia voluntas nostra adeo non est libera, ut eo tantum feratur, quorsum a Deo impellitur; non est rerum contingentia, sed necessitas iuxta declarationem Dei. Et lib.2. locorum comm. c. de lib.arb. ait: Quid igitur inquies, nulla ne est in rebus humanis contingentia? nihil casus, nihil fortuna? Omnia necessario evenire Scripturae docent, esto videatur tibi in rebus humanis contingentia iudicio rationis hic imperandum est: et post pauca. Quis potuit dissimulare sententiam scripturae de praedestinatione, quando voluntati nostrae libertatem per praedestinationis necessitatem adimit scriptura, etc. Si ad praedestinationem referas humanam voluntatem, neque in externis, neque in internis operibus est ulla libertas: sed eveniunt omnia iuxta praedestinationem divinam. Si ad opera externa referas voluntatem, quaedam videtur esse iudicio naturae libertas: sed si ad affectus referas voluntatem, nulla plane libertas est, etiam naturae iudicio.

XI. Haec haeresis Lutheri, et Calvini negans liberum arbitrium, antiqua fuit plurium haereticorum. Nam praeter Manichaeos superius allegatos, Simon Magus (ut refert Clemens Roman.) nihil hominis arbitrio, sed omnia fato fieri voluit.²⁷ Priscilianistae (ut refert Leo Primus, et S. August.) Manichaeorum dogmata sectantes, astruunt, fatalibus stellis homines esse colligatos.²⁸ Albigenses denique (ut refert S. Anton.) asseruerunt, quod peccatum non sit de lib.arb.²⁹ Ioannes Vvicleph 2.trialog.c.13. Deus (inquit) necessitat creaturas singulas activas ad quemlibet actum suum, et 3. dialog. cap.9. Nunquid creatura potest impedire Dei determinationem et veritatem aeternam procedentem ex Dei proposito facere quod non erit? ac si ab illis penderet divinum propositum, et veritas aeterna. Et post pauca. Propositum Dei oportet necessario adimpleri, et sic omne futurum eveniet necessario. Sed quam fallaci, et levi argumentatione hi haeretici ex hoc principio: Deus praedestinavit: decrevit efficaci decreto: et praeordinavit ab aeterno omnes actus bonos, qui fiunt in tempore: et ad eos eliciendos impellit, et movet voluntatem creatam; deduxerint, eam in suis operationibus non esse re vera liberam, patebit inferius.³⁰

XII. Secunda haeresis Lutheranorum affinis praecedenti, affirmat, nullum esse futurum contingens: sed omnia ex necessitate absoluta evenire. Constat hoc ex locis adductis, num.praecedenti. Sed expresse eam sequuntur Philipp. Melanchthon. lib. 2. locorum communium, c.de lib.arb. Theodorus Beza, in summ. Christianismi, p.17 et 177. et 186. Omnia (inquiens) ita necessario ex Dei immutabili decreto evenire, ut secundum illud, Iudas necessario Christum prodiderit: Haerodes, et Pilatus necessario Christum condemnaverint: reprobi peccent necessario, et pereant; Adamus necessario lapsus sit, quamquam creatus quidem fuerit bonus ad tempus, sed ita, ut inevitabili decreto Dei, Deo sciente, et ordinante laberetur: qui non potuerit, ita labi, nisi ex Dei decreto voluntate, et ordinatione. Et in abstersione calumniarum Nestrusii, ad primam calumniam de providentia Dei: Non omnia (inquit) tantum, sed etiam singula ex Dei decreto fieri, et evenire: et quidem eiusmodi decreto, ut falli nulla ratione possit. Iudas, si Dei decretum consideremus, eo ipso momento necessario Dominum prodidit. Haerodes quoque, et Pilatus necessario Christum condemnaverunt (sicut inquiunt Apostoli) illos convenisse, ut peragerent quaecunque manus, et consilium Domini ante determinarat, ut fieret,³¹ Et lib. de arcana Dei praedest. contra Castilionem, fol. 359. Nos Adamum dicimus sua quidem sponte, et sua culpa lapsum, non tamen fortuito, sed prout diffinitum Dei consilium, providentia, et manus iuste determinarant, ut fierent.

XIII. Tertia haeresis Luther. asserit, Mandata Dei etiam per gratiam servari non posse: sed homini esse omnino impossibilia. Ita dicit Lutherus in confutatione Rat. Latomianae. Tot (inquit) scripturae testimonia probant, mandatum esse impossibile nobis, ut nihil sit manifestius. Et in responsione ad dialog. Syluestr. Prieratis. Pessime facis, quod negas Salvatorem impossibilia iussisse, plusquam pessime facis, quod hoc falsitatem audes appellare: Non possumus in hac vita mandata Dei adimplere. Et Philippus Melanchthon. ad c. 4. ep. ad Rom. edit. 1. Cum mandat lex, Deum diligi, perinde impossibilia iubet, atque si praecipiat nobis transvolare Caucasum. Et Calvin. lib. 2. instit. c. 7. Sit extra controversiam, impossibile esse in hac carne legis implementum. Denique Ioan. Monhaemius, dialog. 3. Nemo (ait) quantumvis perfectus praestare potest, quod lex iubet.

