De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate

Utrum facienti totum, quod in se est ex auxilio efficaci, hoc est elicienti actum charitatis, et contritionis; detur infallibiliter, et ex certa lege gratia iustificans.

I. RATIO dubitandi est: nam prima gratia iustificans datur omnino gratis: ergo non est lex, quod dabitur infallibiliter operanti ex auxilio efficaci actum charitatis, vel contritionis, quo ad eamdem gratiam iustificantem disponitur. Probatur consequentia: nam, ut dicit Apostolus: Ei, qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum:¹ et iterum ait: Non ex operibus, alioquin gratia iam non est gratia.²

Confirmatur: nam Sanctus Prosper infert contra Collatorem, in eius sententia, gratiam secundum merita nostra dari; quoniam asserebat, aliquid boni operis praecedere in hominibus, propter quod gratiam consequantur:³ ergo, si ante infusionem gratiae iustificantis aliquod bonum opus nostrum praecedit, propter quod gratiam iustificantem infallibiliter, et ex certa lege consequamur, sequitur, talem gratiam secundum merita nostra dari.

Secundo arguitur. Per actum charitatis, et contritionis, qui est ultima dispositio ad gratiam, non meretur peccator, etiam de congruo, gratiam iustificantem: alias enim non iustificaretur mere gratis, sed ex operibus; quod tamen repugnat Apostolo dicenti: Iustificati gratis per gratiam ipsius:⁴ ergo nulla est lex a Deo statuta dandi infallibiliter gratiam iustificantem peccatori, elicienti actum charitatis, et contritionis ex auxilio efficaci. Probatur consequentia: nam si esset talis lex; et promissio divina, peccator per actum contritionis mereretur, saltem de congruo, infusionem gratiae iustificantis: imo etiam ex iustitia imperfecta, seu de condigno: nam promissio divina dandi aliquid, propter opus supernaturale antecedens, fundat meritum de condigno.

II. Tertio arguitur. Donum perseverantiae non datur infallibiliter, et ex certa lege facienti totum, quod in se est ex praecedentibus auxiliis gratiae; quia tale donum est principium effectivum meriti. Sed etiam gratia habitualis est principium effectivum meriti: nam omne opus meritorium procedit a gratia habituali, mediante charitate, ut 1. 2. q. 114. ar. 4. docet S. Thomas: ergo idem, quod prius.

Quarto arguitur. Si esset aliqua lex statuta a Deo dandi gratiam habitualem se disponenti per actum contritionis ad illam, colligeretur ex sacris litteris, ex quibus dumtaxat nobis innotescunt ea, quae pendent ex simplici Dei voluntate; sed nullus est locus in sacra Scriptura, ex quo possit praedicta lex colligi, aut probari: ergo.

Quinto arguitur. Actus meritorii, quos producit iustus post acceptam gratiam iustificantem, sunt Deo magis accepti, quam actus antecedentes infusionem primae gratiae iustificantis; sed reparatio post lapsum non datur infallibiliter, et ex certa lege, hominibus iustis, elicientibus post acceptam gratiam praedictos actus meritorios; alias homo iustus posset mereri sibi reparationem post lapsum, quod est contra S. Tho. 1. 2. q. 114. ar. 7. ergo similiter gratia iustificans non dabitur infallibiliter, et ex certa lege elicienti actum contritionis.

Sexto arguitur. Sicut homo per actum charitatis, et contritionis se disponit ad consequutionem gratiae habitualis, et charitatis; ita etiam per subsequentes actus charitatis, vel contritionis se disponit ad augmentum eiusdem gratiae, et charitatis. Et, sicut dicit Conc. Trid. per eosdem actus meretur iustus augmentum habitus gratiae;⁵ sed nulla lex a Deo est statuta dandi augmentum habitus se disponenti per proprios actus ad tale augmentum: ergo similiter non erit lex a Deo statuta conferendi gratiam habitualem elicienti ex auxilio gratiae actum contritionis, vel charitatis, quo se ad gratiae iustificantis consequutionem disponit. Minor probatur: nam contingit multoties; quod homo iustus eliciat actus charitatis remissiores, quam sit habitus praeexistens, et numquam exeat postmodum in ferventiorem actum, et moriatur; tunc non consequetur augmentum habitus: ergo.

IV. In his argumentis quatuor involvuntur difficultates. Prima: Utrum ex natura rei detur infallibiliter gratia iustificans elicienti actum contritionis, et charitatis. Secunda: Utrum per eumdem actum mereatur homo de congruo iustificantem gratiam. Tertia: Utrum iustus per bona opera possit mereri sibi reparationem post lapsum. Quarta: Utrum per actus remissiores habitu gratiae, et charitatis praeexistentis, mereatur homo augmentum habitus; et quando conferatur ei hoc augmentum. Tres priores difficultates dissolvuntur in praesenti: quarta pro sequenti disputatione reservabitur.

