Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus I: Demonstratio Christiana

Trino facto resurrectio Iesu demonstratur: fide discipulorum, monumento Iesu vacuo, apparitionibus Iesu redivivi.

1. Testimonium evangeliorum. Ultima capita omnium evangeliorum testantur et describunt resurrectionem Iesu.¹ Evangelistas autem eam describere ad tramitem historiae, non ad normam legendae, patet ex iis, quae contra hypothesim legendarum alio loco diximus.² Revera Matthaeus et Ioannes resurrectionem narrant ut testes a visu; Marcus ut interpres Petri, qui ipse fuit testis ac spectator primarius facti narrati; Lucas demum sequitur eos, „qui ab initio ipsi viderunt"³ ac maxime apostolum Paulum, cui Christus redivivus apparuerat. Hinc de scientia debita evangelistarum dubitare nequimus, cumque de eorum veracitate neque etiam adversarii dubitent, simpliciter historica sunt, quae de resurrectione in evangeliis narrantur.

Rationalistae tamen obiiciunt duas difficultates ex critica textuali et reali.

Critica textus recte affirmat conclusiones secundi et quarti evangelii,⁴ quae resurrectionem Iesu narrant, exaratis iam libris Marci et Ioannis additas esse. Quod etsi verum sit, testimonium evangelicum de resurrectione Iesu illaesum manet. Nam constat: 1° auctores additamentorum, de quibus agitur, probabilissime ipsos evangelistas vel certo eorum discipulos esse,⁵ necnon 2° Marcum et Ioannem etiam in corpore evangeliorum certe ab ipsis scripto testari resurrectionem Iesu. Ergo critica textus non valet imminuere vim testimonii, quod evangelia reddunt resurrectioni Iesu.

Critica rerum respicit discrepantias⁶ relationum evangelicarum de resurrectione. Sane evangelistarum quisque eventus huc spectantes modo aliquantulum diverso refert pro diverso fine sibi proposito diversaque catechesi adhibita. Tamen discrepantiae relationum non attinent ad factum principale resurrectionis, sed ad adiuncta solummodo minora, atque stante licet discrepantia nusquam detegitur contradictio relationum. Quae cum ita sint, ipsa diversitas narrandi non infirmat, sed confirmat veritatem resurrectionis narratae. Quo liberius enim quattuor scriptores idem factum principale testantur, eo maiorem fidem historicam merentur.

2. Testimonium Pauli. Actibus Apostolorum et epistulis paulinis testibus resurrectio fuit pars maxime essentialis evangelii apostoli gentium. A prima die praedicationis suae⁷ s. Paulus quavis occasione resurrectionem Iesu annuntiat eamque ut fundamentum fidei et spei christianae considerat.⁸ Disertius tamen in c. 15 primae epistulae ad Corinthios loquitur de resurrectione Christi. Corinthi nempe lis orta erat de resurrectione mortuorum. Paulus hanc litem dirimit provocando ita ad resurrectionem Domini: „Notum autem vobis facio, fratres, evangelium, quod praedicavi vobis, in quo et statis, per quod et salvamini: qua ratione praedicaverim vobis, si tenetis, nisi frustra credidistis. Tradidi enim vobis in primis quod et accepi: quoniam Christus mortuus est pro peccatis nostris secundum Scripturas, et quia sepultus est, et quia resurrexit tertia die secundum Scripturas, et quia visus est Cephae, et post hoc undecim. Deinde visus est plus quam quingentis fratribus simul, ex quibus multi manent usque adhuc, quidam autem dormierunt. Deinde visus est Iacobo, deinde apostolis omnibus. Novissime autem omnium tamquam abortivo visus est et mihi ... Sive enim ego, sive illi: sic praedicamus et sic credidistis. Si autem Christus praedicatur, quod resurrexit a mortuis, quomodo quidam dicunt in vobis, quoniam resurrectio mortuorum non est? Si autem resurrectio mortuorum non est, neque Christus resurrexit. Si autem Christus non resurrexit, inanis est ergo praedicatio nostra, inanis est et fides vestra. Invenimur autem et falsi testes Dei, quoniam testimonium diximus adversus Deum quod suscitaverit Christum, quem non suscitavit, si mortui non resurgunt. Nam si mortui non resurgunt, neque Christus resurrexit. Quodsi Christus non resurrexit, vana est fides vestra, adhuc enim estis in peccatis vestris ... Nunc autem Christus resurrexit a mortuis primitiae dormientium."⁹

