Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus I: Demonstratio Christiana

Exposita et vindicata theoria revelationis, quaeritur iam, num reapse exsistat divina revelatio.

Neminem quidem latet omnes omnino religiones originem suam Deo diisve tribuere. Cum tamen unus sit Deus et una veritas, una tantum ex omnibus religionibus divinitus revelata esse potest.

1. Religiones praeterbiblicae et biblicae. Quodsi singulas religiones leviter tantummodo tetigerimus, statim evidenter comperiemus nullam divinam esse posse, nisi Veteris et Novi Testamenti. Omnes enim, quotquot sunt religiones praeterbiblicae, sola religione Muhamedi excepta, ipsam Dei unius exsistentiam vel nesciunt vel, saltem non certo agnoscunt, ut omittamus alios errores stertentes tum theoreticos tum practicos, quibus vigent omnia systemata ethnica. Sed muhamedana etiam religio doctrinas Deo hominibusque indignas propugnat, e. g. fatalismum, odium "infidelium", paradisum voluptuosum. In religione biblica vero nemo umquam ne minimam quidem falsitatem sive immoralitatem detegere valuit. Hinc profecto vel solis criteriis negativis omnes religiones praeterbiblicae probantur non divinitus revelatae.

Examinanda est ergo unica religio biblica Veteris et Novi Testamenti. Unica, inquam. Nam utriusque foederis religio in unam coalescit, incoeptam et praeparatam ante Christum, adimpletam et absolutam per Christum. Tempore vero, indole, momento et auctore duae istae partes verae revelationis maxime distant. Proinde per se duplici tractatu revelatio tum Veteris tum Novi Testamenti exquirenda esset.

2. Religio biblica Veteris Testamenti. Nihilominus praestare videtur exsistentiam solius revelationis christianae investigare, quin prius studeamus praechristianae. Etenim per totum Vetus Testamentum transeundo probare ipsius originem divinam, foret iter valde longum, nimis arduum, haud necessarium.

Valde longum. Quamvis enim tota revelatio praechristiana iisdem libris Veteris Testamenti contineatur, tamen longo cursu temporum pedetentim per multos legatos Dei communicata fuit et in revelationem primaevam, patriarchalem, mosaicam et propheticam distinguitur. Singulae singillatim e libris respectivis essent colligendae et criteriorum trutina examinandae.

Hoc vero studium non tantum valde longum, sed etiam nimis arduum videtur. Utique Deus omnes revelationes Veteris Testamenti criteriis illustravit iis, quae sufficerent ad homines incultos plerumque et religioni studiosos illarum aetatum convincendos. Criteria summa eo minus requirebantur, quo singulis fere temporibus legati legatis Dei succedebant vivam et continuam revelationem confirmantes atque augentes.

Hodierni vero critici nisi criteriis maxime evidentibus non convincuntur, qualibus tamen non ubique splendet Vetus Testamentum.

Neutiquam enim ornatur summis criteriis internis, cum ipsa eius doctrina non fuerit summa et absoluta, sed imperfecta ac magis magisque perficienda. Neque passim insignitur criteriis externis. Nam miracula plerumque vel non prostant vel patrata non sunt ad finem probandae revelationis. Vaticinia autem omnia fere Christum spectant et in Christo demum, ergo in Novo Testamento, adimpleta sunt.

Sed si revelationem Veteris Testamenti ex Vetere Testamento pro modernis probare valde longum et nimis arduum est, neque etiam necessarium est. Brevissime nempe et facillime divinitas revelationis praechristianae constat ex divinitate religionis christianae, statim demonstranda. Totum enim Novum Testamentum una voce praedicat religionem praechristianam non minus ac christianam divinitus revelatam esse, si ergo revera revelata est ista, revelata esse debet et illa. Insuper gravissima quaestio de Messia, quae totum foedus antiquum replet, data opera in apologia christiana atque in ea sola definitive tractari potest, cum vaticinia messiana demum in Iesu Christo adimpleta sint. Ita fit verum illud: "Novum Testamentum in Vetere latet; Vetus in Novo patet."

3. Methodus et fontes probandae revelationis christianae. Quaestio de exsistentia revelationis est mere historica. Inde etiam via seu methodo historica est pertractanda, necnon probanda documentis historicis. Quod utique non impedit, quominus ex facto iam pridem historice stabilito conclusiones philosophicae deducantur, e. g. ex facto resuscitationis Lazari ope ratiocinii licet concludere ad causam supernaturalem huius effectus. Nam: "Ab effectu ad causam" valet illatio, etiam in rebus historicis.

Methodo historicae vero contradiceret, argumentis philosophiae anteconceptae enervare vel supplere documenta et facta historica, e. g. factum resuscitationis Lazari historice probatum negare eo, quod philosophiae incredulae miracula haud placent. Nam: "Contra factum non valet argumentum.", Immo omnis argumentatio et ratiocinatio falsae probantur, si factis indubie stabilitis adversantur. Et tamen, eheu, tota fere critica moderna in eo est, ut singula facta revelationis revelationemque ipsam reiiciat propterea, quia non respondent ideis anteconceptis incredulorum!

Fontes praecipui, e quibus hauriuntur documenta historica ad religionem christianam spectantia, sunt libri sacri Veteris et Novi Testamenti, praecipue evangelia. His libris utique non utimur ut divinis seu inspiratis, sed ut humano-historicis. Eos enim inspiratos esse concluditur ex revelatione; ergo in circulum vitiosum incideret, qui revelationem probare attentaret ex charactere inspirato librorum sacrorum. Eos vero charactere historico insignitos esse fidemque historicam mereri ostendit Introductio biblica. Haec nempe disciplina fusius demonstrat authentiam, integritatem, veracitatem singulorum librorum Veteris et Novi Testamenti.¹ Libet tamen etiam apologetae aliquoties auctoritatem textuum principalium sacrae Scripturae breviter defendere, ut cavillationes adversariorum plenius confundantur.

Duplex autem est ordo argumentorum, quibus origo divina religionis christianae comprobatur. Prior attinet ad religionem immediate; posterior immediate spectat ad auctorem religionis, mediate autem ad religionem christianam.