PRo resolutione primae difficultatis sit Prima Conclusio. Homini elicienti actum contritionis, et charitatis ex auxilio gratiae, infallibiliter, et ex certa lege infunditur a Deo habitus gratiae iustificantis, et charitatis, ac reliqui habitus infusi, qui gratiam iustificantem comitantur.⁶ Conclusio est expressa S. Th. 1. 2. q. 112. ar. 3. in corp. Et probatur. Primo: quia secundum legem ordinariam, formae introducuntur infallibiliter in materiam, posita ultima dispositione, alias dispositio ultima non esset ultima: sed actus contritionis, et charitatis est ultima dispositio ad gratiam iustificantem, ut saepe docet S. Tho. ergo, secundum legem ordinariam, gratia infallibiliter introducitur in animam, cum primum elicit actum contritionis, et charitatis. Secundo probatur. Ut supra ostensum est, eadem contritio, quae est ultima dispositio ad gratiam, et in genere causae materialis antecedit illam; in genere tamen causae formalis, et efficientis, est effectus eiusdem gratiae. Et propterea, quamvis non sit meritoria gratiae, est tamen meritoria vitae aeternae, ut 1. 2. quaest. 112. ar. 2. ad 1. dicit S. Thomas: ergo non potest dari contritio, quae est ultima dispositio ad gratiam, quin in eodem instanti temporis gratia iustificans infundatur homini: ergo datur infallibiliter praeparanti se per actum contritionis, procedentis ex auxilio gratiae.

V. Tertio probatur ratione S. Tho. 1. 2. citata. Praeparatio ad gratiam, secundum quod est a Deo movente, habet necessitatem ad id, ad quod ordinatur a Deo, non quidem coactionis, sed infallibilitatis; quia intentio Dei deficere non potest, secundum quod Augustinus dicit in lib. de praedest. Sanctorum, quod per beneficia Dei certissime liberantur, quicumque liberatur: ergo, si ex intentione Dei moventis est, quod homo, cuius cor movet, gratiam iustificantem consequatur; infallibiliter eam consequitur: sed per actum contritionis movet Deus peccatorem a statu peccati ad iustitiam, et iustificationem, ut 1. 2. q. 113. ar. 5. in corp. dicit S. Thomas; idque cum efficaci intentione, ut iustificationis gratiam consequatur: ergo infallibiliter eam consequitur. Confirmantur haec omnia ex Conc. Trid. sess. 6. de iustif. cap. 7. ubi, postquam in capite praecedenti modum praeparationis ad gratiam, qui est per actum contritionis, et charitatis explicuisset; subdit haec verba: Hanc dispositionem, seu praeparationem iustificatio ipsa consequitur; quae non est sola peccatorum remissio, sed et sanctificatio, et renovatio interioris hominis, per voluntariam susceptionem gratiae, et donorum. Unde homo ex iniusto fit iustus, et ex inimico amicus, ut sit haeres secundum spem vitae aeternae. Sentit ergo Concilium, gratiam iustificantem infallibiliter dari iis, qui actum contritionis, et charitatis eliciunt ex auxilio gratiae.

VI. Utrum autem ex natura rei, an ex ordinatione, et dispositione divina, gratia iustificans habeat infallibilem connexionem cum actu contritionis, et charitatis, qui est ultima dispositio; disputatur 1. 2. q. 112. ar. 1. et 3. et q. 113. ubi de iustificatione impii agitur ex professo. M. Medina 1. 2. q. 112. citata ar. 1. dub. 2. ad 1. argumentum respondet, actum contritionis non esse ex natura rei dispositionem ad gratiam eo modo, quo calor ut octo est ultima dispositio ad formam ignis. Ait enim, quod haec praeparatio, quam ponit homo divina gratia praeventus de se, et ex meritis suis, non habet, quod sit ultima dispositio ad gratiam, ad quam ex necessaria connexione subsequatur gratia; quin potius hoc habet ex acceptatione divina, quod quidem colligit ex D. Paulo dicente: Ei, qui non operatur: credenti autem in eum, qui iustificat impium, fides reputatur ad iustitiam secundum propositum gratiae Dei;⁷ ubi sermo est de fide formata: et dicit, ex Dei misericordia reputatur, et acceptatur ad iustitiam coram Deo. Sit nihilominus

VII. Secunda Conclusio. Actus contritionis, et charitatis, qui est ultima dispositio ad gratiam, non solum ex acceptatione divina, sed etiam ex natura sua habet connexionem cum gratia habituali.⁸ Haec conclusio defenditur ab aliis doctissimis Thomistis, et videtur magis ad mentem S. Tho. 1. 2. q. 112. ar. 2. in corp. et ad 1. ubi absolute docet, praeparationem ultimam ad gratiam simul esse cum infusione gratiae. Et clarius in q. 113. ar. 8. ad 2. id ipsum tenet. Verba eius sunt: Dispositio subiecti praecedit susceptionem formae, ordine naturae: sequitur tamen actionem agentis, per quam etiam ipsum subiectum disponitur; et ideo motus liberi arbitrii, naturae ordine, praecedit consequutionem gratiae; sequitur autem gratiae infusionem. Sentit ergo S. Thom. contritionem esse effectum gratiae: ergo ex natura sua, habet connexionem cum gratia habituali, et ab ea dependet: ergo non ex sola acceptatione divina connectitur eidem gratiae. Confirmatur. Contritio, qua poenitens ultimate disponitur ad infusionem gratiae habitualis, est meritoria vitae aeternae, ut 1. 2. q. 112. ar. 2. ad 1. docet S. Thom. ergo est effectus gratiae habitualis; nulla enim operatio hominis est meritoria vitae aeternae, nisi procedat a gratia habituali, et ordine saltem naturae sit ea posterior: ergo huiusmodi contritio ex natura rei habet connexionem cum gratia habituali: alias enim opera hominis iusti, solum acceptatione Dei extrinseca, essent meritoria vitae aeternae; et consequenter, proprie loquendo, non essent meritoria de condigno; quod tamen est contra communem sententiam Theologorum, et contra S. Thomam 1. 2. q. 114. ar. 3.

