Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus I: Demonstratio Christiana

Rationalistae omnem omnino revelationem fieri posse negant; semirationalistae vero contendunt fieri non posse saltem revelationem mysteriorum, quae stricte sic dicuntur. Hinc statuimus duplicem thesim de possibilitate revelationis generatim et de possibilitate revelationis mysteriorum.

Revelatio est communicatio veritatis ex locutione Dei ad homines. Tria ergo continentur in omni revelatione: veritas revelanda; Deus revelans; homo revelationem accipiens. Proinde, si non repugnant haec tria, possibilis est revelatio. Atqui revelatio non repugnat neque ex parte veritatis revelandae, neque ex parte Dei revelantis, neque ex parte hominis accipientis revelationem. Ergo revelatio est possibilis.

1. Revelatio non repugnat ex parte veritatis revelandae, quia non desunt veritates, quae possint constituere obiectum revelationis cum formalis tum materialis.

a) Multae iam veritates ordinis naturalis nobis sunt ignotae. Licet enim omnes veritates naturales per se rationi perviae sint, tamen reapse aliae omnino non cognoscuntur, aliae autem non ab omnibus cognoscuntur vel modo tantum incerto et imperfecto. Huius ignorantiae testis invicta sane est historia et experientia quotidiana. Adsunt proinde veritates naturales, quae obiectum revelationis formalis constituant.

b) Insuper exsistunt permultae veritates ordinis praeternaturalis (mysteria secundum quid) rationi prorsus imperviae. Ne de mysteriis stricte dictis loquamur, Deus plurima cognoscit, quae homini prorsus impervia sunt, e. g. simpliciter futura; libera decreta Dei. Horum ratio est, quia infinitus est intellectus divinus, finitus prorsus intellectus humanus. Nam intellectui infinito conveniunt et obiecta infinite perfecta et modus cognitionis infinite perfectus; intellectus finitus autem obiecta mere finita cognoscit modo mere finito.

Quod exemplo ita illustrat s. Thomas: "Duorum, quorum unus alio rem aliquam intellectu subtilius intuetur, ille, cuius intellectus est elevatior, multa intelligit, quae alius omnino capere non potest, sicut patet in rustico, qui nullo modo philosophiae subtiles considerationes capere potest. Intellectus autem angeli plus excedit intellectum humanum, quam intellectus optimi philosophi intellectum rudissimi idiotae, quia haec distantia inter speciei humanae limites continetur, quos angelicus intellectus excedit... Multoque amplius intellectus divinus excedit angelicum quam angelicus humanum..." Unde non omnia, quae in se ipso Deus intelligit, angelus naturali cognitione capere potest, nec ad omnia, quae angelus naturali sua virtute intelligit, humana ratio sufficit capienda."¹ Exsistunt ergo etiam veritates praeternaturales, quae obiectum revelationis materialis constituant.

Hinc revelatio non repugnat ex parte veritatis revelandae.

2. Revelatio non repugnat ex parte Dei revelantis, quia Deus neque caret vi, qua revelet, neque modo, quo revelet, neque fine, ad quem revelet.

a) Omnipotentiae divinae non deest vis, qua revelet. Deus potestatem dedit homini, ut intellectu vera percipiat: cur is qui contulit potentiam, impar erit ponere ipsam potentiam "in actu? Cur non poterit intellectui aliquod obiectum intelligibile repraesentare?

Deus insuper hominibus potestatem dedit, qua cognitiones et cogitationes suas inter se possent manifestare et communicare; ergo etiam ipse poterit veritates sibimet cognitas hominibus revelare.