4. Criteria petita ex ipsa religione christiana. Religio christiana ipsa divinam suam originem pandit criteriis internis et externis, doctrina nempe et historia. Doctrina christiana non solum perfecte consonat veritatibus religionis naturalis, sed superaddit tam alta dogmata, tam insignia praecepta moralia, tam efficacia motiva et media sanctitatis, ut nulla theoria religiosa humanitus inventa ipsi possit comparari. Licet autem superet captum humanum, nihilominus intellectui, voluntati aliisque facultatibus hominis perfecte adaptatur, necnon indigentiis cordis et societatis humanae apprime respondet. Haec sublimitas doctrinae christianae data opera exponitur in theologia dogmatica.

Historia christiana criteriis externis verae revelationis splendet: mirabili propagatione, conservatione, efficacia evangelii et ecclesiae. Christiana religio celerrime propagata est mediis, quae in se spectata propagationi huic prorsus imparia sunt; conservata est usque ad nostra tempora, licet non solum destitueretur auxilio brachii saecularis, sed oppugnaretur vitiis, viribus, scientiis, mundi increduli; efficacia prorsus divina enituit in conversione morum omnium populorum et in fortitudine martyrum, qui nullo non tempore cruciatus ac mortem ipsam subierunt pro religione Christi fideque ecclesiae.² Quae omnia et singula accurate enarrantur in historia ecclesiae.

Ista criteria desumpta e doctrina et historia religionis christianae non tantum probabili, sed morali certitudine comprobant originem divinam huius religionis. Absolutam vero certitudinem praebet auctor religionis christianae.

5. Criteria sumpta ex auctore religionis christianae.³ Iesus Christus testatus est se esse Messiam divinitus missum ad religionem revelandam et fundandam; immo se esse ipsum verum Deum, omnis religionis auctorem et finem. Atque testimonium hoc de sua messianitate et divinitate verum esse comprobavit argumentis invictis, scil. charactere suo personali, miraculis, vaticiniis, resurrectione a mortuis. Itaque omne dubium peremit de origine divina religionis ab ipso praedicatae ac denominatae. Quae cum ita sint, demonstratio christiana in eo esse debet, ut maxima diligentia proponat testimonia Iesu Christi de messianitate et divinitate sua necnon argumenta Iesu Christi pro messianitate et divinitate sua. Huic apologiae Iesu Christi operam navare eo magis praestat, quod et amici et inimici fidei uno animo Iesum Christum praedicant initium, centrum et finem religionis christianae.

Rationalistae Iesum nazarenum virum utique eximium agnoscunt, qui indole sua et ingenio religioso homines praeclara docuerit, verumtamen omnem ei legationem sive missionem messianam denegant. Immo contendunt ne Iesum quidem seipsum habuisse et exhibuisse Messiam a Deo missum, vel certe non se exhibuisse Messiam missum ad fundandam religionem divinam.

Inde duplex quaestio de facto et de sensu testimonii messiani Iesu. Primo ergo quaeritur, num revera Iesus testatus sit se esse Messiam; secundo quaeritur, qua significatione Iesus semetipsum testatus sit Messiam.

Iesum nazarenum se professum esse legatum Dei messianum evincitur contextu evangeliorum, consensu christianorum, concessu incredulorum

1. Contextu evangeliorum. Nihil manifestius testimonio, quod Iesus in omni fere pagina evangeliorum reddit de messiana sua conscientia et vocatione. Ipsius tum verba tum opera id unum inculcant eum esse legatum messianum a Deo missum. Dempto hoc testimonio evanescit tota historia evangelica. Nisi igitur scepticismo biblico absoluto faveamus, omnem sanam criticam respuentes, concedere debemus factum professionis messianae Iesu.¹

2. Consensu christianorum. Tota ecclesia primigenia Iesum professa est Messiam. Petrus die pentecostes Hierosolymis urget: "Certissime sciat ergo omnis domus Israel, quia et Dominum eum et Messiam fecit Deus, hunc Iesum, quem vos crucifixistis."² Paulus Damasci praedicat: "Quoniam hic est Messias";³ Thessalonicae clamat: "Quia hic est Iesus Messias, quem ego annuntio vobis";⁴ Corinthi instat, "testificans iudaeis esse Messiam Iesum";⁵ Ephesi "vehementer iudaeos revincebat publice, ostendens per Scripturas esse Messiam Iesum".⁶ Apostoli omnes "omni die non cessabant in templo et circa domos, docentes et evangelizantes Messiam Iesum"⁷. Atqui haec fides unanima haecque praedicatio constans discipulorum nulla ratione posset explicari, nisi magister ipse Messiam se professus fuisset.

3. Concessu incredulorum. Hoc testimonio evangeliorum et discipulorum victi, ipsi rationalistae, radicalioribus quibusdam exceptis, fatentur professionem messianam, Iesu esse factum omnium certissimum, quod nemo seriae mentis negaverit.⁸ Id solum contendunt Iesum non ab initio praedicationis suae Messiam se habuisse et exhibuisse, sed sensim durante vita publica et maxime ultimis vitae suae diebus sibi persuasisse se esse messianum legatum Dei. Huic opinioni inhaerent propugnantes Iesum vocationem messianam non obtinuisse a Deo, sed acquisisse naturali evolutione psychologica. Quare multum interest probare praedicationem Iesu messianam initium sumpsisse iam ab exordio vitae publicae, incrementum progressu vitae publicae, complementum exitu vitae publicae.

Minime exspectandum est Iesum iam ab exordio vitae publicae messianam suam conscientiam et doctrinam modo perfecto et absoluto revelasse. Hoc enim prohibebant tum sapientia paedagogiae divinae, tum insipientia discipulorum et iudaeorum. Nihilominus simul ac vitam publicam Iesus incipit, incipit etiam manifestationem messianam: accipiendo testimonium messianum ipsi ab aliis redditum et exhibendo ipse se Filium hominis messianum.