VIII. Unde ad rationem, qua M. Medina convincitur, respondetur, ex auctoritate illa Apostoli solum colligi, hominem iustificari gratis, hoc est absque propriis meritis, ipsam iustificationis gratiam antecedentibus:⁹ non autem intendit Apostolus excludere antecedentem dispositionem procedentem ex libero arbitrio, a Deo excitato, et moto per auxilium praevenientis gratiae; cui dispositioni debeatur gratia, non quidem tamquam merces merito, sed solum tamquam forma suae ultimae dispositionis: unde Conc. Trid. Gratis, inquit, iustificari ideo dicimur; quia nihil eorum, quae iustificationem praecedunt, sive fides, sive opera, ipsam iustificationis gratiam promeretur: si enim gratia est, iam non ex operibus: alioquin, ut idem Apostolus inquit, gratia iam non est gratia.¹⁰¹¹ Sed de hoc plura dicenda sunt infra.

CIrca secundam difficultatem, quae in secundo argumento proposito a principio huius disputationis tangitur, notandum est, quod Durandus q. 6. prologi primi sententiarum, ar. 3. et in 2. sententiarum, d. 28. q. 1. et Scotus eadem, dist. q. un. et in 4. sententiarum, dist. 14. q. 2. tenuerunt, quod homo per vires liberi arbitrii possit se disponere ad gratiam, ea dispositione, cui detur infallibiliter gratia; non quidem ex debito, sed ex pacto, et ordinatione divina. Addit Durandus in primo, d. 17. q. 2. illam dispositionem esse meritoriam gratiae de congruo. Alii vero Theologi non contemnendae auctoritatis, quamvis fateantur, hominem ex solis viribus naturae non posse ad gratiam proxime, vel remote se ipsum disponere, sed esse ad id necessarium speciale auxilium gratiae, quo liberum arbitrium moveatur a Deo; dicunt tamen, eiusmodi arbitrii dispositionem, elicitam ex auxilio speciali, esse meritoriam de congruo iustificantis gratiae. Sequuntur hanc sententiam multi, et graves Doctores antiqui, inter quos est Ferrar. 3. cont. Gent. c. 149. in fine. Argumenta potissima, quibus convincuntur, inferius erunt adducenda, et solvenda, quamvis ex parte disput. 55. superius tacta fuerint. Contrariam sententiam defendunt gravissimi Thomistae, et meo iudicio est expressa Sancti Thomae, locis inferius allegandis. Ad cuius evidentiam supponendum est, ex dictis disput. 55. hominem ex solis viribus naturae non posse elicere dispositionem aliquam, non solum proximam, sed nec etiam remotam, per quam seipsum praeparet, vel disponat, ut gratia iustificans infundatur illi; sed omnes huiusmodi dispositiones procedere ex auxilio gratiae. Sit ergo in ordine huius disputationis

IX. Tertia Conclusio. Bona opera moralia, ex solis viribus¹² naturae producta, nullo modo merentur etiam de congruo ipsam gratiam.¹³ Probatur omnibus argumentis, quibus disp. 55. et 56. ostensum est nullum initium gratiae, quantumvis imperfectum, procedere posse ex solis viribus naturae; sed meritum de congruo, quo quis meretur gratiam, est aliquod initium, saltem imperfectum, eiusdem gratiae: ergo per bona opera moralia, quae procedunt ex solis viribus naturae, non meretur homo etiam de congruo ipsam gratiam. Praeterea probatur: nam Concilia, Summi Pontifices, et Sancti Patres, dum condemnaverunt Pelagium, asserentem, gratiam secundum merita nostra dari; non solum voluerunt excludere ab operibus naturae meritum perfectum, quale est meritum de condigno; sed etiam quodcumque aliud meritum imperfectum, sive de congruo, ut patet ex his, quae S. Augustinus, et S. Prosper contra Pelagianos, ac Semipelagianos docuerunt, locis superius allegatis. Haec conclusio patebit amplius ex his, quae in conclusione sequenti dicenda sunt. Sed contra hanc conclusionem,¹⁴ quidam obiiciunt S. Tho. 1. 2. q. 114. art. 3. ubi inquirens: Utrum homo in gratia constitutus possit mereri vitam aeternam ex condigno; respondet, quod, si opus meritorium hominis consideretur secundum substantiam operis, et secundum quod procedit ex libero arbitrio; sic non potest ibi esse condignitas, propter maximam inaequalitatem, sed est ibi congruitas, propter quamdam aequalitatem proportionis. Videtur enim congruum, ut homini operanti secundum suam virtutem, Deus recompenset secundum excellentiam suae virtutis: et idem dicit art. 6. eiusdem quaestionis, in corp. ergo, etc.