Hisce verbis s. Paulus resurrectionis factum et momentum clarissime exponit et extollit. Originem etiam doctrinae de resurrectione Iesu indubitanter indicat, eam repetendo e duplici fonte traditionis christianae et experientiae propriae. Et primo quidem resurrectionem Iesu didicerat e traditione apostolorum, Petri imprimis et Iacobi, necnon 500 discipulorum, qui Christum redivivum viderant. Hanc traditionem acceperat tertio anno post conversionem suam, dum Hierosolymis maneret.¹⁰ Antea autem resurrectionem iam noverat propria experientia, cum Christus in via ad Damascum ipsi Saulo apparuit eumque in Paulum convertit. Quae apparitio et conversio facta est paulo post mortem Iesu et forsan, uti opinatur Harnack, eodem anno, quo mortuus est Dominus.¹¹

Liquet ergo christianos statim ab initio resurrectionem Iesu credidisse et praedicasse.

3. Testimonium Petri. Actus Apostolorum referunt catecheses a Petro prolatas adhuc ante conversionem Pauli, primis scil. diebus ecclesiae nascentis. Argumentum autem princeps harum catechesium est testimonium resurrectioni Domini redditum. Die pentecostes Petrus coram multitudine iudaeorum et gentilium contionari audet: „Iesum nazarenum ... per manus iniquorum affligentes interemistis: quem Deus suscitavit solutis doloribus inferni... Hunc Iesum resuscitavit Deus, cuius omnes nos testes sumus."¹² In porticu Salomonis princeps apostolorum idem testatur: „Auctorem vitae interfecistis, quem Deus suscitavit a mortuis, cuius nos testes sumus."¹³ In conspectu synedrii, a quo Iesus damnatus fuerat, insistit: „Deus patrum nostrorum suscitavit Iesum, quem vos interemistis, suspendentes in ligno. Hunc principem et salvatorem Deus exaltavit dextera sua, et nos sumus testes horum verborum."¹⁴ In domo Cornelii, centurionis romani, Petrus affirmat: „Et nos testes sumus omnium, quae [Iesus] fecit in regione iudaeorum et Ierusalem, quem occiderunt suspendentes in ligno. Hunc Deus suscitavit tertia die, et dedit eum manifestum fieri non omni populo, sed testibus praeordinatis a Deo, nobis, qui manducavimus et bibimus cum illo, postquam resurrexit a mortuis."¹⁵ Toto dein tempore praedicationis suae Petrus resurrectione Iesu fundat omnem spem omnemque fidem suam.¹⁶ Usque ad ultimos dies vitae suae resurrectionis fidem et gratias extollit: „Benedictus Deus et Pater Domini nostri Iesu Christi, qui secundum misericordiam suam magnam regeneravit nos in spem vivam per resurrectionem Iesu Christi ex mortuis."¹⁷

Secundum haec testimonia evangeliorum, Pauli et Petri fides discipulorum in resurrectionem Iesu tria complectebatur: a) Factum ipsum, scil. Iesum resurrexisse. Primos christianos hanc persuasionem resurrectionis ineluctabilem ab initio, unanimiter constanterque habuisse et praedicasse omnes increduli concedunt.