Demum perfectius est Deum cognitiones suas aliis entibus manifestare posse, quam non posse. Nam hoc postremum omnipotentiam Dei limitibus circumscribit. Si autem illud primum perfectius est, profecto in Deo ponendum est.

b) Omniscientiae divinae non deest modus, quo revelet. Admissa nempe potentia absoluta revelandi, adversarii instant, dicentes nos non capere modum, quo Deus cum hominibus conversari possit, ut ab ipsis intelligatur.²

Sed etiamsi nos homunciones hunc modum omnino non caperemus, numquid exinde concludendum esset Deum quoque expertem esse modi, quo revelet? Minime quidem, cum viae Dei investigabiles sint inscitiae nostrae. Revera tamen, non obstante hac inscitia, obvios quosdam modos definire valemus, quibus Deus scientiam suam communicare potest:

α) Signis iam notis, tum externis, quibus sensus afficiuntur (e. g. vocibus, imaginibus sensibilibus etc.), tum internis, quibus imaginationi vel intellectui species rerum revelandarum repraesentantur.

β) Signis nondum notis. Licet enim Deo voluntatem suam manifestare subsidiis tum externis tum internis, quae homo adhuc ignorabat, dummodo auxilio divino sensus signorum illorum clare enuntietur.

c) Sapientiae divinae non deest finis, propter quem revelet.

Adversarii revelationem fingunt esse naturae primitivae resarcimentum sive correctionem, ac proinde divina sapientia indignam. Revera autem Deus non revelat ad corrigendam naturam primordialem, sed:

α) Ut naturam humanam iuvet. Licet enim abunde instructa fuerit ad finem suum attingendum, capax tamen est novi auxilii divini. Si Deum non dedecuit creare hominem ad finem naturalem, profecto nec dedecet eum dirigere ad finem praestitutum manifestando veritates viresque naturales sustentando.

β) Ut naturam humanam restituat, lapsam forsan et laesam. Abusu enim libertatis natura primitus sat perfecta potuit violari. Deus vero, optimus pater et paedagogus, defectum istum prius permittere potuit, ut postea remedio apto eum sanaret.

γ) Ut naturam humanam elevet ad ordinem supernaturalem. Revelatio operi creationis superadditur tamquam nova creatio. Deus, infinite bonus et liberalis, homini novum eumque supernaturalem finem ponit, eique media huic fini apta confert, quin ullo modo naturam tangat vel turbet.

Revelatio ergo sapientiam, omnipotentiam, scientiam divinam mire manifestat, totique conceptui Dei optime consonat. Rationalistae vero, dum revelationem impossibilem declarant, revera ipsam ideam Dei destruunt, operationem ipsius terminantes mundo et ordine naturali.³

3. Revelatio non repugnat ex parte hominis accipientis revelationem, quia revelatio neque facultati, neque activitati, neque evolutioni rationis humanae obest.

a) Revelatio non laedit facultatem rationis. Secundum adversarios ipsa natura rationis ea est, ut nequeat pati eruditionem ex parte Dei. Ratio, aiunt, qua facultas intellectiva, est unicus fons, ex quo omnis cognitio scaturiat. Nullam proinde cognitionem assumere potest extrinsecus, nullam ex auctoritate, licet etiam divina.

At haec opinio dudum theoretice reiecta in philosophia, vita etiam practica refellitur.

Scientia philosophica docente ratio autonoma seu independens est eo tantum sensu, ut nihil ceu verum admittat, nisi quod verum ipsi probetur; minime vero eo sensu, ut omnia respuat, quae non ex evidentia interna, sed ex auctoritate externa, sive humana sive divina, probantur ut vera. Auctoritas externa, sive humana sive divina, est fons cognitionis non minus quam ratio.

Vita practica idem testatur. Homo enim est "ens eruditum" (Lacordaire: "L'homme est un être instruit"). Pueri sola auctoritate parentum et magistrorum edocentur. Alioquin ignorarent maximas etiam veritates vitae quotidianae, v.g. quinam sint parentes sui. Sed et adulti fere omnes cognitiones domesticas, sociales, politicas, geographicas, historicas, iuridicas auctoritate et fide aliorum accipiunt. Immo etiam docti et in scientiis versatissimi in permultis rebus fidere debent aliis viris in arte et scientia peritis. Totus demum progressus scientiarum et cognitionum fundamento innititur auctoritatis.