1. Accipiendo testimonium messianum ipsi ab aliis redditum, scil. a praecursore, Deo, discipulis et daemoniis.

Ioannes Baptista verbo et baptismo regnum caelorum, i. e. regnum messianum¹ Messiamque propinquasse nuntiat, cuius indignum se dicit praecursorem.² Legatis tamen synedrii suspicantis Ioannem ipsum esse Messiam, respondit: "Quia non sum ego Messias. Medius autem vestrum stetit, quem vos nescitis."³ Paulo post "vidit Ioannes Iesum venientem ad se et ait: Ecce agnus Dei, ecce qui tollit peccatum mundi".⁴ Iesu baptizato Spiritus Dei super eum descendit et vox Patris de caelis testatur: "Hic est Filius meus, in quo mihi complacui."⁵ Omnes consentiunt descensu Spiritus Sancti innui unctionem messianam Iesu; item titulum "Filii Dei" Messiam significare, licet non arctetur tali significatione. Revera Iesus hoc factum de sua unctione et missione messiana intellexit.⁶

Eodem sensu etiam daemon tentator messianitatem Iesu agnoscit, iterato Filium Dei eum vocans, et provocans, ut perficiat opera mira de Messia praenuntiata.⁷ Tentatori mox daemonia multa sociantur aperte Iesum Messiam profitentia: "Quia sciebant ipsum esse Messiam ... unctum Dei ... sanctum Dei ... filium Dei ... filium altissimi".⁸

Primi discipuli quoque Iesum salutant Messiam. Andreas Simoni nuntiat: "Invenimus Messiam, quod est interpretatum Christus."⁹ Philippus Nathanaelem praemonet: "Quem scripsit Moyses in lege, et prophetae, invenimus Iesum."¹⁰ Nathanael Iesum vix inventum acclamat: "Rabbi, tu es Filius Dei, tu es rex Israel."¹¹

Omnia haec testimonia messiana sibi reddita Iesus accipit, immo gaudens approbat et confirmat.¹² Vetat tantum, ne daemones palam faciant messianitatem suam,¹³ tum quia nolebat agnosci ope daemonum, tum quia prius corrigere volebat conceptum messianum iudaeorum, qui Messiam mere politicum exspectabant. Iniuria ergo Wellhausen, Wrede aliique moderni ex vetito illo daemoniis iniuncto concludunt Iesum numquam vel certo nondum se habuisse Messiam.

2. Exhibendo ipse se Filium hominis messianum. Titulum quidem Messiae Iesus nondum assumit, quia, uti iam diximus et alio loco fusius ostendemus, iudaei hunc titulum falso intelligebant de Messia politico, i. e. de glorioso quodam filio David et rege Israel imperium romanum eversuro. Hinc, si publice statim se dixisset Messiam, iudaei opus ipsius messianum in insurrectionem nationalem vertissent. Propterea Iesus, nomen Messiae interea omittens, sibi imponit titulum "Filii hominis". A prima die manifestationis suae Filium hominis semet vocat¹⁴ atque hoc nomen suum prae ceteris amat usque ad mortem.¹⁵

Cum nemo discipulorum ipsum Filium hominis appellet, ista appellatio ex ore Iesu bis et octogies in evangelio invenitur.

Ratio, cur Iesus nomen Filii hominis sibi elegerit, aperta et manifesta est. Hoc vocabulum ex una parte interpretationem politicam omnino non admittebat, ex altera parte habebat plenam significationem messianam. "Filius hominis" (barnaša) in lingua aramaica simpliciter quidem hominem significat. Usu tamen post prophetiam Danielis 7, 13 sq. Filius hominis vulgo etiam vocabatur Messias in Vet. Test. promissus.¹⁶ Iesum hunc titulum sibi vindicasse notione messiana neminem latet. Ad quid enim cum emphasi per totam vitam dixisset se esse hominem! Immo ab initio ostensionis suae clare enuntiavit se esse Filium hominis messianum.¹⁷ Procedente autem vita publica huic titulo "Filii hominis" nexuit totam praedicationem messianam.

Revera decursu commorationis galilaicae Iesus in dies luculentius messianitatem suam manifestavit: attribuendo sibi privilegia Messiae, efficiendo opera Messiae, vindicando sibi nomen Messiae.

1. Attribuendo sibi privilegia Messiae. Apostolis electis Iesus totam Galilaeam peragrat praedicando evangelium regni messiani.¹

Maxima autem pars istius evangelii in eo erat, ut Filius hominis attribueret dotes et munera praeclara, quae ad Messiam pertinent. Filius hominis e caelo descendit et in caelum revertetur.² Filius hominis divinitus missus et unctus est.³ Filius hominis ad regnum messianum vocat omnesque salvat peccatores.⁴ Filius hominis auctoritate divina docet.⁵ Filius hominis propria potestate Veteri Testamento Novum superaddit.⁶ Filius hominis in fine temporum iterum venturus est princeps gloriosus regni Dei et iudex totius mundi.⁷ His auditis nemo dubitare potuit Iesum sibi adscribere messianitatem notione strictissima et sublimissima sumptam.

2. Efficiendo opera Messiae. Ad conciliandam sibi fidem testium iudaeorum Iesus evangelium Filii hominis continuo miraculis firmat ac roborat. Innumera fere signa patrat in elementis, infirmis, possessis, mortuis. Isaias enim prophetaverat Messiam plurima et maxima miracula facturum esse.⁸ Quod vaticinium optime noverant iudaei, qui teste evangelio dicebant: "Messias cum venerit, numquid plura signa faciet, quam quae hic facit?"⁹ Sed et ipse Iesus continenter ad miracula sua provocat tamquam ad criteria suae legationis messianae.¹⁰

Sollemnius haec criteria invocat, cum Ioannes per legatos de messianitate Iesu exquirit. Praecursor enim, "cum audisset in vinculis opera Christi, mittens duos de discipulis suis,¹¹ ait illi: "Tu es, qui venturus es, an alium exspectamus?"¹² Iesus autem, multiplicatis coram oculis duorum legatorum miraculis, respondet: "Euntes renuntiate Ioanni, quae audistis et vidistis. Caeci vident, claudi ambulant, leprosi mundantur, surdi audiunt, mortui resurgunt, pauperes evangelizantur, et beatus est, qui non fuerit scandalizatus, in me."¹³