Respondetur, S. Thomam esse intelligendum de congruitate, quae se tenet ex parte Dei, non autem ex parte operis, vel operantis, quia ex solis viribus naturae non potest homo existens in peccato mortali producere aliquem actum bonum, qui sit meritorius gratiae etiam ex congruo, ut supra ostensum est. Itaque explicandus est S. Thomas in eo sensu, quo tertia parte docuit, naturam humanam secundum quamdam congruitatem esse magis assumptibilem a Verbo divino, quam aliam quamcumque naturam creatam:¹⁵ ut iam superius dictum est. Secundo respondetur, quod S. Tho. non loquitur ibi de merito peccatoris, respectu primae gratiae iustificantis, sed de merito hominis iusti comparatione vitae aeternae: et sensus S. Tho. est, quod opera meritoria hominis iusti, si considerentur, quatenus procedunt ex libero arbitrio, non habent condignitatem cum vita aeterna secundum suam substantiam, et ita non merentur illam de condigno, secundum illud Apostoli ad Rom. 8. Non sunt condignae passiones huius temporis, ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis: sunt tamen meritoria, secundum quandam congruitatem: nam etiam peccatores per bona opera ex obiecto, quamvis ab ipsis mala intentione sint facta, merentur bona temporalia sibi a Deo collata; ut ar. 10. eiusdem quaest. docet S. Thomas. Caeterum si considerentur eadem bona opera iustorum; quatenus procedunt a gratia iustificante; secundum istam rationem sunt meritoria vitae aeternae de condigno: nam ab ipsa gratia valorem accipiunt, et condignitatem, supposita promissione divina. Et hoc tantum voluit docere ibi S. Thomas. Unde argumentum nihil concludit contra nostram conclusionem.

X. Quarta Conclusio. Etiam dispositiones procedentes ex auxilio gratiae, sive sint dispositiones remotae, sive proximae, non merentur etiam de congruo primam gratiam iustificantem, proprie loquendo de merito congrui. Haec conclusio est contra Henricum, et alios auctores supra alleg. eam tamen defendit Capreolus in 4. dist. 14. q. 2. ad arg. Henrici;¹⁶ videtur tamen expressa sententia S. Tho. 1. 2. q. 114. ar. 5. in corp. ubi inquirens: An homo possit sibi mereri primam gratiam, respondet, quod donum gratiae considerari potest dupliciter. Uno modo, secundum rationem gratuiti doni, et sic manifestum est, quod omne meritum repugnat gratiae: quia, ut ad Rom. undecimo Apostolus dicit: Si autem gratia, iam non ex operibus. Alio modo potest considerari secundum naturam ipsius rei, quae donatur: et sic etiam non potest cadere sub merito non habentis gratiam; tum quia excedit proportionem naturae, tum etiam quia ante gratiam, in statu peccati, homo habet impedimentum promerendi gratiam, scilicet ipsum peccatum.¹⁷ Postquam autem iam aliquis habet gratiam, non potest gratiam iam habitam promereri; quia merces est terminus operis: gratia vero est principium cuiuslibet boni operis in nobis, ut supra dictum est. Si vero aliud donum gratuitum aliquis mereatur, virtute gratiae praecedentis, iam non erit prima. Unde manifestum est, quod nullus potest sibi mereri primam gratiam. Quibus verbis non obscure docet; neminem posse sibi mereri primam gratiam, non solum merito condigni, sed nec etiam merito congrui: nam absolute negat omne meritum primae gratiae. Si autem intellexisset S. Doctor, esse meritum congrui primae gratiae in operibus bonis, sive dispositionibus eamdem gratiam antecedentibus; id utique explicuisset, sicut fecit in ar. 6. eiusdem quaestionis, ubi inquirens: Utrum homo possit alteri mereri primam gratiam; respondet, quod merito condigni nullus potest alteri mereri primam Gratiam, nisi solus Christus; bene tamen merito congrui. Accedit, quod in ar. 7. eiusdem quaestionis in corp. ait, quod nullus potest sibi mereri reparationem post lapsum futurum, nec merito condigni, nec merito congrui: et assignat rationem, quia ratio huius meriti scilicet condigni dependet ex motione divinae gratiae; quae quidem motio interrumpitur per sequens peccatum. Et eadem ratione id probat de merito congrui, quia efficacia meriti congrui impeditur per peccatum subsequens. Et in solutione ad 2. satis aperte docet, ad meritum congrui, quo quis meretur aliquod bonum supernaturale, esse necessarium, quod operatio meritoria procedat a gratia iustificante, in qua fundatur omne meritum; sed dispositiones tempore antecedentes gratiam iustificantem, non procedunt ab eadem gratia, cum secum compatiantur peccatum mortale: similiter etiam ultimae dispositiones, quamvis non compatiantur secum peccatum mortale, sed sint in eodem instanti temporis, in quo infunditur gratia iustificans: ordine tamen naturae eam antecedunt: ergo tales dispositiones non merentur gratiam iustificantem, etiam de congruo. Denique in eadem 1. 2. q. 112. ar. 2. ad primum ait, quod praeparatio hominis ad gratiam, quae est simul cum infusione gratiae, est quidem meritoria, sed non gratiae, quae iam habetur, sed gloriae, quae nondum habetur: ubi expresse negat, ultimam dispositionem ad gratiam gratum facientem esse meritoriam eiusdem gratiae. Et statim loquens de praeparatione, tempore antecedente gratiam iustificantem: Est, inquit, alia praeparatio gratiae imperfecta, quae aliquando praecedit donum gratiae gratum facientis; quae tamen est a Deo movente; sed ista non sufficit ad meritum, nondum homine per gratiam iustificato: quia nullum meritum potest esse, nisi ex gratia, ut infra dicetur: Et remittit se ad art. 2. q. 114. ubi docet, in nulla natura creata esse sufficiens principium actus meritorii alicuius boni excedentis proportionem eiusdem naturae; et assignat rationem: Nam actus cuiuscumque rei non ordinatur divinitus ad aliquid excedens proportionem virtutis, quae est principium actus: hoc enim est ex institutione divina, providentiae, ut nihil agat ultra suam virtutem.