Quodsi homo ab homine potest erudiri, cur non a Deo! Si creata et fallibilis auctoritas admittitur, cur non increata et infallibilis Dei? Revera ipsa facultas rationis naturaliter potentiam possidet, ut ex quavis auctoritate, cuius credibilitatem perspectam habet, veritates hauriat. Proinde etiam veritas divinitus revelata, postquam factum revelationis probatum est, a ratione rationabiliter admittitur, irrationabiliter aeque ac impie respuitur.

b) Revelatio non tollit activitatem rationis.

Rationalistae urgent revelationem, etsi non facultati seu potentiae rationis, ipsius tamen activitati seu exercitio obesse.

Putant enim intellectum humanum, dum subit revelationem, mere passive se habere, sicuti vas inanime, cui infunditur liquidum externum, vel sicut os mortuum, ex quo loquitur subiectum alienum.⁴

Haec si ita essent, revelatio utique repugnaret rationi, quae nisi actu vitali veritatem percipere non potest.

Verum homo revelationem patiens tum concomitantem, tum consequentem activitatem exercet.

Concomitantem. In ipso momento, quo quis revelationem accipit, eodem prorsus modo vitali agit ac in omni alia cognitione, licet agat a Deo illustratus. Deus quippe rationi mere suppeditat species, quas in naturali cognitione suppeditant obiecta creata. Sicut impressio specierum, quae fit ex parte obiectorum, non tollit activitatem vitalem nostram, ita nec impressio specierum, quae fit ex parte Dei. Activitas haec revelatione non magis tollitur, quam concursu divino naturali ad omnes actus nostros.

Consequentem. Accepta nempe eruditione divina intellectus nequaquam iners et otiosus quiescit. Labor enim non parvus postulatur, ut veritates, quas lumine divino cognovimus, quantum fieri potest, apprehendamus etiam naturali investigatione rationis. Insuper revelatio quoties respondet ad unam quaestionem, toties plures alias ponit, stimulans et acuens rationem ad studia ulteriora. Tantum abest, ut revelatione tollatur progressus humanae cognitionis et scientificae investigationis!

c) Revelatio non turbat evolutionem sive harmoniam rationis.

Rationalistae contendunt demum revelationem abrumpere cohaerentiam continuam, organicam, pragmaticam ingenii humani. Dicunt enim evolutionem intellectualem tum singulorum hominum, tum denique totius humani generis mira harmonia interna necti. Revelationem vero, introducentem extrinsecus cognitiones supernaturales, perturbare et perforare naturalem illam harmoniam singulorum spirituum totiusque historiae.⁵

Perinde ac si Deus non possit supernaturaliter erudire, quin vi opprimat et laedat eruditionem naturalem! "Sic intelligendum est Deum operari in rebus, quod tamen ipsae res propriam habeant operationem."⁶ "Operatur Deus in unoquoque secundum eius proprietatem."⁷

Revera revelatio naturae se adiungit et sociat, naturam iuvat et elevat, et super naturam exaedificat mundum supernaturalem fidei et gratiae. Quemadmodum ramus bonus crescit cum arbore agresti, cui insertus est; quemadmodum educatio se accommodat ingenio pueri, ita prorsus Deus revelans operatur in animo et cum animo naturali. Immo tam perfecte tamque delicate revelatio aptatur culturae et historiae naturali, ut rationalistae revelationem Veteris et Novi Testamenti stulte negent propterea, quia nusquam culturam et historiam perturbatam spectant!

Breviter ergo dicendum: tantum abest, ut revelatio noceat facultati, activitati, evolutioni rationis, ut eas potius quam maxime foveat et promoveat. Revelatio, inquam, iura et privilegia rationis mirifice tuetur, cum eam capacem facit non tantum naturalia intelligendi, sed et supernaturalia sub lumine divinae eruditionis investigandi. Contra rationalistae rationem coarctant et depravant, eam immerito restringentes ad obiecta et modum cognoscendi mere naturalia.