3. Vindicando sibi nomen Messiae. Revera iudaei etiamnunc scandalizabantur in eo, quia nolebat Messiam politicum agere ab ipsis exspectatum. Ideo, visis et expertis miraculis, plurimi quidem magnum quendam prophetam, non tamen Messiam eum agnoverunt.¹⁴ Pauci autem, qui ad momentum credere videbantur, nonnisi ea condicione credebant, ut Iesum illico, seditione contra romanos excitata, Messiam regem constituerent.¹⁵ Idcirco coram iudaeis Iesus nondum audebat nomen Messiae publice gerere.¹⁶

Cum samaritanis apertius ei licebat conversari, quia ipsi Messiam politico-nationalem iudaeorum nesciebant. Unde et coram muliere samaritana disertis verbis se Messiam esse declarat. Postquam, absconditam eius vitam revelando, primum se ei ut "prophetam" exhibuerat, mulier dixit: "Scio quia Messias venit (qui dicitur Christus); cum ergo venerit ille, nobis annuntiabit omnia." Dicit ei Iesus: "Ego sum, qui loquor tecum." Ex civitate autem illa multi crediderunt in eum samaritanorum et dicebant: "Ipsi enim audivimus et scimus, quia hic est vere Salvator mundi."¹⁷ En fides vera in Messiam spiritualem!

Coram apostolis quoque, patientia divina paulatim in fide educatis,¹⁸ Iesus Messiae nomen sibi vindicat. Cum enim ad finem commorationis galilaicae venissent Caesaream Philippi, Iesus eos interrogat: "Vos autem quem me esse dicitis?" Respondens Simon Petrus dixit: "Tu es Messias Filius Dei vivi." Iesus autem laudans et extollens confessionem messianam Petri dixit: "Beatus es, Simon Bar Iona: quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui in caelis est."¹⁹

Quo tempore Iesus versus finem vitae suae mansit in Iudaea et Ierusalem, testimonio messianitatis suae apicem imposuit: corrigendo conceptum messianum discipulorum, perficiendo institutionem messianam populi, absolvendo confessionem messianam coram iudicibus.

1. Corrigendo conceptum messianum discipulorum. Discipuli iamiam plena fide messianitatem magistri credebant, quamvis Iesum nondum spectarent instituentem regnum politico-messianum. Eum vero hoc regnum David gloriosum mox erecturum esse minime dubitabant. Erroneum hunc conceptum ut corrigeret, Iesus "exinde [post confessionem Petri] coepit ostendere discipulis suis, quia oporteret eum ire Ierosolymam, et multa pati a senioribus et scribis et principibus sacerdotum, et occidi, et tertia die resurgere"¹ et "ita intrare in gloriam suam"² Antea parabolice tantum de sua morte locutus erat.³ Abhinc totus in eo est, ut apostolos edoceat Messiam passurum et moriturum atque ita regnum Dei spirituale erecturum esse.

Hunc conceptum messianum tamen discipuli vix ac ne vix quidem capere poterant. Petrus Iesum de passione loquentem obiurgat⁴ necnon passionis tempore gladio dimicare intendit, regnum politico-messianum adesse putans.⁵ Filii Zebedaei item primos locos in illo regno obtinere cupiunt.⁶ Immo necdum post mortem Iesu discipuli intelligunt Messiam patientem,⁷ sed potius sperant eum statim regnum Israel restituturum esse.⁸ Resurrectionis facto plene intellecto apostoli messianismum politicum tandem deponunt.

2. Perficiendo institutionem messianam populi. Turbas iudaeorum quoque Iesus sub finem vitae suae magis magisque in dies instruit, verbis⁹ et portentis¹⁰ messianitatem suam publice illustrans. Maxima etiam sollertia populum in ipsum credentem¹¹ monet se non venisse regem terrenum iudaeorum, sed immo totius mundi salvatorem spiritualem: "Nam Filius hominis non venit, ut ministraretur ei, sed ut ministraret et daret animam suam redemptionem pro multis."¹² Ad gloriam messianam non intrabit nisi per passionem et mortem.¹³ "Nam sicut fulgur coruscans de sub caelo in ea, quae sub caelo sunt, fulget: ita erit Filius hominis in die sua. Primum autem oportet illum pati et reprobari a generatione hac."¹⁴

Hanc doctrinam populus non capiebat. Plurimi quidem Iesum Messiam acclamabant, Messiam tamen politico-nationalem. Ideo triumpho Ierosolymam eum introducunt acclamantes: "Hosanna filio David!"¹⁵ "Benedictus, qui venit rex!"¹⁶ "Hosanna, benedictus rex Israel!"¹⁷ "Benedictum, quod venit regnum patris nostri David!"¹⁸

3. Absolvendo confessionem messianam coram iudicibus. Ovatione messiana populi utuntur pharisaei et scribae, ut Iesum perdant.¹⁹ Coram iudicibus iudaicis ipsum accusant, quod messianismum apoliticum praedicavit; coram iudice romano eum insimulant, quasi messianismum politicum praedicantem, regem se facientem et populum commoventem. Utraque occasione Iesus sollemnissime messianitatem suam profitetur.

Coactis nempe iudicibus synedrii summus sacerdos Iesum interpellat: "Adiuro te per Deum vivum, ut dicas nobis, si tu es Messias Filius Dei." Dicit illi Iesus: "Tu dixisti; verumtamen dico vobis, amodo videbitis Filium hominis sedentem a dextris Dei et venientem in nubibus caeli."²⁰

Ad praesidem romanum ductus²¹ et ab eo interrogatus: "Tu es rex iudaeorum?" respondet: "Regnum meum non est de hoc mundo",²² significans se potiri regno supermundano. Iterum interrogatus: "Ergo rex es tu?" respondet Pilato: "Tu dicis, quia rex sum ego. Ego in hoc natus sum et ad hoc veni in mundum, ut testimonium perhibeam veritati. Omnis, qui est ex veritate, audit vocem meam!" Profitetur ergo se in hunc mundum missum esse magistrum veritatis absolutae et principem regni messiani spiritualis. Talem autem regem taleque regnum Pilatus non capit.²³ Unde eum iudicat affectasse regnum politico-messianum a iudaeis somniatum. Quod et nuntiat verbis super crucem Iesu scriptis: "Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum".²⁴

Revera tamen Iesus per totam vitam suam ab hoc messianismo abhorruerat. Ab hoc pseudomessianismo ut suos asseclas cohiberet, diligentissime omnem navaverat operam. Initio, progressu et exitu praedicationis suae Messiam se professus est, Messiam vero alienum ab ideis iudaeorum aequalium.

