Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus I: Demonstratio Christiana

Est duplex: verbalis et realis.

a) Notio verbalis. Theologia (θεός, λόγος) etymologice est sermo et ratio de Deo. Nam vocabulum graecum λόγος designat cum verbum externum, verbum oris, i. e. sermonem seu locutionem de Deo, tum verbum internum, verbum mentis, i. e. rationem sive cognitionem de Deo.

Usu tamen venit, ut diversa diverso tempore hoc vocabulum significaret.

Apud gentiles theologi vocati sunt ii omnes, qui de diis eorumque ad mundum rationibus disseruerunt sive poetae, sive philosophi, sive sacerdotes idolorum. Unde Varro¹ triplex ex more recepto distinguit theologiae genus apud ethnicos: "mythicum (seu fabulosum), quo maxime utuntur poetae; physicum (seu naturale), quo philosophi; civile (religiosum), quo populi."

Christiani priorum saeculorum nomen theologiae sensu stricto tribuerunt doctrinae de Deo uno in essentia et trino in personis. Immo temporibus imprimis arianismi et macedonianismi disquisitio de divinitate Verbi et Spiritus Sancti theologia vocabatur. Unde s. Ioannes evangelista et s. Gregorius nazianzenus, quia luculentius divinitatem Filii docuerant, significanter theologi appellabantur. Doctrinam omnem, quae non stricte de Deo in se spectato, sed de nostra ad Deum relatione (de creatione, de redemptione, de toto salutis ordine) tractabat, sancti patres oeconomiam vocarunt.

Scholastici medii aevi tandem nomen latius extendentes, theologiam vocare coeperunt omnem doctrinam revelatam, tum quae de Deo est, tum etiam quae est de creaturis prout ad Deum referuntur. Qui usus loquendi adhuc viget. His praemissis facile patet:

b) Notio realis. Theologia est scientia eorum, quae de Deo rebusque ad Deum relatis cognoscibilia sunt lumine revelationis, sive: scientia de Deo rebusque divinis ex revelatione.

Quibus verbis exhibetur rei definiendae genus: "Theologia est scientia"; species: "de Deo rebusque divinis", et individuum: "ex revelatione".

Theologia est scientia (habitus intellectivus). Etenim ad naturam scientiae pertinent tria: principia, methodus, systema. Principia nempe seu veritates fundamentales omnino certae, e quibus progreditur et quibus nititur cognitio scientifica; methodus sive logica evolutio et probatio veritatum, quae ex principiis pendent; systema, quo fit, ut veritates deductae et probatae non sint membra avulsa, sed harmonice ita disposita et coniuncta, ut unum corpus, unum organismum scientificum constituant.

Nunc vero nemo negabit theologiam methodo et systemate scientifico praeditam esse; lis tantum est de principiis. Nominalistae, Vasquez, rationalistae moderni theologiae qualitatem scientificam eo detrectant, quod principia ipsius non sunt evidentia; i. e. per se intrinsecus nota. Verumtamen proprium scientiae non est evidentia principiorum, sed eorum certitudo, cum certitudo sit finis scientiae, non autem evidentia. Atqui principia theologica, licet non evidentia, sunt nihilominus certissima. Etenim tota theologia nititur revelatione, cuius exsistentia argumentis rationalibus certa probatur in apologetica, necnon supernaturali et infallibili certitudine pollet ex fide. Ergo theologia maiore iure scientia vocari meretur quam omnes aliae scientiae.

…de Deo rebusque divinis. His verbis enuntiatur obiectum materiale theologiae, i. e. omne id, quod in scientia hac attingitur sive cognoscitur. Est autem duplex: obiectum primarium est ipse Deus seu summa veritatum, quae de Deo uno et trino cognosci valent; secundarium autem obiectum sunt creaturae omnes, non quidem in se consideratae, sed quatenus Deum habent originem et ultimum finem.

Proinde cum res creatae in theologia solummodo tractentur respectu Dei, subiectum theologiae solus Deus est: "Omnia autem pertractantur in sacra doctrina sub ratione Dei, vel quia sunt ipse Deus, vel quia habent ordinem ad Deum, ut ad principium et finem. Unde sequitur, quod Deus sit vere subiectum huius scientiae."²

…ex revelatione. Haec verba indicant obiectum formale theologiae, i. e. rationem specialem, sub qua ista scientia attingit sive cognoscit suum obiectum materiale. Ista formalitas theologiae est revelatio. Theologus omnes et singulas materias theologicas considerat sub luce revelationis. Principium, ex quo cognitiones theologicae hauriuntur, est revelatio obiectiva (veritates, quae in s. Scriptura et Traditione divina continentur et ab ecclesia nobis proponuntur), principium vero, quo cognitiones theologicae acquiruntur, est revelatio subiectivata (ratio fide illustrata).