Inde censurae ecclesiasticae, quae affirmant possibilem esse revelationem, non tantum fidei, sed et rationis iura et privilegia tuentur, statuendo: "Si quis dixerit fieri non posse aut non expedire, ut per revelationem divinam homo de Deo cultuque ei exhibendo edoceatur, anathema sit. ... S. q. d. hominem ad cognitionem et perfectionem, quae naturalem superet, evehi non posse, a. s. ... S. g. d. rationem humanam ita independentem esse, ut fides ei a Deo imperari non possit, a. s."⁸

Semirationalistae concedunt quidem revelari posse veritates rationales, immo et praeterrationales. Minime vero fieri posse asserunt, ut revelentur mysteria stricte sumpta, quippe quae contineant veritates simpliciter suprarationales.

Revera fieri nequiret harum veritatum revelatio, si repugnaret vel eas exsistere, vel eas a Deo communicari, vel eas ab hominibus credi. Atqui non repugnat neque exsistere mysteria, neque Deum communicare mysteria, neque hominem credere mysteria. Ergo revelatio mysteriorum non est impossibilis.

1. Non repugnat exsistere mysteria.

Non intendimus positive probare esse mysteria. Ratio enim exsistentiam mysteriorum evincere nec valet, nec debet. Nec valet. Nam:

a) Mysterium est veritas simpliciter seu absolute superans intellectum. Atqui ea, quae intellectum absolute superant, pro ipso non habent magis rationem entis quam non entis.

b) Insuper exsistentia mysterii, cum aliunde non constet, demonstranda esset ex evidentia ipsius interna. Atqui hoc neutiquam valemus, cum natura interna mysterii nec ante nec post revelationem sit evidens. Ergo ratio sibi relicta nihil positive de mysterio asserere potest.

Nec debet. Nam adversarii propugnant exsistentiam mysterii repugnare. Sufficit ergo ostendere hanc repugnantiam non constare. Ostenditur autem:

a) Ex natura mysterii. Mysterium est veritas simpliciter excedens rationem. Atqui rei simpliciter excedentis rationem ratio nequit probare repugnantiam.

b) Ex infinitate Dei nostraque finitate. Infinitum infinitus tantum intellectus plene emetitur, minime vero finitus. Atqui si finitus noster intellectus Deum infinitum non plene emetitur, neque etiam affirmare potest, utrum in eo exsistant mysteria necne.

c) Ex modo humano cognoscendi divina. Deum divinaque in hac vita non cognoscimus intuitive, sed discursive solum ex rebus creatis. Atqui res creatae Deum non repraesentant modo adaequato, sed analogico, imperfecto tantum. Ergo multa ignorare possumus, quae in Deo sunt, uti e. g. mysteria. Caecus natus, qui naturam lucis et colorum analogice ex sensatione auditus diiudicat, obscuram tantum ideam rei habet. Ita a fortiore homo, qui ex solis creaturis Deum cognoscit, permulta Dei forsan simpliciter nescit.¹ Proinde perperam affirmaret exsistentiam mysteriorum repugnare.

2. Non repugnat Deum communicare mysteria.

Patet enim Deo non deesse vim, qua revelet, nec modum, quo revelet, nec finem, ad quem revelet mysteria, si quae reapse sunt.

a) Omnipotentiae divinae non deest vis, qua revelet mysteria. Valent enim homines aliis hominibus tradere veritates, quarum internam naturam isti non intelligunt; a fortiore ergo valet et Deus.

Insuper ab omnipotenti ea tantum fieri non possunt, quae contradictionem includunt et proinde interne non sunt possibilia. At mysteria, si exsistunt, non includunt contradictionem. Ergo omnipotens Deus facultatem habet, qua ea revelet.

b) Omniscientiae divinae non deest modus, quo revelet mysteria. Iisdem nempe modis et mediis, quibus veritates naturales et praeternaturales manifestat, manifestare potest et mysteria. Vel enim hoc praestabit inveniendo et explicando signa nondum nota, vel adhibendo et componendo signa iam nota, e. g. si revelatur in una natura Dei esse tres personas divinas, subiectum (una essentia Dei) et praedicatum (tres personae divinae) nobis iam nota sunt, licet non comprehendamus hoc praedicatum illi subiecto convenire.