b) Obiectum resurrectionis, scil. Iesum resurrexisse a mortuis, i. e. a morte corporali rediisse ad vitam corporalem. Cum increduli fabulentur Iesum „spiritualiter revixisse in mente fidelium" vel „ad vitam mysticam in caelos transiisse", discipuli contra alta voce clamant: „crucifixum et sepultum" e sepulcro prodiisse vivum; Iesum „suscitatum" esse „primitias dormientium"; Iesum „neque derelictum esse in inferno neque carnem eius vidisse corruptionem";¹⁸ resurrectionem eius esse exemplar et pignus resurrectionis nostrae secundum carnem.

c) Adiunctum singulare, scil. Iesum tertia die resurrexisse a mortuis. Omnes evangelistae testantur Iesum sub vesperum feriae sextae sepultum esse, sabbato in sepulcro mansisse, atque die dominica diluculo sepulcrum reliquisse. Paulus instat secundum traditionem apostolicam Christum resurrexisse „tertia die"¹⁹ Petrus confirmat: „Hunc Deus suscitavit tertia die et dedit eum manifestum fieri."²⁰

Ergo ille articulus symboli apostolici: „Tertia die resurrexit a mortuis" revera congruit persuasioni et confessioni totius ecclesiae inde a primis diebus post mortem Christi. Fides discipulorum in Iesum resuscitatum orta non est evolutione, sed tempore aequat ipsum eventum resurrectionis. Tanta ac talis persuasio evidentia facti tantummodo gigni potuit.

Ac revera haec persuasio duplici argumento nititur: sepulcro Iesu vacuo et apparitionibus Christi redivivi.²¹

Sepulcrum Iesu vacuum argumentum ineluctabile est resurrectionis Domini. Ideo increduli omnes nervos intendunt, ut sepulcrum Iesu vacuum negent.¹ Quos tamen redarguit testimonium evangeliorum, Pauli, aequalium christianorum et iudaeorum.

1. Testimonium evangeliorum. Evangelistae sepulcrum inventum et cognitum esse „vacuum" sic narrant:² Una sabbati (i. e. prima die hebdomadae = dominica) Maria Magdalena et aliae mulieres venerunt mane ad monumentum (Omnes evangelistae), ut ungerent corpus Iesu (Mc, Lc). Invenerunt autem lapidem revolutum (Omnes) et angelum Domini, qui dixit eis (Synoptici)³ Iesum resurrexisse (Synoptici) et discipulos in Galilaeam praecedere (Mt, Mc). Hunc nuntium mulieres primo reticuerunt (Mc), dein solis apostolis tulerunt (Mt, Lc). Apostoli non quidem crediderunt sermoni mulierum (Lc); attamen Petrus (Lc) et Ioannes (Io) festinanter venerunt ad sepulcrum. Ioannes „praecucurrit citius Petro et venit primus ad monumentum. Et cum se inclinasset, vidit posita linteamina, non tamen introivit" (Io). Venit ergo Simon Petrus sequens eum, et introivit in monumentum, et vidit linteamina posita (Lc, Io) „et sudarium, quod fuerat super caput eius, non cum linteaminibus positum, sed separatim involutum in unum locum. Tunc ergo introivit et ille discipulus, qui venerat primus ad monumentum, et vidit et credidit" (Io).⁴

Textus isti harmonice collati monstrant evangelistas singulos variis sub adiunctis idem factum principale testari: inventionem et cognitionem monumenti vacui. Qui autem hoc factum testantur, illud noverunt vel ex ore testium oculatorum, Marcus nempe et Lucas, vel ex propria experientia oculata, nempe Matthaeus et Ioannes. Ergo testimonium eorum de monumento tertia die vacuo est certissimum. Accedit:

2. Testimonium Pauli. Quamvis apostolus gentium numquam explicitis verbis dicat sepulcrum Iesu inventum esse vacuum, implicite tamen hoc praedicat, quotiescumque resurrectionem Domini enuntiat. Semper docet Iesum crucifixum, mortuum, sepultum esse atque tertia die resurrexisse. „Tradidi enim vobis in primis quod et accepi: quoniam Christus mortuus est ... et quia sepultus est, et quia resurrexit tertia die."⁵ „Cumque consummassent omnia, quae de eo scripta erant, deponentes eum de ligno, posuerunt eum in monumento. Deus vero suscitavit eum a mortuis tertia die ... Quem vero Deus suscitavit a mortuis, non vidit corruptionem."⁶ His et similibus locutionibus s. Paulus aperte supponit monumentum Iesu tertia die vacuum inventum esse.⁷ Consonat:

