De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate
Diego Álvarez (1550–1631)
De auxiliis divinae gratiae et humani arbitrii viribus et libertate, ac legitima eius cum efficacia eorundem auxiliorum concordia
First published 1610
Diego Álvarez’s twelve-book treatise on divine grace and human free choice. This edition contains Book I: the prooemium and five preliminary disputations on Pelagian and Semi-Pelagian teaching, Manichaean and Reformation positions, Catholic theologians, and the authority of Augustine and Thomas Aquinas. Latin from the Rome 1610 edition, with a new English translation.
✦ This work is being completed — add a section.
Liber Primus
Prooemium: divisio totius operis
Disputatio I: Utrum Pelagiani aliquando admiserint dari divinitus ad salutem, vel ad implendum legis praecepta aliquam gratiam interiorem, sive aliquod Dei auxilium supernaturale
Disputatio II: Quam gratiam tanquam necessariam ad salutem admiserint Semipelagiani, et in quo eorum sententia cum errore conveniat Pelagianorum, vel ab eo discedat
Disputatio III: Quid olim Manichaei, et his temporibus Lutherani et Calviniani circa necessitatem gratiae et vires naturales nostri arbitrii senserint
Disputatio IV: Quid nonnulli Doctores Catholici sentiant circa vires naturales Liberi arbitrii, ac illius concordiam cum divina praescientia, providentia, praedestinatione, et cum efficacia auxiliorum gratiae
Disputatio V: Quantam auctoritatem circa materiam praedestinationis et gratiae habeat sancti Augustini sententia, et utrum liceat ab ea discedere
Liber Secundus
Prooemium
Disputatio I: Utrum convenienter dividatur scientia Dei, in scientiam simplicis intelligentiae, et scientiam visionis.
Disputatio II: Utrum Scientia Dei sufficienter dividatur in scientiam mere naturalem, et mere liberam: an praeter utramque sit in Deo scientia media constituenda, respectu futurorum conditionatorum, ab humana voluntate dependentium.
Disputatio III: Utrum omnes res futurae sint actu praesentes in aeternitate secundum proprias existentias, quas habebunt in propria mensura.
Disputatio IV: Utrum Deus certo cognoscat futura contingentia, propter praesentialitatem realem in aeternitate,antequam fiant,et utrum huiusmodi existentia aliquid conducat ad certitudinem, et infallibilitatem cognitionis Divinae.
Disputatio V: Utrum Deus certo, et infallibiliter cognoscat omnia futura contingentia in decreto,sive in praedeterminatione suae divinae voluntatis.
Disputatio VI: Utrum Deus cognoscat certo, et infallibiliter peccata futura, in aliquo decreto suae Divinae voluntatis.
Disputatio VII: Utrum Deus cognoscat certo et infallibiliter futura contingentia in praedeterminatione causarum secundarum, praesertim quando causae secundae sunt liberae.
Disputatio VIII: Utrum praescindendo omnem praedeterminationem Divinae voluntatis, et existentiam in aeternitate, possit assignari alia ratio certitudinis scientiae divinae, ex parte videlicet veritatis obiecti.
Disputatio IX: Utrum Deus ante decretum suae voluntatis certo cognoscat futura contingentia, ut futura sunt,in ideis eorum.
Disputatio X: Utrum sit in Deo coniecturalis cognitio. quid in particulari faciet creata voluntas, si in talibus circumstantiis constituatur.
Disputatio XI: Utrum haec causalis sit vera: Quia hoc futurum est, ideo praescitur a Deo; an vero e converso: Quia Deus praescit aliquid futurum esse, ideo sit futurum.
Disputatio XII: Utrum Deus immediate per suam scientiam, sive per suum intellectum producat res ad extra; an vero praeter intellectum, et voluntatem sit in illo constituenda tertia potentia exequutiva, per quam res immediate producantur.
Liber Tertius
Prooemium
Disputatio I: Utrum motio Dei actualis; qua indigent omnes causae secundae, ut suum effectum, vel operationem producant, sit influxus immediatus in ipsam causam secundam; an vero sit solum influxus immediatus cum causa secunda in eius effectum.