XI. Praeterea probatur ratione. Nam omne meritum, respectu praemii supernaturalis, fundatur in amicitia, et dignitate personae merentis, iuxta illud Genesis 4. Respexit Dominus ad Abel, et ad munera eius; ad Cain autem, et ad munera eius non respexit.¹⁸ Quibus verbis significatur, munera Abel fuisse Deo accepta; quia persona offerens erat Deo grata; Cain autem munera Deo accepta non fuisse, quia persona offerens non erat ei grata. Et Isai. 1. dicitur: Incensum abominatio est mihi. Neomeniam, et sabbatum, et festivitates: alias non feram, etc. manus enim vestrae sanguine plenae sunt. ubi propter peccata, quibus Iudaei erant maculati, ostenditur, eorum oblationes, solennitates, sacrificia, et orationes non fuisse Deo grata, et accepta, sed potius molesta. Cum ergo dispositiones antecedentes gratiam gratum facientem, inquantum sunt dispositiones, non procedant a gratia habituali, nec a subiecto grato, eo quod sub hac ratione gratiam iustificantem ordine naturae antecedunt; relinquitur, nullo modo esse meritorias eiusdem gratiae, non solum ex condigno, sed nec etiam de congruo.

CIrca tertiam difficultatem, quae in quinto argumento insinuatur, videnda sunt, quae docet S. Th. 1. 2. q. 114. ar. 7. ubi disputat: Utrum homo possit sibi mereri reparationem post lapsum. Et notandum, quod S. Bonau. in 2. sentent. d. 28. circa litteram Mag. Gabriel, dist. 26. q. un, ar. 3. dub. 3. Vega q. 6. de iustific. ad 6. argumentum; et nonnulli recentiores Theologi dixerunt, hominem per bona opera, ex gratia iustificante procedentia, mereri sibi posse de congruo reparationem post lapsum. Oppositam sententiam docent S. Tho. ar. 7. citato. Albertus Magnus in 2. dist. 28. ar. 2. Alexander Alensis, 3. p. q. 69. memb. 5. art. 2. et omnes Thomistae, praesertim M. Medina 1. 2. allegata. Et quoniam haec sententia est valde conformis sacris litteris, subiicio sequentem conclusionem.

XII. Quinta Conclusio. Homo iustus neque merito condigni, neque merito congrui potest sibi mereri reparationem post lapsum.¹⁹ Et quidem, si loquamur de merito condigni, conclusio est certissima, et communiter recepta ab omnibus Theologis: eam probant a fortiori argumenta, quae statim adducemus ad probandum, etiam merito congrui nullum mereri sibi reparationem post lapsum. Probatur ergo universaliter nostra conclusio ex illo Ezechielis 18. Si averterit se iustus a iustitia sua, et fecerit iniquitatem, omnes iustitiae eius, quas fecit, non recordabuntur. Quod utique non esset verum, si per opera iustitiae, quae fecit iustus, mereretur, saltem de congruo, reparationem post lapsum: etenim etiam post commissum peccatum mortale, recordaretur Deus operum bonorum, quae prius fecerat, ut propter illa, tamquam propter merita congrui, in pristinam gratiam illum restitueret. Si dicatur verbum illud, non recordabuntur, esse restringendum comparatione vitae aeternae, quia videlicet bonorum operum, quae in prima charitate sunt facta, non recordatur Deus, ut pro illis conferat vitam aeternam, nisi per poenitentiam reviviscant; contra hoc est: nam eadem ratio procedit a fortiori de merito, comparatione reparationis post lapsum: quia etiam comparatione illius mortificata sunt per subsequens peccatum omnia merita in prima charitate facta: ergo in quacumque die iustus peccaverit mortaliter, non recordatur Deus priorum meritorum, ut propter illa reparet peccatorem post lapsum.

Secundo probatur. De fide est, peccatorem gratis iustificari, ut patet ex Conc. Trident. supra allegato, et ex verbis illis Apostoli. Iustificati gratis, per gratiam ipsius.²⁰ et ad Rom. 11. Non ex operibus, alioquin gratia iam non est gratia: ergo non iustificatur ipse peccator propter aliquod meritum praecedens. Cum ergo bona opera in prima charitate facta praecedant reparationem post lapsum; relinquitur, quod per ea non possit iustus eamdem reparationem promereri.

Tertio probatur. Sequeretur ex opposita sententia, quod de facto esset in homine iusto aliquod meritum, quod revera non mortificaretur per peccatum mortale subsequens, consequens non est dicendum: nam, secundum communem sententiam Theologorum, peccatum mortale omnia merita praecedentia mortificat: ergo. Sequela probatur: nam, si homo iustus per bona opera meretur, quod detur illi gratia, qua reparetur, cum ceciderit in peccatum mortale; ergo, adhuc eo existente in peccato mortali, manet meritum praecedens vivum, et acceptum apud Deum, ita ut propter illud detur peccatori gratia: ergo illud meritum non fuit mortificatum.

XIII. Respondent auctores oppositae sententiae, quod per peccatum mortale mortificatur omne meritum praecedens, respectu praemii conferendi ex condigno: non autem est inconveniens, quod non mortificetur respectu praemii de congruo conferendi. Sed contra est argumentum; quia bona opera non habent vim promerendi illud, quod non potest reddi merenti, nisi quando fuerit in peccato mortali: etenim de ratione praemii est, quod reddatur dignis, cum talis redditio sit actus iustitiae; secundum illud Apostoli: De reliquo reposita est mihi corona iustitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die iustus iudex.²¹ Qui autem est in peccato mortali, non est dignus aliquo praemio, sed poena aeterna. Cum ergo reparatio post lapsum non possit reddi merenti, nisi quando fuerit in peccato mortali; relinquitur, nullum hominem, quantumvis iustum posse sibi mereri etiam de condigno reparationem post lapsum.