3. Testimonium aequalium christianorum et iudaeorum. Iam ostendimus omnes christianos primorum dierum resurrectionem Iesu et credidisse et praedicasse. Sed quomodo, quaeso, persuasio de resurrectione gigni potuisset monumento coram oculis omnium occluso? Vel quomodo, inquam, persuasio illa iamiam nata non fuisset retusa detecto monumento occluso? Vel quomodo denique hac condicione discipuli publice ausi essent praedicare Iesum crucifixum et sepultum e monumento vivum prodiisse?

Eis autem nihilominus praedicantibus et iudaeos quotidie ad resurrectionem provocantibus,⁸ numquid plebs et princeps Israel non obiecissent et digito monstrassent monumentum adhuc clausum et munitum? Non tamen obiecerunt, neque monstrarunt, neque umquam contenderunt corpus Christi adhuc in monumento esse, sed potius divulgaverunt discipulos cadaver Iesu effracto monumento furatos esse.⁹ Adeo iudaei convicti erant Iesum non amplius esse in monumento.

Clarissime ergo constat monumentum Iesu tertia die fuisse vacuum. Hoc factum, testimonio evangeliorum explicito, testimonio Pauli implicito, testimonio omnium christianorum et iudaeorum tacito iam stabilitum, etiam apparitionibus Iesu redivivi sancitur.

Discipulos a tertia die Iesum redivivum vidisse unanimo consensu referunt evangelia, actus apostolorum, epistulae paulinae. Error circa hoc factum simpliciter impossibilis erat. Nam testes eius non soli erant apostoli, sed etiam 120 discipuli in Iudaea¹ et „plus quam 500 fratres" in Galilaea.² Horum fratrum plurimi adhuc manebant Paulo circa a. 57 ad Corinthios scribente;³ scribentibus etiam Synopticis saltem dimidia pars eorum, quos dixi fratrum vivebant;⁴ scribente ultimo evangelista adhuc nonnulli eorum supererant, uti v. g. ipse Ioannes evangelista.

Quae cum ita sint, increduli consentiunt discipulos apparitiones Iesu redivivi expertos esse. Somniant autem, uti videbimus, apparitiones non reales, sed imaginarias fuisse. Cui hypothesi ut fidem facilius concilient, contendunt nullas visiones evenisse Hierosolymis prope monumentum Iesu, sed in remotissima Galilaeae regione tantum et tempore longe dissito a morte Domini. Haec sententia incredulorum tamen corruit, inspectis personis, locis, temporibus, quibus apparitiones Iesu redivivi factae sunt:

1. Diluculo paschae⁵ Iesus prope monumentum apparuit Mariae Magdalenae. „Illa existimans, quia hortulanus esset, dicit ei: 'Domine, si tu sustulisti eum, dicito mihi, ubi posuisti eum, et ego eum tollam.' Dicit ei Iesus: 'Maria'. Conversa illa, dicit ei: 'Rabboni'. Dicit ei Iesus: 'Noli me tangere, nondum enim ascendi ad Patrem meum; vade autem ad fratres meos et dic eis: Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum.'"⁶

2. Paulo post aliae mulieres a monumento in civitatem recedentes Iesum viderunt.⁷

3. Progrediente die paschae Dominus apparuit Simoni Petro.⁸

4. Post meridiem paschae duo discipuli, quorum uni nomen Cleophas, iverunt in castellum Emmaus. Dum in via fabularentur et secum quaererent de morte Iesu, Iesus appropinquans ibat cum illis ibat cum illis, et interpretabatur illis Scripturas, quae erant de morte et resurrectione Messiae. Oculi autem illorum tenebantur, ne eum agnoscerent, quoad eis panem frangeret.⁹