Disputatio II: Quidnam sit motio illa praeuia, qua Deus movet, et applicat causas secundas ad operandum.
Disputatio III: Utrum concursus Dei generalis, quo causas secundas constitutas in actu primo, per formas supernaturales adiuvat ad supernaturales actus producendos, sit supernaturalis; an vero eiusdem ordinis cum concursu generali ad actus mere naturales.
Disputatio IV: Utrum concursus Dei generalis, praesertim respectu actuum a libero arbitrio creato dependentium; sit secundum se indifferens.
Disputatio V: Utrum Deus, absoluto, et efficaci decreto suae voluntatis vere efficienter, sive ad modum causae physicae, praedeterminet omnes causas secundas, tam naturales, quam liberas ad suas operationes, salva earum natura, et libertate.
Disputatio VI: Utrum Deus, praeuia motione, voluntati creatae inhaerente, eam ad modum causae physicae moveat, applicet, seu praedeterminet ad omnes suos actus bonos in particulari, salva ipsius libertate.
Disputatio VII: Utrum Deus praeuia motione liberum arbitrium vere efficienter, sive ad modum causae physicae praemoveat ad actum peccati, inquantum actus, et ut ens est.
Disputatio VIII: Utrum omnes actus contingentes, et liberi, a Deo praedeterminati, necessario fiant necessitate infallibilitatis, sive ex suppositione praedeterminationis divinae voluntatis.
Disputatio IX: Utrum prima radix contingentiae sit efficacia, sive omnipotentia divinae voluntatis.
Disputatio X: Utrum aliquis effectus possit dici formaliter contingens in ordine ad causalitatem Dei, praesertim quando immediate producitur ab illo.
Liber Quartus
Prooemium
Disputatio I: Utrum Deus habeat providentiam, non solum omnium generum, et specierum; sed etiam omnium individuorum in particulari, secundum omnes circumstantias loci, temporis, etc.
Disputatio II: Utrum mala poenae sint per divinam providentiam absoluta, et efficaci voluntate volita, et praedeterminata in particulari, an solum permissa.
Disputatio III: Utrum sit de ratione providentiae Divinae non solum ordinatio mediorum in finem, sed etiam assequutio finis a Deo intenti.
Disputatio IV: Utrum causae secundae contingentes, et liberae possint se subtrahere, vel exire ab ordine, qui per Divinam Providentiam est eis praefixus.
Disputatio V: Utrum liberum arbitrium creatum omnipotenti Deo valeat resistere, vel contra ordinem divinae providentiae reniti.
Liber Quintus
Prooemium
Disputatio I: Utrum omnes explicationes, quas S. Augustinus tribuit verbis illis Apostoli: Deus vult omnes homines salvos fieri; sint legitimae.
Disputatio II: Quid sit voluntas Dei antecedens, quid voluntas consequens, et utrum voluntas antecedens importet formaliter in Deo aliquem actum conditionatum, seu velleitatem.
Disputatio III: Quid sit praedestinatio, et in quo actu formaliter consistat, an in actu voluntatis, vel potius in actu intellectus.
Disputatio IV: Utrum bonus usus auxiliorum gratiae, ut emanat a libero arbitrio, sit effectus Praedestinationis.
Disputatio V: Utrum bonus usus liberi arbitrii, procedens ex auxilio gratiae, sit causa, ratio, vel conditio, sine qua non, praedestinationis in Adultis.
Disputatio VI: Utrum praedestinatio Parvulorum fuerit dependens ex praescientia boni usus liberi arbitrii parentum, vel aliorum, per quos ad baptismi gratiam pervenerunt; et eam praesupponat.
Disputatio VII: Utrum merita Christi praevisa sint causa praedestinationis nostrae, quantum ad integrum effectum.
Disputatio VIII: Utrum gratia status innocentiae fuerit Adae collata ex meritis Christi.