Hinc theologia differt a theodicea. Theodicea de Deo agit, quatenus mera ratione cognoscibilis est ex ordine naturali mundi; theologia autem, quatenus ratione fide illustrata cognoscibilis est ex revelatione. Licet ergo quoad obiectum materiale primarium conveniant, specie differunt obiecto formali. A fortiore theologia distinguitur ab omnibus aliis scientiis. Omnes enim in solis materiis creatis versantur, easque solo lumine rationis naturalis investigant. Unde et scientiae naturales sive profanae vocantur.

c) Corollaria. 1°. De variis theologiae denominationibus. Ex dictis fere intelligimus, cur theologia saepe appelletur: habitus supernaturalis, doctrina sacra, sacra Scriptura, sacra Pagina, scientia fidei. Habitus supernaturalis nominatur, quia, licet non infundatur supernaturaliter, sed naturali nisu acquiratur, habitus theologiae est tamen radicaliter supernaturalis, cum discatur ratione fide illustrata, necnon nutriatur e fontibus revelationis. Doctrina sacra nominatur, quia divina discit ipso Deo per revelationem docente, "ut sic sacra doctrina sit velut quaedam impressio divinae scientiae."³ Sacra Scriptura sive Pagina vocatur per denominationem a potiore, quia tempore sanctorum patrum et medio aevo in scholis theologicis potissimum textus sacrae Scripturae legebatur et ope sanctorum patrum, theologorum, philosophorum explicabatur.⁴ Scientia fidei theologia ideo dicitur, quod fidem obiective sumptam (veritates revelatas) excolit et subiective principio fidei (lumine revelationis) regitur. Ceteroquin attendendum est corollarium secundum:

2°. De relatione inter theologiam et fidem: 1°. Theologia cum fide converti nequit. Fides siquidem est habitus divinitus infusus disponens ad assentiendum veritatibus revelatis propter auctoritatem Dei revelantis, ideoque a theologia, quae est habitus studiis humanis acquisitus, quadruplici ex capite differt: α) Materia; nam theologia amplectitur non solas veritates revelatas, ut fides, sed etiam conclusiones ex eis deductas et controversias ex eis natas. β) Motivo; fides enim veritatibus revelatis assentit propter solam auctoritatem Dei revelantis, cum theologia propositiones suas admittat propter bonitatem illationis seu ratiocinii, vi cuius e principiis revelatis eruuntur. γ) Methodo; fides equidem non arguit nec discurrit, sed simplici mentis assensu veritatibus revelatis adhaeret, cum theologia scientifice propositiones suas e revelatione deducat, probet et tueatur. δ) Certitudine; fidei enim certitudo est summa et absoluta, quia fide ea tantum tenemus, quae et quatenus a Deo revelata sunt; theologiae autem certitudo est inferior et relativa, quia theologice multa arguuntur, quae formaliter a Deo revelata non sunt, et omnia statuuntur, quatenus humana ratione intelliguntur.

2°. Theologia a fide separari nequit. Etenim scientia non est, ubi non habetur certitudo rei discussae et stabilitae. Ergo theologus, qui veritates revelatas mente incredula negat vel saltem in dubium vocat, non habet scientiam theologicam. Hinc sacrae doctrinae gnarus labens in haeresim retinet quidem notiones, quas acquisivit studio theologico; potest etiam materialiter de rebus theologicis tractare; attamen ipsius theologia reducitur in habitum mere opinativum. Insuper quilibet fide carens tanta caecitate circa res divinas affici solet, ut ad videndas planissimas conclusiones theologicas ineptus fiat, sicut oculus vitiosus incapax evadit ad colores clarissimos adaequate apprehendendos. Unde merito scholastici dicunt apud haereticos non esse veram theologiam. Huc spectat illa sententia anselmiana: "Credo, ut intelligam": qui adipisci velit theologicam scientiam veritatum revelatarum, incipere debet ab humili fide, et quo humilius credit, eo aptior fit ad veritates revelatas alte investigandas.