XIV. Contra hanc conclusionem sunt argumenta, quibus convincuntur auctores oppositae sententiae. Primo arguitur: nam Aristot. 9. Ethicorum, cap. 3. ait, aliquid tribuendum esse veteri amicitiae: ergo saltem de congruo, meretur qui fuit in gratia, quod reparetur post lapsum.

Respondetur, aliquid tribuendum esse veteri amicitiae, non quidem tamquam merces propter meritum, etiam de congruo; sed ex pura misericordia, et bonitate conferentis.²² Unde multoties Deus, ex sola sua misericordia, et liberalitate, gratiam tribuit post lapsum veteribus amicis: non tamen semper id facit; quia nulla est lex, aut iustitia, quae hoc exposcat.

XV. Secundum argumentum desumitur ex verbis illis Apostoli ad Hebraeos 6. Non enim iniustus Deus, ut obliviscatur operis, et laboris: quem locum Sanctus Thomas ibi lectione 3. explicat de reparatione post lapsum, et de merito congrui. Cum enim obiiecisset hoc argumentum: Iustitia respicit meritum: si ergo iustitia Domini exigit, quod Deus non obliviscatur, si poeniteat, sicut dicit glossa; ergo cadit sub merito, quod homo resurgat a peccato, et sic mereretur gratiam, quod est impossibile; respondet, quod duplex est meritum: unum, quod innititur iustitiae, et istud est meritum condigni: aliud, quod soli misericordiae innititur, quod dicitur meritum congrui. Et de isto dicit, quod iustum est, idest congruum, quod homo, qui multa bona facit, mereatur. Quibus verbis non obscure docet, hominem iustum mereri sibi ex congruo reparationem post lapsum.

Respondetur, quod S. Thom. 1. 2. citata, verbis expressis docet, hominem iustum, per bona opera, non mereri sibi, etiam de congruo, reparationem post lapsum. Unde vel dicendum est, quod S. Tho. in 1. 2. mutavit sententiam, vel explicandus est non de merito congrui proveniente ex operibus factis in gratia, mortificatis per subsequens peccatum, sed proveniente ab ipsa contritione, per quam praeparatur proxime ad infusionem gratiae. Talis enim contritio potest dici aliquo modo meritoria ex congruo ipsius gratiae, non quidem proprie, et stricte, sed largo modo, ut supra dictum est.²³ Et haec explicatio videtur conformis contextui: nam in verbis immediate antecedentibus praemiserat, quod homo, qui cadit post gratiam, dupliciter potest se habere. Uno modo, quod in malo perseveret, et tunc Deus omnes iustitias eius obliviscitur: alio modo, quod poeniteat, et tunc bonorum praecedentium recordatur, quia reputantur sibi ad meritum. Unde dicit glossa, quod mortificata reviviscunt. Duo ergo vult dicere S. Thom. Alterum est; quod homo, per bona opera in prima charitate facta, si post peccatum poeniteat, et postmodo perseveret, consequitur ex iustitia vitam aeternam: nam per poenitentiam reviviscunt. Alterum est per actum poenitentiae, et charitatis, quo disponitur ad gratiam, mereri hominem infusionem gratiae, merito congrui, in ampla acceptione sumpti, inquantum importat debitum, quo forma debetur suae ultimae dispositioni; non autem, ut importat habitudinem ad iustificationem, tamquam ad mercedem, et praemium. Et ad locum Apostoli inductum respondetur, esse intelligendum de merito condigni, respectu gloriae: non autem de merito, respectu reparationis post lapsum: et sensus est, quod, quantumvis Deus permittat, iustos in peccatum mortale incidere, per quod praecedentia merita mortificantur; si tamen per veram poenitentiam postmodum resurgant, non obliviscitur propter hoc eorumdem meritorum: nam relinquitur illis praemium aeternum, iuxta illud Apostoli 2. Tim. 4. De reliquo reposita est mihi corona iustitiae. Sic explicat locum Apostoli Concilium Tridentinum, sessione 6. de iustificatione, cap. 16. Hac, inquiens, ratione, iustificatis hominibus sive acceptam gratiam perpetuo conservaverint, sive amissam recuperaverint, proponenda sunt Apostoli verba: Abundate in omni opere bono, scientes, quod labor vester non est inanis in Domino.²⁴ Non enim iniustus est Deus, ut obliviscatur operis vestri, et dilectionis, quam ostendistis in nomine ipsius.²⁵ Et: Nolite amittere confidentiam vestram,²⁶ quae magnam habet remunerationem. Atque ideo bene operantibus usque in finem, et in Deo sperantibus proponenda est vita aeterna, et tamquam gratia filiis Dei per Christum Iesum misericorditer promissa, et tamquam merces, ex ipsius Dei promissione bonis operibus, et meritis fideliter reddenda: Haec est enim illa corona iustitiae, quam post suum certamen, et cursum repositam sibi esse aiebat Apostolus, a iusto iudice sibi reddendam; non solum autem sibi, sed et omnibus, qui diligunt adventum eius.²⁷²⁸ Eamdem explicationem tradit S. Chrysostomus homil. 10. super epistolam ad Hebr. quam etiam sequitur Caietanus 1. 2. q. 114. ar. 7. Andreas de Vega lib. 13. de iustificatione cap. 10. et est communis, ac valde conformis contextui Apostoli.