Disputatio IX: Utrum praedestinatio, quantum ad effectus assequutionem, sit certa, et infallibilis, certitudine ordinis, et causalitatis mediorum.
Disputatio X: Utrum possit aliquis, seclusa divina revelatione, certitudine infallibili cognoscere, se, vel alium esse in numero Praedestinatorum, aut ex aliquibus signis id colligere.
Disputatio XI: Utrum saltem ex fidelibus sint plures electi, quam reprobi.
Liber Sextus
Prooemium
Disputatio I: Utrum per seminalem propagationem filii Adae contrahant peccatum originale, quod in illis vere, et proprie habeat rationem culpae.
Disputatio II: Utrum per originale peccatum solum fuerit homo spoliatus originali iustitia, et supernaturalibus donis; an etiam in naturalibus vulneratus.
Disputatio III: Quae sint vulnera, quae homo per originale, vel actuale peccatum incurrat.
Disputatio IV: Utrum liberum arbitrium in natura lapsa, seclusis auxiliis gratiae, habeat easdem vires naturales ad bonum, quas habiturum esset, si in puris naturalibus conditum fuisset.
Disputatio V: Utrum homo possit ex solis viribus naturae, absque auxilio gratiae, cognoscere omne verum pertinens ad ordinem naturae.
Disputatio VI: Utrum homo per solas vires naturae possit omnibus mysteriis supernaturalibus sibi propositis, et explicatis assentiri, tamquam revelatis a Deo, assensu certo, et firmo, ex parte credentis.
Disputatio VII: Utrum absque auxilio gratiae possit Homo in natura lapsa operari aliquod opus morale, quod, comparatione ultimi finis naturalis, sit vere bonum, ac verae virtutis opus.
Disputatio VIII: Utrum in natura lapsa possit homo ex solis viribus naturae cum concursu Dei generali elicere actum absolutum mere naturalem dilectionis Dei super omnia, cum absoluto proposito illi in omnibus placendi.
Disputatio IX: Utrum liberum arbitrium cum solo concursu generali attritionem, vel contritionem, quo ad solam actus substantiam, elicere valeat.
Disputatio X: Utrum Homo possit per vires naturales liberi arbitrii, reparare bonum sibi connaturale, quod per peccatum amisit.
Disputatio XI: Utrum Homo lapsus possit, absque auxilio gratiae, servare omnia mandata, et resistere pro quolibet temporis momento omnibus tentationibus, etiam gravissimis, sibi occurrentibus, quas, pro servanda lege naturali, necesse sit vincere.
Liber Septimus
Prooemium
Disputatio I: Utrum absque Auxilio Gratiae possit homo, saltem remote, se disponere ad consequendam gratiam, petendo, quaerendo, pulsando, etc.
Disputatio II: Utrum facientibus totum, quod in se est, ex solis viribus naturae, dentur a Deo infallibiliter, et ex certa lege auxilia praevenientis gratiae, quibus id, prout oportet ad salutem, exequantur.
Disputatio III: Utrum ratione maioris conatus liberi arbitrii consequatur homo auxilia maiora, seu intensiora excitantis, et praevenientis gratiae.
Disputatio IV: Utrum facienti totum, quod in se est, ex prioribus auxiliis praevenientis gratiae, dentur infallibiliter, et ex certa lege posteriora auxilia.
Disputatio V: Utrum facienti totum, quod in se est ex auxilio efficaci, hoc est elicienti actum charitatis, et contritionis; detur infallibiliter, et ex certa lege gratia iustificans.
Disputatio VI: Utrum per actus Charitatis, aequales habitui praeexistenti, aut etiam per actus remissos, consequatur homo infallibiliter, et ex certa lege augmentum gratiae habitualis, charitatis, et gloriae essentialis.
Disputatio VII: Utrum propter merita mortificata consequatur poenitens infallibiliter, et ex lege statuta, maiorem gratiam habitualem, et ius ad gloriam essentialem magis intensam.
Utrum propter merita mortificata consequatur poenitens infallibiliter, et ex lege statuta, maiorem gratiam habitualem, et ius ad gloriam essentialem magis intensam.