Stabilito facto testimonii messiani Iesu, patere videtur eum messianitatem sibi attribuisse ea notione, ut nomine et auctoritate Dei homines religionem perfectam doceret eosque redemptos in regno caelorum coniungeret. Tamen rationalistae moderni negant Iesum hac significatione christiana intellexisse messianitatem, licet repudiaverit messianismum plerisque iudaeis tunc obvium. Ut plene solvatur haec quaestio gravissimi momenti, prius inquirendus est conceptus messianus ante Iesum, deinde conceptus messianus ipsius Iesu.

Quamvis notiones seu opiniones quaedam messianae ubique fere gentium inveniantur,¹ tamen messianismus proprius in libris Veteris Testamenti primum conscriptus fuit, postea a iudaeis usque ad aetatem Christi varie interpretatus. Unde exponemus conceptum messianum tum Veteris Testamenti, tum recentioris iudaismi.

Libros Veteris Testamenti genuinos esse ex professo probatur in Introductione biblica. Nostra tamen non interest inquirere in genuinitatem horum librorum, sed sufficit scire eos longe ante Christum iam exstitisse. Et revera iam pridem stabilitum et ab omnibus concessum est canonem hebraicum Veteris Testamenti tribus saltem saeculis ante Christum affuisse, versionem autem graecam LXX saltem medio saeculo II ante Christum exaratam, quamvis facile ostendi possit et universaliter concedatur multos libros Veteris Testamenti multo antiquiores esse.

Hos autem libros de futuro legato Dei messiano multa edisserere, sic item constat tum sescentis testimoniis ipsorum librorum,¹ tum fide iudaeorum, qui spem messianam e sacris scripturis Veteris Testamenti hauserunt,² tum denique consensu amicorum et inimicorum rei christianae.

Conceptus vero messianus, quem libri Veteris Testamenti continent, attinet et ad personam et ad regnum Messiae.

1. Persona Messiae describitur titulis ipsi datis. Salvator a toto Vetere Testamento exspectatus vocatur Messias simpliciter, Filius David, Servus Dei, Filius hominis, Filius Dei.

a) Messias. In se quidem messianismus Veteris Testamenti nulla ratione connectitur cum nomine Messiae ("Christus, Unctus"). Hoc nomine ubique in libris sacris vocantur reges et sacerdotes, quibus unctione conferebatur munus regale sive sacerdotale. Cum autem Salvator futurus exspectaretur sacerdos et rex cum pondere dictus, ipsi quoque titulus Messiae conveniebat. Qui titulus vero ter solummodo ei tribuitur in toto Vetere Testamento.³ Appropinquante demum aera christiana desideratus redemptor Messias vulgo vocari coeptus est retentis tamen aliis titulis messianis, quorum frequentissimus:

b) Filius David vel etiam David absque additamento. Quia enim David erat typus Messiae, hic ipse saepe David appellatur.⁴ Saepius tamen obtinet titulum Filii David, tum quia Messias erat oriundus ex familia David,⁵ tum quia thronum David aeterno erat possessurus.

Davidi enim duplex promissio a Deo facta est, altera condicionata, absoluta altera. Condicionate David promissum est regnum temporale politicum tamdiu duraturum, quamdiu progenies davidica a Deo non defecerit.⁶ Istam condicionem progenies davidica et populus ab ipsa gubernatus non impleverunt, sed a Deo defecerunt et ideo reiecti sunt, diruto regno temporali politico.⁷

Absolute autem Davidi promissus est filius rex, cuius thronus et regnum aeterno starent: "Semel iuravi in sancto meo, si [numquid] David mentiar: Semen eius in aeternum manebit, et thronus eius [immutabilis] sicut sol in conspectu meo et sicut luna perfecta [perfectus erit] in aeternum, et testis [Deus] in caelo fidelis."⁸

Revera potestate politica domus David licet ablata et rebus familiaribus licet detritis, nihilominus constanter promittitur Filium David in aeternum esse regnaturum super Israel,⁹ immo imperaturum cunctis gentibus,¹⁰ imperio utique spirituali et religioso. Omnes populos universi orbis Filius David docebit vias et veritates perfectas.¹¹ "Orietur in diebus eius iustitia et abundantia pacis, donec auferatur luna. Et dominabitur a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrarum. Et adorabunt eum omnes reges terrae, omnes gentes servient ei. Et benedicentur in ipso omnes tribus terrae."¹² Ergo Messias regnum David eo sensu dicitur obtenturus, quod ipse recturus sit modo spirituali populum Dei universi orbis, quem David respectu temporali in sola Iudaea gubernavit.