XVI. Tertium argumentum est. Illa oratio psal. 70. Cum defecerit virtus mea, ne derelinquas me, est Deo accepta: ergo meretur id, quod postulat, saltem merito congrui; sed in illa Propheta loquens nomine omnium iustorum, petit, ut, postquam ceciderit in peccatum, reparetur a Deo per gratiam: ergo per illam orationem meretur iustus de congruo reparationem post lapsum.

Respondetur, quod in illa oratione petit Propheta, nomine iustorum, auxilium divinum, quo tempore tribulationis praeserventur a peccato. Hoc autem auxilium possunt iusti per bona opera ex gratia procedentia mereri sibi de congruo. Hanc explicationem sequitur S. August. super eumdem psalmum, et glossa Lyrani; et est satis frequens inter Doctores. Inde tamen non sequitur, quod iustus possit sibi mereri de congruo reparationem post lapsum.

XVII. Secundo respondetur, quod, si in illa oratione petat iustus reparationem, post lapsum, ut alii Doctores sentiunt, quibus videtur consentire S. Thomas 1. 2. q. 114. art. 7. ad primum: talis oratio potest dici impetratoria eiusdem reparationis post lapsum; non autem meritoria, etiam de congruo.²⁹ Et ratio discriminis est, quam in eadem solutione ad primum insinuat S. Thomas, et expressius 2. 2. q. 83. ar. 16. ad secundum: nam meritum innititur iustitiae, et promissioni divinae: unde infallibiliter, et ex certa lege correspondet illi praemium, nisi mortificetur per subsequens peccatum. Impetratio autem non innititur iustitiae, sed misericordiae, et liberalitati divinae: unde et peccatores orando multa bona impetrant a Deo, ut 2. 2. q. 83. ar. 16. ad 2. probat idem S. Doctor: propter quod S. August. dicit super Ioannem: Si peccatores non exaudiret Deus, frustra publicanus dixisset: Domine propitius esto³⁰ mihi peccatori.³¹³² Et Chrysost. super Matthaeum ait: Omnis, qui petit, accipit: idest, sive iustus sit, sive peccator.³³

Quartum argumentum est. Iustus meretur alteri de congruo reparationem post lapsum, ut 1. 2. q. 114. ar. 6. docet S. Tho. ergo et sibi potest eam mereri. Probatur consequentia: nam meritum hominis magis ordinatur ad id, quod est sibi conferendum, quam ad illud, quod est conferendum alteri.

Respondetur, negando consequentiam: nam in casu antecedentis non oportet, quod alter, pro quo iustus meretur reparationem, incidat in novum peccatum mortale, ad hoc, quod reparetur, et consequatur merens praemium, quod meretur de congruo.³⁴ Caeterum, ut homo iustus mereatur sibi reparationem post lapsum, necessarium est, quod incidat in novum peccatum mortale ad hoc, quod illi conferatur tale praemium; unde non est simile.

Sed contra est argumentum. Sequitur ex hac solutione, quod non possit unus homo iustus mereri alteri iusto reparationem post lapsum, etiam de congruo. Sequela probatur: nam impossibile est in hoc casu, quod detur tale praemium, nisi alter, pro quo meruit reparationem, incidat in novum peccatum mortale. Etenim, qui est in gratia, non potest reparari post lapsum, nisi peccet mortaliter. Respondetur, negando consequentiam cum S. Tho. art. 6. cit. Et ratio est: nam in casu consequentis, ut detur illud praemium, non est necessarium, quod merens incidat in novum peccatum mortale, ratione cuius interrumpatur, et mortificetur meritum praecedens. Unde semper manet illud meritum acceptum apud Deum, etiam si ex parte alterius interveniat peccatum mortale, quod praesupponitur ad reparationem. Verumtamen, quando aliquis meretur sibi reparationem, oportet, quod ipse merens incidat in peccatum mortale, ut detur illud praemium; unde non est simile.

XVIII. Sed adhuc urget argumentum. Quid erit dicendum, si Petrus existens in gratia mereatur Paulo reparationem post lapsum, et antequam Paulus reparetur, amittat Petrus gratiam, peccando mortaliter? numquid Paulus reparabitur postea propter meritum Petri, saltem de congruo? Ad hoc respondent quidam Thomistae, quod, etiam si Petrus peccet mortaliter, antequam reparetur Paulus, adhuc remanet meritum illud apud Deum. Et assignant rationem: nam ex eo, quod Petrus merens peccet mortaliter, non amittit Paulus ius acquisitum de congruo, quod habet ex merito Petri sibi iam applicato; quia peccatum Petri intervenit per accidens: haec autem ratio non procedit, quando aliquis meretur sibi reparationem: quoniam tunc peccatum merentis per se praesupponitur ad hoc, quod reparetur. Multis aliis Thomistis haec solutio non placet, et merito quidem: nam ex illa sequeretur, quod per peccatum mortale Petri, revera non mortificarentur omnia eius merita antecedentia: siquidem adhuc maneret meritum illud congrui, quo idem Petrus meruit, ut Paulus repararetur post lapsum. Dicendum est ergo cum M. Medina 1. 2. q. 114. ar. 1. ad 2. quod, si, antequam Paulus reparetur, peccet mortaliter Petrus, qui meruit de congruo reparationem Pauli; non reparabitur Paulus postea ex merito Petri; quia interruptum est, et mortificatum per subsequens peccatum. Unde si Paulus de facto reparetur post lapsum, eius reparatio fiet ex mera Dei misericordia, absque ullo merito eiusdem Petri; non secus, ac si Petrus numquam meruisset de congruo reparationem Pauli.