I. CIRCA istam difficultatem M. Bañes 2. 2. q. 24. artic. 6. dubio 6. tenet consequenter ad suam sententiam, opera mortificata ita reviviscere per poenitentiam, ut non correspondeat illis nova gloria essentialis, distincta ab ea, quae dabitur pro contritione, per quam resurgit; sed eadem gloria respondebit omnibus praecedentibus meritis, novo titulo; et solum erit maior illa gloria in ratione praemii, ut supra explicatum est; quamvis illis operibus, vivificatis per poenitentiam, respondeat nova gloria accidentalis. Fundamentum illius potissimum est auctoritas Sancti Thomae, adducta in conformatione1 sexti argumenti disputationis praecedentis.
II. Oppositam sententiam tenet Scotus in 4. d. 16. q. 2. ar. 2. Ledes. in 1. p. 4. sent. ar. 2. et 5. Eam etiam defendunt consequenter omnes Theologi, qui docent, quolibet actu charitatis augeri gratiam, et charitatem, in esse gratiae, et charitatis, et haec sententia est probabilior. Ad cuius evidentiam supponendum est primo, omnes Theologos in hoc convenire, quod opera mortificata, reviviscant per poenitentiam, id quod efficaciter probat S. Thomas 3. p. citata. Supponendum est secundo, quod ut docet S. Thom. 3. p. citata, art. 4. opera in charitate facta dicuntur mortificari, quatenus per subsequens peccatum mortale impediuntur, ne perducant hominem ad vitam aeternam.2 Unde opera mortificata reviviscere per poenitentiam, nihil aliud est, quam, quod ablato impedimento peccati, recuperent efficaciam perducendi ad vitam aeternam hominem, qui ea produxit. Supponenda est tertio illa distinctio gratiae in esse gratiae, et in esse habitus, et qualitatis: quae quidem distinctio est expressa S. Tho. 3. p. q. 7. art. 11. Istae autem duae considerationes gratiae, seu rationes eiusdem gratiae, ita se habent, quod in eadem gratia una potest esse maior alia. Potest enim contingere, quod gratia in esse entis sit intense, ut quinque, et in esse acceptationis ad gloriam sit, ut centum: quod etiam colligitur ex S. Thoma ibi ad 3. ubi de gratia Christi asserit, quod in esse entis est finita, et tamen, secundum propriam rationem gratiae, est infinita. Sit ergo
III. PRima Conclusio: Praeter gloriam, quae correspondet praesenti contritioni poenitentis, datur nova gloria essentialis, ratione praecedentium meritorum, quae per poenitentiam reviviscunt, et in eadem proportione est maior gratia in esse gratiae.3 Probatur haec conclusio ratione: Omnia merita mortificata vere reviviscunt per poenitentiam, ut dictum est: ergo recuperant efficaciam perducendi hominem ad gloriam, quam meruerat per illa merita. Patet consequentia: nam, ut dictum est in secundo fundamento, hoc est opera mortificata reviviscere: ergo praeter ius ad gloriam, quod correspondet praesenti contritioni, habet poenitens, ratione praecedentium meritorum, ius ad ulteriorem gradum gloriae essentialis. Etenim per opera charitatis mortificata non meretur poenitens illum gradum gloriae, qui correspondet praesenti contritioni; sed alium distinctum: nam opera meritoria fuerunt diversa a praesenti contritione. Confirmatur: nam alias non salvaretur cum proprietate, quod merita illa mortificata reviviscerent saltem quoad praemium essentiale: si quidem nulla nova gloria essentialis illis corresponderet. Nec satis est respondere, quod eadem gloria essentialis, quae correspondet contritioni, datur novo titulo propter merita, quae per poenitentiam reviviscunt. Haec enim solutio, et aliae consimiles, quae adhiberi solent, iam superius num. 14. et sequentibus impugnatae sunt.