c) Servus Dei. Cum titulus Filius David Messiam exhibeat caput regni religiosi et universalis, Messias titulo Servi Dei describitur patiens et moriens¹³ pro peccatis hominum atque hoc opere redemptionis merens gloriam regni messiani.¹⁴ Ipsum Deus mittit non solum ad conversionem Israel, sed ut sit "in lucem gentium" et in salutem "usque ad extremum terrae".¹⁵ Cum enim ipse "iniquitatem non fecerit, neque dolus fuerit in ore eius",¹⁶ vicaria passione et morte iniquitatem nostram delet: "Vere languores nostros ipse tulit et dolores nostros ipse portavit... Ipse autem vulneratus est propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra; disciplina pacis nostrae super eum, et livore eius sanati sumus. Omnes nos quasi oves erravimus, unusquisque in viam suam declinavit; et posuit Dominus in eo iniquitatem omnium nostrum super eum."¹⁷ Totius mundi peccata ipse expiat.¹⁸ Per ipsum "convertentur ad Dominum universi fines terrae, et adorabunt in conspectu eius universae familiae gentium".¹⁹ Mortuus demum ad vitam resurget novam atque ad dexteram Dei gloria aeterna coronabitur.²⁰

d) Filius hominis. Dexteram Dei relinquens specie Filii hominis Messias in nubibus caeli iterum veniet iudicaturus mundum et assumpturus imperium regni messiani, passione, morte et resurrectione sua acquisitum. Hunc enim sensum habet prophetia Danielis de Filio hominis: "Aspiciebam ergo in visione noctis, et ecce cum nubibus caeli quasi Filius hominis veniebat [ad iudicium], et usque ad antiquum dierum pervenit. Et in conspectu eius obtulerunt eum; et dedit ei potestatem et honorem et regnum, et omnes populi, tribus et linguae ipsi servient: potestas eius, potestas aeterna, quae non auferetur, et regnum eius, quod non corrumpetur."²¹

e) Filius Dei. Attentis dignitate et munere omnino suprahumanis Messiae, non miramur eum annuntiari Deum. Innumeris fere locis Veteris Testamenti Deus ipse promittitur venturus ad redimendum populum suum, e. g.: "Iahve ipse veniet et salvabit vos".²² "Parate viam Domini [Iahve], rectas facite in solitudine semitas Dei [Elohim] nostri ... Ecce Deus [Elohim] vester; ecce Dominus Deus [Iahve Elohim] in fortitudine veniet."²³ In psalmo secundo Messias redemptor explicitius dicitur Filius Iahve. Messiae enim a Deo misso et uncto²⁴ attribuuntur verba: "Iahve dixit ad me: Filius meus es tu; ego hodie genui te."²⁵

Disertius Isaias redemptorem vocat Emmanuelem, i. e. Deum nobiscum: "Ecce virgo concipiet et pariet filium, et vocabitur nomen eius Emmanuel."²⁶ Emmanuelem verum Deum esse inde claret, quod convertitur cum Iahve, domino et dominatore Israel.²⁷

Insuper quid in uno Emmanuelis nomine quasi conclusum lateat, propheta aperte ita declarat: "Habitantibus in regione umbrae mortis, lux orta est eis... Parvulus enim natus est nobis, et filius datus est nobis; et factus est principatus super humerum eius; et vocabitur nomen eius: Admirabilis, Consiliarius, Deus fortis, Pater futuri saeculi, Princeps pacis. Multiplicabitur eius imperium, et pacis non erit finis; super solium David et super regnum eius sedebit, ut confirmet illud et corroboret in iudicio et iustitia, amodo et usque in sempiternum."²⁸

Appellativa deitatis esse videntur nomina in textu Messiae data: "Admirabilis" [hebr. "miraculum"], Consiliarius, "Princeps pacis", maxime autem "Pater futuri saeculi" et "Deus fortis". "Pater futuri saeculi" sive, secundum textum hebraicum, "Pater aeternitatis, Pater aeternus" solus Deus vocari potest. A fortiore solus Iahve et ipse quidem saepe "Deus fortis" [hebr. "El gibbor"] nominatur in sacra Scriptura.²⁹

Cum hoc testimonio Isaiae concordat illud Malachiae: "Ecce, ego mitto angelum meum, et praeparabit viam ante faciem meam. Et statim [hebr. inopinato] veniet ad templum suum Dominator, quem vos quaeritis, et angelus testamenti, quem vos vultis; ecce venit, dicit Dominus exercituum."³⁰ Divinitas Messiae hisce verbis clare edicitur eo, quod 1° vocatur Dominator, qua appellatione ubique praeter nostrum locum non designatur nisi Iahve, Deus verus;³¹ 2° venit ad templum suum, cum tamen templum hierosolymitanum solius Dei sit; 3° idem est praeparare viam Dominatori et praeparare viam ante faciem Domini exercituum.

His locis Veteris Testamenti Messiae divinitas tam luculenter praedicatur, ut s. Iustinus iudaeos sui temporis (saec. II p. Ch.) carpat: "Quando eis Scripturas illas obiicimus, quae Christum conceptis verbis passibilem adorandum et Deum demonstrant, assentiuntur illi quidem necessitate adducti in Christum dictas esse; sed hunc [Iesum a Nazareth] negare audent Christum esse, venturum autem et passurum et regnaturum et adorandum Deum fore confitentur."³²

Persona Messiae his titulis descripta, conceptum messianum complet alius terminus technicus, quo opus a Messia complendum accuratius explicatur; scil.:

2. Regnum Messiae. "Regnum Dei" sive "regnum caelorum"³³ ex usu loquendi semitico est dominatio regalis super mundum a Deo exercita et ab hominibus agnita.³⁴ Ita theocratia synagogalis vi foederis inter Iahve et populum Israel initi, vocari potuisset regnum Dei. Tamen isto nomine prophetae solummodo regnum a Messia fundandum et gubernandum emphatice insigniunt. Et quidem naturam regni messiani ita describunt, ut sit regnum novum, universale et spirituale.

a) Regnum novum, antiquo foedere abolito. Etenim legi, sacerdotio, sacrificio et cultui foederis antiqui nova lex, novum sacerdotium, novum sacrificium novusque cultus substituentur. Nova lex: "Ecce dies venient ... et feriam domui Israel et domui Iuda foedus novum: non secundum pactum, quod pepigi cum patribus eorum in die, qua apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti: pactum, quod irritum fecerunt, et ego dominatus sum eorum, dicit Dominus. Sed hoc erit pactum, quod feriam cum domo Israel: Dabo legem meam in visceribus eorum, et in corde eorum scribam eam: et ero eis in Deum, et ipsi erunt mihi in populum."³⁵

Novum sacerdotium: Cum enim sacerdotes mosaici e solis israelitis et quidem e sola tribu Levi eligerentur, tempore messiano sacerdotes ex omnibus gentibus assumendos esse praedicitur: "Et assumam ex eis [gentibus] in sacerdotes et levitas, dicit Dominus."³⁶