XIV. Quarta haeresis Lutheranorum eaque omnium impiissima, et blasphema, affirmat, Deum esse causam, et auctorem peccati, atque mala opera in nobis, ita ut bona, operari. Lutherus enim, sic loquitur. Quomodo potest sese homo ad bonum praeparare, cum, neque in potestate eius sit vias suas malas facere: nam, et mala opera in impiis operatur Deus, ut Proverb. 16. dicitur: Omnia propter se ipsum operatus est Dominus, etiam impium, ad diem malum: quis audet negare se etiam in malis operibus seu coactum, aliud facere, quam cogitaverit?³² Et alio in loco ait. Si praescivit Deus Iudam fore proditorem, necessario Iudas fiebat proditor: nec erat in manu Iudae, aut ullius creaturae aliter facere: aut voluntatem mutare, licet id fecerit volendo non coactus: sed velle erat opus illius, quod omnipotentia sua movebat Deus, sicut, et omnia alia.³³

XV. Eundem errorem secutus est Calvinus, lib. contra Pighium, et lib. 3. institut. c. 23. §. 7. et 8. Philipp. Melanchthon. ad c. 8. ad Rom. aedit. 1. et ad cap. 9. eiusdem epist. Zuincglius, sermon. de providentia, c. 6. Quo etiam errore infecti fuerunt alii haeretici antiqui: sed praesertim Martion, qui (ut referunt Tertulianus, et Irenaeus) asseruit Deum esse causam mali.³⁴ Persae similiter (ut refert Agathias, lib. 2. c. 12.) cum Manichaeis, duo et prima inducunt principia: alterum quidem ut bonum, et optima quaeque parturiens: alterum quod poenitus his adversetur. Inter Philosophos antiquos non defuerunt eiusdem erroris auctores: nam Chrysippus Stoicus (ut Plutarc. de Stoicis contrarietatibus refert) Deus, inquit, bella, et malitias operatur, homines incitando, et pervertendo. Simon Magus (ut inquit Vincentius Lirinens.) Deum auctorem malorum, idest scelerum, impietatum, flagitiorumque nostrorum ausus est dicere: quippe quem asserit, talem manibus suis hominum creare naturam, quae proprio quodam motu, et necessariae cuiusdam voluntatis impulsu nihil aliud velit, nisi peccare.³⁵

XVI. Quinta haeresis eorum asserit, quod voluntas nostra, nisi per Dei gratiam flectatur, naturaliter est inclinata ad malum; ita Calvinus, lib. 2. institut. c. 3. num. 8. ubi ait: Ex mera gratia est, ubi velle bonum incipimus: qui ad malum toto animo sumus naturaliter propensi. Et num. 9. ex illis verbis Salomonis, 1. Reg. 8. Inclinat cor nostrum ad se Dominus, concludit. Pervicaciam cordis nostri ostendit, quod in legis divinae rebellionem naturaliter exultet, nisi flectatur.

XVII. Sexta eorundem haeresis est, Deum ita inchoare, et perficere in nobis bonum opus movendo liberum arbitrium, ut nostra voluntas non libere: sed solum motu spontaneo motionem divinam subsequendo cooperetur. Ita Calvinus, lib. 2. institut.c.3.§.7. ubi ait. Sed erunt forte qui concedent, voluntatem a bono suapte ingenio aversam, sola Domini virtute converti: sic tamen, ut praeparata suas deinde in agendo partes habeat, quemadmodum docet Aug. Omne bonum opus gratiam praecedere, et id comitante, non ducente, pedissequa non praevia voluntate: quod non male a Sancto Viro dictum praepostere huc detorquet Petrus Lombardus. Ego autem, tam in Prophetae verbis, quae citavi, quam in aliis locis clare duo signari contendo; quod, et pravam nostram voluntatem corrigat Dominus; vel potius aboleat, et a seipso bonam submittat. Quatenus a gratia praevenitur, in eo, ut pedissequam appelles, tibi permitto, sed quia reformata opus est Domini; hoc perperam homini tribuitur, quod gratiae praevenienti pedissequa voluntate obsequatur. Ideo non recte a Chrysostomo scriptum est, nec gratiam sine voluntate, nec voluntatem sine gratia quicquam posse operari: quasi vero non ipsam quoque voluntatem operetur gratia, sicuti nuper ex Paulo vidimus.

XVIII. Septima haeresis Lutheranorum affirmat, Gratiam Dei, ita esse efficacem ex se ipsa, ut nostra voluntas eidem non cooperetur libere, sed solum spontanee: ultro et non coacte: ita Calvinus, lib.2. institut.c.3.num.11. Neque secus accipi sententia Christi potest, Omnis qui audivit a Patre meo, venit ad me,³⁶ quam, ut efficacem a seipsa Dei gratiam doceat, quemadmodum, et Augustinus concedit. Sic intellexerunt verba Calvini, qui contra illum scripserunt, praesertim Stapletonius in Promptuario Catholico feria 6. Hebdom. 1. quadragesimae, num.4. ubi ait: Non est gratia ex seipsa efficax (ut Calvinus loquitur) quae sola totum operetur, et cum qua nos libere non cooperemur.³⁷ Unde ipse Calvinus num.12. inquit, Nos ex quo semel Domini virtute in iustitiae obsequium edomiti sumus, ultro pergere, et propensos esse ad sequendum gratiae actionem; est enim certissimum, ubi gratia Dei regnat, talem esse obsequendi promptitudinem. Ultro pergere inquit, non libere, quia semper negavit, voluntatem libere sequi gratiae efficacis motionem, et in hoc erravit Calvinus, non autem in eo, quod praevenientem gratiam vere efficacem agnovit.

Haec, et alia haereticorum figmenta, et errores Calvini, quibus se ab unitate Ecclesiae Catholicae divisit, confutabuntur infra. praesertim disp.22.num.31. disput.24. et 25. disp.97.num.11. disp.98.num.10. et disp.121. praecipue num.10. ubi manifestum fiet, decretum Dei eternum, et efficaciam praeoperantis gratiae divinae, nullo modo praeiudicare libertati nostri arb. Sed eam potius perficere, stabilire, et roborare.