Secundo probatur: nam sequeretur ex opposita sententia, quod, si vir sanctissimus, qui per plures annos perseveravit in gratia, et habuit actus plurimos valde intensos, caderet in peccatum mortale, et postea resurgeret contritione intensa, ut duo; et alius homo sceleratissimus poeniteat etiam contritione intensa, ut duo, et statim moriantur; consequerentur eamdem gloriam essentialem, ita videlicet, ut ille vir sanctissimus non habeat maiorem gloriam essentialem, quam alter. Probatur clare: nam uterque solum consequitur gloriam intensam, ut duo, essentialem, iuxta quantitatem contritionis. Consequens autem, quamvis admittatur ab auctoribus oppositae sententiae, est durissimum, et impugnatur ex illo Ezech. Impietas impii non nocebit ei, in quacumque die conversus fuerit ab impietate sua,4 et cap. 18. Si impius egerit poenitentiam, etc. omnium iniquitatum eius non recordabor amplius. Certe iam recordaretur Deus iniquitatum praecedentium, et impietas impii noceret ei, si post poenitentiam nihil amplius tribueretur gloriae essentialis, ratione praecedentium meritorum: hoc enim esset magnum nocumentum proveniens ex peccatis commissis, iam dimissis: ergo correspondet illis nova gloria.
IIII. Tertio probatur arguendo ex concessis contra auctores oppositae sententiae: nam, ut ipsi fatentur, gratia sacramentalis amissa per peccatum mortale, reparatur per poenitentiam: ita ut praeter gradum gratiae, et gloriae, qui respondet praesenti contritioni, conferatur novus gradus gratiae, et ius ad maiorem gloriam essentialem: ergo idem erit de gratia non sacramentali. Patet consequentia: nam per peccatum mortale tam gratia sacramentalis, quam non sacramentalis amittitur, et similiter per poenitentiam eodem modo reviviscunt merita utriusque gratiae: ergo idem dicendum est de utraque.
Respondent auctores oppositae sententiae, quod gratia sacramentalis confertur, ex opere operato non ponenti obicem, et similiter ius ad gloriam, quod consequitur ad gratiam sacramentalem. Gratia vero non sacramentalis solum confertur ex opere operantis, et similiter ius ad gloriam, quod sequitur ex gratia non sacramentali, mediis operibus meritoriis: et ideo hoc ius, et similiter gratia non sacramentalis non debet excedere quantitatem praesentis dispositionis: gratia autem sacramentalis debet dari ultra illam, quae respondet praesenti dispositioni. Sed contra istam solutionem est argumentum: nam quamvis ita sit, quod Sacramentum a principio contulit gratiam, ex opere operato: tamen, postquam semel contulit gratiam sacramentalem, gratia illa, si amittatur per peccatum, non reparatur per actum contritionis, nisi ex opere operantis. Etenim, postquam Sacramentum iam susceptum semel produxit totum suum effectum, non amplius producit illum ex opere operato: ergo eadem omnino ratio est de gratia sacramentali, et non sacramentali, quod attinet ad praesentem quaestionem.