Novum sacrificium novusque cultus: De sacrificiis enim et universo cultu israelitarum legitur: "Non est mihi voluntas in vobis, dicit Dominus exercituum, et munus non suscipiam de manu vestra. Ab ortu enim solis usque ad occasum magnum est nomen meum in gentibus, et in omni loco sacrificatur et offertur nomini meo oblatio munda, quia magnum est nomen meum in gentibus, dicit Dominus exercituum."³⁷

Cum autem foedus novum ad gentes etiam extendatur, patet regnum Messiae futurum esse:

b) Regnum universale, non nationale. Foedus mosaicum, tametsi aliarum nationum homines ipsi sese subiicere possent, tamen solos israelitas respiciebat. Regnum vero Messiae a Iudaea et Ierusalem incipiet, inde transibit ad gentes, quarum accessu continuo crescet et usque ad fines universi orbis paulatim extendetur.

"Quia de Sion exibit lex, et verbum Domini de Ierusalem."³⁸

"Et mittam ex eis [israelitis], qui salvati fuerint, ad gentes in mare, in Africam et Lydiam ... in Italiam et Graeciam, ad insulas longe, ad eos, qui non audierunt de me et non viderunt gloriam meam. Et annuntiabunt gloriam meam gentibus; et adducent omnes fratres vestros de cunctis gentibus ... ad montem sanctum meum Ierusalem."³⁹

"Reminiscentur et convertentur ad Dominum universi fines terrae; et adorabunt in conspectu eius universae familiae gentium."⁴⁰

Regnum autem universale necessario esse debet:

c) Regnum spirituale, non materiale. Messiam etiam bona terrena et politica collaturum esse multi textus prophetarum annuntiant. Verum quidem est prophetas istis rebus materialibus plerumque uti ad significandas res immateriales; attamen interdum bona quoque stricte materialia videntur promittere. Immo, quemadmodum observatio legis divinae israelitis semper fuerat fons uberrimus benedictionis terrestris, ita iudaei, si Messiam recepissent, felicitatem quoque materialem hereditassent et a ruina politica praeservati fuissent.⁴¹

Bona spiritualia et religiosa tamen essentialia fore regni messiani iam ex iis, quae de persona regis Messiae dicta sunt, elucet. Revera regnum Messiae abundabit scientia, gratia et venia divina.

Scientia divina. Sublata idololatria regnum messianum afferet cognitionem rerum divinarum perfectam et indefectibilem. "Erit in die illa, dicit Dominus exercituum, disperdam nomina idolorum de terra, et non memorabuntur ultra."⁴² "Repleta est terra scientia Domini, sicut aquae maris operientes."⁴³ "Hoc foedus meum cum eis, dicit Dominus: spiritus meus, qui est in te, et verba mea, quae posui in ore tuo, non recedent de ore tuo, et de ore seminis tui, et de ore seminis seminis tui, dicit Dominus, amodo et usque in sempiternum."⁴⁴

Gratia divina. Regnum Dei fulgebit effusione Spiritus Sancti et charismatibus. "Et erit post haec: effundam spiritum meum super omnem carnem; et prophetabunt filii vestri et filiae vestrae, senes vestri somnia somniabunt et iuvenes vestri visiones videbunt. Sed et super servos meos et ancillas in diebus illis effundam spiritum meum."⁴⁵

Venia divina. Tempore messiano peccata hominum remittentur et delebuntur: "In illa die erit fons patens domui David et habitantibus Ierusalem in ablutionem peccatoris."⁴⁶ "In diebus illis et in tempore illo, ait Dominus, quaeretur iniquitas Israel, et non erit; et peccatum Iuda, et non invenietur, quoniam propitius ero eis."⁴⁷ "Propitiabor iniquitati eorum, et peccati eorum non memorabor amplius."⁴⁸ "Si fuerint peccata vestra ut coccinum, quasi nix dealbabuntur; et si fuerint rubra quasi vermiculus, velut lana alba erunt."⁴⁹ "Delevi ut nubem iniquitates tuas, et quasi nebulam peccata tua; revertere ad me, quoniam redemi te."⁵⁰

Unde conceptum messianum Veteris Testamenti sic fere definire licet: Messias davidicae domus heres (Filius David) divinaque natura pollens (Filius Dei) vicaria sua morte omnes homines a peccatis redimet (Servus Dei) et in novam societatem religiosam vocabit (regnum Dei) ab ipso gubernandam et in fine temporum iudicandam (Filius hominis).

Non una fuit sententia messiana omnium iudaeorum, qui paulo ante Christum vixerunt vel Christi aequales erant. Plerique colebant messianismum rabbinicum, alii eschatologicum, alii biblicum.

1. Messianismus rabbinicus sive pharisaicus.¹ Theologia pharisaico-rabbinica ab exsilio babylonico usque ad aetatem Christi maxime floruit, quamvis primis demum saeculis christianis scriptis exarata sit. Zelo legis mosaicae ducti rabbini, neglectis fere aliis libris Veteris Testamenti, Thoram, i. e. Pentateuchum mosaicum, quatenus praecepta continet, unice extollebant. Thorae addebant Mischnam, i. e. traditionem patrum innumeras praescriptiones amplectentem.² Denique Mischnae ipsi rabbini vi exegesis cabbalisticae³ addebant Gemaram (Talmud).⁴ Triplici ergo circulo concentrico nomismus rabbinicus constabat: Thora sive iure; Mischna sive corpore iuris, et Gemara (Talmud) sive commentario in corpus iuris. Secundum rabbinos haec tria simul sumpta Legem Moysi revelatam constituunt.⁵ Nucleus autem trinae legis est messianismus.