5. Sero iidem discipuli Hierosolyma redierunt, ubi apostolos congregatos invenerunt. Et cum inter se narrarent apparitiones habitas, ecce „stetit Iesus in medio eorum et dicit eis: 'Pax vobis! Ego sum, nolite timere.' Conturbati autem et conterriti existimabant se spiritum videre. Et dixit eis: 'Quid turbati estis, et cogitationes ascendunt in corda vestra? Videte manus meas et pedes meos, quia ego ipse sum; palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere.' Adhuc autem illis non credentibus",¹⁰ manducavit cum eis, exposuit eis Scripturas et tribuit eis potestatem remittendi peccata.

6. Solus Thomas vespere illo aberat et sermoni ceterorum fidem denegabat. Post octo autem dies iterum erant discipuli intus et Thomas cum eis. Venit Iesus et salutatis omnibus „dicit Thomae: 'Infer digitum tuum huc et vide manus meas, et affer manum tuam et mitte in latus meum, et noli esse incredulus, sed fidelis.' Respondit ei Thomas: 'Dominus meus et Deus meus!'"¹¹

7. Exacta hebdomada paschae discipulisque in Galilaeam regressis, septem eorum Dominum viderunt ad mare Tiberiadis, nempe Petrus, Thomas, Nathanael, Ioannes, Iacobus maior, aliique duo, quorum nomina non indicantur. Iesus cum ipsis manducavit panem et piscem atque Petro contulit primatum super ecclesiam.¹²

8. Hanc „tertiam"¹³ apparitionem Iesu coram apostolis quarta secuta est in Galilaea super montem. Iesus undecim tribuit potestatem baptizandi, praedicandi et miracula faciendi.¹⁴

9. Postea Iesus multitudini credentium apparuit, Paulo testante: „Deinde visus est plus quam quingentis fratribus simul, ex quibus multi manent usque adhuc, quidam autem dormierunt."¹⁵

10. „Deinde visus est Iacobo"¹⁶ minori.

11. Die quadragesima post pascha apostolis in Ierusalem congregatis apparuit, eos duxit in montem olivarum et coram oculis eorum in caelum ascendit.¹⁷

12. Aliquanto tempore interiecto Iesus in via ad Damascum apparuit Saulo pharisaeo eum convertens eligensque apostolum gentium. Haec apparitio omnium ultima fuit testante Paulo: „Novissime autem omnium tamquam abortivo visus est et mihi."¹⁸

Facilioris conspectus causa apponimus tabulam apparitionum Iesu redivivi dispositam secundum locum, tempus, personas, auctores referentes:

Iste conspectus ad oculos demonstrat rationalistas iniuria auctores hagiographos alios aliis opponere, traditionem „historicam" traditioni „legendariae",¹⁹ quarum prior solas apparitiones in Galilaea habitas referat, posterior autem addat apparitiones priores impertitas in Iudaea et Ierusalem. Omnes scriptores sacri consentiunt Iesum praebuisse „seipsum vivum post passionem suam in multis argumentis, per dies quadraginta apparens eis et loquens de regno Dei".²⁰ Omnes etiam hagiographi concordant apparitiones Iesu redivivi incepisse Hierosolymis ipsa die paschae dominicae, continuatas esse in Iudaea et Galilaea per 40 dies, atque desiisse die ascensionis, excepta visione Saulo posterius prope Damascum concessa.²¹

Unde fieri non potest, ut labefactentur tria illa facta, quibus resurrectio Iesu historice probatur. Discipuli a tertia die persuasi erant Iesum resurrexisse. Monumentum Iesu tertia die inventum est vacuum. Iesus ex tertia die multifariam suis apparuit.

Quaeritur iam, num adversarii haec facta naturaliter explicare possint, quin resurrectionem Domini concedere teneantur.