V. Maior difficultas est, in qua quantitate reviviscant per poenitentiam opera mortificata per peccatum: Utrum resurgant secundum omnem gradum meriti, quem habuerunt ante peccatum; an vero iuxta quantitatem contritionis, per quam resurgit poenitens. Quidam recentiores Theologi respondent, quod semper reviviscunt quantum ad omnem intensionem meriti, quam habebant ante: Itaque si quis habuit decem actus meritorios intensos, ut decem, et peccet mortaliter, et postea resurgat, contritione intensa, ut unum, et statim moriatur; consequetur unum gradum gloriae, ratione praesentis contritionis, et similiter omnem gloriam essentialem, quam antea meruit per decem illos actus, et habebit gloriam intensam, ut centum, et unum. Ratio potissima illorum est: nam remoto impedimento, sequitur effectus, sicut ante, si non fuisset appositum impedimentum: sed peccatum mortale, per quod mortificata sunt opera praecedentia, solum fuit impedimentum obstans, ne illa merita perducerent hominem ad vitam aeternam: ergo, remoto peccato, eodem modo praedicta opera perducunt hominem ad vitam aeternam, ac si nullum commisisset peccatum mortale. Adduntque, se non invenire apud Sanctum Thomam, saltem in summa, quod hoc alicubi expresse negaverit. Et obiicientes sibi, locum Sancti Thomae, ex tertia parte, quaestione 89. articulo 5. ad tertium, ubi contrariam sententiam aperte docet, ut patet ex verbis supra inductis, in utrumque latus se vertunt, ut illum explicent, et tandem concludunt, in hac parte sententiam Sancti Thomae esse difficilem, et obscuram. Sed nobis non est difficilis sententia S. Tho. neque obscura, sed clara, et facilis. Unde iuxta mentem illius, et communem explicationem Thomistarum sit
VI. Secunda Conclusio. Non semper reviviscunt opera mortificata, secundum omnem gradum meriti, quem habuerunt ante peccatum, sed iuxta quantitatem praesentis contritionis, sive dispositionis, per quam poenitens resurgit.5 Itaque, si quis ante peccatum habuit decem opera meritoria intensa, ut decem; et cadat in peccatum mortale, et postea resurgat contritione, ut unum, quodlibet opus resurgit, ut unum, et manebit poenitens cum merito, ut undecim. Hanc conclusionem tenet Sotus ubi supra, et videtur expressa Sancti Thomae, tertia parte, quaestione 89. citata: et probatur: nam contritio non solum est dispositio ad gratiam, sed etiam est dispositio, ut merita mortificata reviviscant: ergo reviviscunt iuxta quantitatem illius. Patet consequentia: nam, ut docet Sanctus Thomas, articulo 2. eiusdem quaestionis, quantitas formae intensibilis, et remissibilis mensurari debet secundum quantitatem dispositionis. Addit tamen Sotus, quod per actus sequentes contritionis, vel charitatis reviviscunt magis opera mortificata, quousque in integrum restituantur, quoad omne meritum. Et confirmari potest haec sententia, exemplo satis accommodato, quo utitur Sanctus Augustinus ad hanc eamdem rem explicandam, tomo octavo, in illa verba Psalm. 125. Converte Domine captivitatem nostram, sicut torrens in Austro. Aqua enim torrentis, quae cursu suo ad mare properat, frigore hyemis, aut Aquilonis congelatur, et adhaeret pavimento, atque impeditur, ne ad suum terminum perveniat; Austro autem flante, resolvitur in toto, vel in parte, iuxta calorem Austri, et movetur sicut antea. Proportionabiliter dicendum est in praesenti. Etenim gratia ipsa, et merita sunt aqua tendens in vitam aeternam, iuxta illud Ioann. 4. Fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam: congelatur autem aqua ista frigore subsequentis peccati mortalis, de quo Hieremiae sexto dicitur: Sicut frigidam facit cisterna aquam suam, ita frigidam fecit Israel iniquitatem suam: et ita mortificantur merita, et impediuntur, ne hominem perducant ad vitam aeternam. Sed Spiritu sancto flante, resolvitur aqua; ut iterum fluat, iuxta quantitatem fervoris, in quo homo resurgit. Unde in Psalmo 147. scriptum est: Mittit crystallum suam6, sicut bucellas; ante faciem frigoris eius quis substinebit? Emittet verbum suum, et liquefaciet ea, flabit spiritus eius, et fluent aquae. Videantur, quae in utroque loco dicit Sanctus Augustinus, et quae notavimus in commentariis nostris super Isaiam, cap. 1. num. 54. et cap. 44. num. 13.
Ad argumentum factum pro sententia opposita respondetur, quod contritio, per quam poenitens resurgit, non solum est removens prohibens, sed simul etiam dispositio mensurans quantitatem, in qua resurgunt opera mortificata, sicut calor non solum removet duritiem, qua impeditur aqua, ne fluat; sed etiam disponit, ut ex toto resolvatur, vel in parte. Et per haec remanet solutum sextum argumentum principale, factum disputatione praecedenti.