Et quidem secundum rabbinos regnum Dei cum Lege e caelo descendit in monte Sinai.⁶ Foedere mosaico inito populus Israel redemptus;⁷ omnes gentes ditioni israelitarum subactae; omnia bona materialia et sensualia filiis Abraham collata; immo ipse paradisus in terris rursus stabilitus est.⁸

Hoc regnum Dei, eheu, adoratione vituli aurei periit et perfecta demum Legis observatione redibit.⁹ Tempore David felix ista Legis observantia paene affuit et regnum Messiae evolvi coeperat, impeditum autem est peccatis David et filii eius Salomonis. Prima vero die, qua omnes israelitae cuncta praescripta Legis impleverint, Messias apparebit, zelum Legis omnium rabbinorum ardentissimus augebit, thronum David gloriosius eriget, imperium romanum destruet, gentes omnes iudaeis tributarias faciet atque totum regnum Dei sinaiticum cum omnibus suis bonis terrestribus restituet.¹⁰

Istum messianismum rabbinicum a conceptu messiano Veteris Testamenti toto caelo distare patet. "Regno Dei" spirituali et universali opponitur regnum politicum, materiale, terrestre, nationale iudaeorum. Cum hoc regnum sit praemium observantiae legalis singulorum israelitarum iam redemptorum¹¹ cumque Messiae solummodo sit statuta die regnum proclamare, Messias pharisaicus non est "Servus Dei" patiens et moriens pro peccatis humani generis. Neque est "Filius hominis" a Daniele descriptus, neque multo minus "Filius Dei" verus, sed magnum quendam rabbinum agit et sola terrestria curat. Messias pharisaicus est merus "Filius David" saecularis, maximus rex iudaeorum politico-nationalis.¹²

2. Messianismus eschatologicus sive apocalypticus.¹³ Messianismo rabbinico plerisque iudaeis placito nonnulli opponebant eschatologicum sive apocalypticum. Apocalypticus eo vocatur, quod originem traxit e libris quibusdam apocalypticis aetate circiter Christi conscriptis, quorum praecipui: Liber Henoch, Liber Iubilaeorum, Assumptio Moysis, Oracula sibyllina, Apocalypsis sive liber IV Esdrae et Apocalypsis Baruch. Eschatologicus vero nominatur, quia Messiam ipsiusque regnum concurrere fecit cum ultimis rebus, i. e. cum fine temporis et mundi atque cum iudicio extremo.

Etenim "pessimistae" quidam, videntes romanos magis magisque rebus publicis iudaeorum potiri, de institutione regni davidico-messiani hoc in mundo obtinenda desperaverunt. Unde neglectis aliis prophetiis messianis inhaeserunt soli vaticinio Danielis de "Filio hominis" in fine temporum venturo, mundum iudicaturo, et regnum Dei gubernaturo. Putarunt ergo mundum hunc pessimum prius destructum et aliud aevum supernum creatum iri. Quo facto Messias, aiebant, adhuc in caelo asservatus, in nubibus super novam terram descendet, homines iudicabit et extemplo regnum Dei instituet.

Hoc regnum Dei eschatologicum fingunt prorsus politico-nationale et materiale. Messias omnia regna omnesque reges israelitis adversos subiget, iudaeis autem gubernium totius mundi tradet.¹⁴ Omnes gentes filios Israel adorabunt et durissimo eorum servitio prementur.¹⁵ Iudaei vero divitiis immensis, voluptatibus sensuum inauditis et pulchritudine ac iuventute perpetua fruentur;¹⁶ Messiae praesentia protecti et beatificati.¹⁷

Inde messianismus eschatologicus est politico-nationalis et materialis simpliciter, aeque ac messianismus rabbinicus. Ab isto solummodo differt eo, quod Messiam eiusque regnum mundo et aevo transcendentali attribuit. Cum Vetere Testamento eschatologia haec messiana nihil rei habet. Arripit quidem prophetiam Danielis de "Filio hominis", avulsam tamen ab aliis vaticiniis messianis.

3. Messianismus biblicus sive propheticus.¹⁸ Non defuerunt iudaei, qui conceptum messianum totius Veteris Testamenti retinerent, iam in hoc mundo exspectantes Messiam redemptorem omnium hominum et regnum Dei religiosum universale.

Zacharias praeclaro illo cantico messiano exsultat, quia Messias non solum iudaeis sanctitatem, iustitiam, scientiam Dei et remissionem peccatorum conciliabit, sed et omnes gentes religione illuminabit: "Ut sine timore de manu inimicorum nostrorum liberati, serviamus illi in sanctitate et iustitia coram ipso ... Ad dandam scientiam salutis plebi eius in remissionem peccatorum eorum. Visitavit nos oriens ex alto illuminare his [gentibus], qui in tenebris et in umbra mortis sedent."¹⁹

Ioseph, sponsum Mariae, Messiam exspectasse Salvatorem spiritualem patet ex verbis ipsi ab angelo dictis: "Ioseph, fili David, noli timere accipere Mariam coniugem tuam: quod enim in ea natum est, de Spiritu Sancto est. Pariet autem filium, et vocabis nomen eius Iesum: ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum."²⁰

Simeon praedicat Iesum, "Messiam Domini"²¹ non solum gloriam Israel, sed et salutem et lumen fore omnium gentium; immo praevidet Messiae passionem: "Viderunt oculi mei salutare tuum [Iahve], quod parasti ante faciem omnium populorum, lumen ad revelationem gentium et gloriam plebis tuae Israel... Ecce positus est hic in ruinam et in resurrectionem multorum in Israel, et in signum, cui contradicetur, et tuam ipsius [Mariae] animam pertransibit gladius."²²

Ioannes praecursor clarius profitetur Messiae spiritualem operationem et vicariam mortem pro peccatoribus. Nuntiat enim Iesum, fundatorem regni caelorum,²³ baptizaturum esse "in Spiritu Sancto et igni",²⁴ i. e. collaturum dona spiritualia regni messiani, eumque esse "agnum Dei, qui tollit peccatum mundi",²⁵ i. e. agnum sacrum Deo offerendum atque hac oblatione peccatum mundi deleturum.²⁶

Samaritani quoque Messiam non exspectabant politico-nationalem, sed "Salvatorem mundi".²⁷

Quotquot demum corde pio et recto Vetus Testamentum investigabant, messianismum tum rabbinicum tum eschatologicum necessario repudiabant.