XIX. Quintum argumentum est. Peccatum mortale subsequens non destruit meritum respectu gloriae, quod fuit in operibus bonis factis in gratia: alias praesciti nihil mererentur per bona opera facta, quando erant in gratia: ergo nec destruit meritum respectu reparationis post lapsum: ergo sicut praesciti per bona opera facta in gratia vere merentur vitam aeternam de condigno; quamvis de facto non conferatur illis postea propter impedimentum peccati; ita etiam iustus per bona opera meretur, saltem de congruo, reparationem post lapsum; quamvis multoties non conferatur illi hoc praemium propter impedimentum peccati.

Respondetur, quod, ut docet S. Thom. 1. 2. q. 114. allegata ar. 7. praesciti, quamdiu sunt in gratia, vere merentur per bona opera vitam aeternam, quamvis per peccatum subsequens apponatur impedimentum, ne consequantur illud praemium.³⁵ Et ratio est, quia ex natura rei non erat necessarium, quod merens peccet mortaliter, ad consequendum illud praemium, quoniam poterat ex auxilio divino perseverare usque in finem. At vero, ut homo iustus consequatur reparationem post lapsum, necessarium est; ut interveniat novum peccatum mortale, et ideo implicat, quod sibi mereatur reparationem post lapsum, ut dictum est.

Circa difficultatem quartam, quae in sexto argumento ex factis a principio insinuatur, nihil est modo dicendum, ne huius disputationis discursus longius, quam par sit, protrahatur; et ideo ad sequentem disputationem eius resolutionem reservamus. Per haec, quae dicta sunt facile respondetur ad omnia argumenta facta a principio.

XX. AD primum argumentum iam circa secundam conclusionem diximus, hominem iustificari gratis, hoc est absque propriis operibus, ipsam iustificationis gratiam promerentibus; non autem absque praevia eius dispositione, si adultus sit, cui infallibiliter detur gratia, non quidem tamquam merces merito, sed tamquam forma suae ultimae dispositioni.

Ad confirmationem respondetur, quod Semipelagiani posuerunt infallibilem connexionem inter opera naturae, et consequutionem gratiae, ut supra dictum est: et ideo merito illos reprehendit S. Prosper. Nos autem solum constituimus infallibilem connexionem inter gratiam iustificantem, et ultimam eius dispositionem, procedentem ex motione Dei gratuita. Unde tota operatio reducitur ad gratiam; ac per consequens non sequitur, gratiam secundum merita nostra dari.

Ad secundum argumentum iam patet ex dictis in 3. et 4. conclusione, qualiter dispositiones etiam ultimae non sint meritoriae de condigno, vel de congruo ipsius iustificationis, quamvis gratia gratum faciens infallibiliter detur, et ex certa lege, elicienti actum contritionis ex auxilio speciali.

XXI. Ad tertium respondetur, quod gratia est principium meriti radicale, et habituale: donum autem perseverantiae in adultis est principium actuale, et proximum,³⁶ quod per modum motionis transeuntis confertur adultis; et ideo ante infusionem gratiae praecedit praeparatio liberi arbitrii, moti auxilio Dei speciali, cui infallibiliter correspondeat gratia, tamquam forma suae ultimae dispositioni; sed ante motionem divinam nulla praerequiritur praeparatio liberi arbitrii, ut 1. 2. quaest. 109. ar. 6. ad 3. docet S. Thomas, cuius rei duplicem eodem loco rationem assignat. Altera, quia Deus est primum movens; unde, ut moveat liberum arbitrium, non requiritur, quod illud prius disponat per aliam motionem. Altera: nam daretur processus in infinitum, quia ad illam priorem motionem esset necessaria alia motio, et ad illam requireretur alia; et sic in infinitum, quod est inconveniens, quia nulla sequeretur actio, cum infinitum non sit pertransibile.

Ad quartum argumentum respondetur, ex sacris litteris colligi, Deum infallibiliter, et ex certa lege infundere gratiam iustificantem omnibus peccatoribus, speciali Dei auxilio elicientibus actum charitatis, et contritionis, per quem ad infusionem gratiae praeparantur: dicitur enim Zachariae 1. Convertimini ad me, et ego convertar³⁷ ad vos: et Ezechielis 18. Si autem impius egerit poenitentiam ab omnibus peccatis suis, quae operatus est, et custodierit omnia praecepta mea, et fecerit iudicium, et iustitiam; vita vivet, et non morietur: omnium iniquitatum eius, quas operatus est, non recordabor: in iustitia sua, quam operatus est, vivet. vita videlicet spirituali, quae est per gratiam iustificantem. Cum ergo his verbis promittat Deus vitam poenitentibus; relinquitur, ex sacris litteris haberi, quod infallibiliter detur gratia elicientibus actum contritionis ex auxilio Dei speciali.

Ad quintum argumentum respondetur, actus meritorios, quos producit iustus post acceptam gratiam iustificantem, non esse dispositiones ad reparationem post lapsum. Contritio autem, ordine naturae antecedens gratiam, est ultima dispositio ad eius infusionem: unde non est simile.

Ad sextum argumentum patebit solutio ex iis, quae in disputatione sequenti dicenda sunt.