Duplici hoc medio et inventores rerum novarum et praecipue linguarum emendatores utuntur. Immo his modis omnes homines aliis hominibus communicant veritates, quarum internam naturam isti non capiunt. A fortiore ergo Deus hominibus his modis revelare potest mysteria.

c) Sapientiae divinae non deest finis, propter quem revelet mysteria.

Sapientiae Dei rationes, cur revelet mysteria, denegare absurdum est, cum investigabiles sint viae eius, immo, cum insipientes nos plures rationes huiusmodi possimus statuere. Finis ei esse potest, ut mysteriis revelatis:

α) Scientia nostra augeatur. Mysteriis enim revelatis veritates subalternas, i. e. rationales et praeterrationales, facilius et profundius cognoscimus; e. g. naturam Dei melius et rectius cognoscimus revelato mysterio Trinitatis. Immo omnes artes et disciplinae mirifice progressae sunt mysteriorum christianorum beneficio. Mysteria ad instar solis sunt, qui, licet oculo nudo considerari nequeat, omnia tamen collustrat, vel ad instar telescopii, cuius ope plurima percipiuntur, quae propter distantiam oculo simplici omnino non attingerentur. Insuper mysteria obiecto rationali et praeterrationali iam cognito addunt obiectum simpliciter suprarationale, altius et nobilius ceteris. Quo fit, ut etiam:

β) Mens nostra perficiatur. "De rebus nobilissimis quantumcumque imperfecta cognitio maximam perfectionem animae confert. Et ideo quamvis ea, quae supra rationem sunt, ratio humana plene capere non possit, tamen multum sibi perfectionis acquirit, si saltem ea qualitercumque teneat fide."²

γ) Bonitas Dei manifestetur. Revelando enim intima et altissima sua mysteria Deus homini caritatem, benignitatem, misericordiam, liberalitatem, paternum affectum suum patefacit. Inde etiam amorem et gratitudinem nostrum erga se excitat et stimulat. Ergo revelatio mysteriorum, si quae reapse sunt, ex parte Dei non repugnat, sed potius maxime convenit.

3. Non repugnat hominem credere mysteria.

Si enim assensus mysteriis praestandus repugnaret, id fieret vel quia mysteria obiective rationi contradicerent, vel quia subiective a ratione non possent cognosci.³

Atqui neutrum horum dici potest.

a) Mysteria obiective rationi non contradicunt.

Rationalistae falso supponunt mysteria esse contra rationem, propterea quia sunt supra rationem. Etenim toto caelo distant haec duo. Supra rationem nempe est ea propositio, inter cuius terminos nec convenientiam nec discrepantiam ratio suis relicta viribus deprehendere sufficit, e. g. in una essentia Dei esse tres personas. Contra rationem est ea propositio, quae in terminis, quibus constat, contradictionem includit. e. g. dicere circulum esse quadratum, bis bina efficere quinque, unum (esse) Deum (et) tres Deos esse. Manifesta est differentia inter haec duo: non posse cognosci, et contradictionem includere.⁴

Immo, cum sint simpliciter supra rationem, non possunt probari esse contra rationem. Nam de iis, quae rationem simpliciter superant, sicut mysteria, ratio simpliciter nihil positive valet affirmare, neque convenientiam, neque repugnantiam. Quin repugnantia alicuius rei tunc tantum praetendi potest, cum interna rei natura clare perspiciatur. Atqui naturam internam mysterii ratione non clare perspicimus. Ergo numquam licebit dicere mysterium obiective rationi contradicere.

b) Mysteria subiective ratione cognoscuntur.

Quamvis mysteria sint incomprehensibilia, ratio tamen iuvante revelatione:

α) clare et certo cognoscit factum seu exsistentiam mysterii, i. e. quod sit mysterium. Iam vero propositio quaedam rationi sufficienter proponitur, si factum propositionis, scil. subiectum et praedicatum intelligimus et hoc cum illo connecti indubitanter scimus, licet modum internum huius nexus ignoremus. Nam etsi haec cognitio non praebeat evidentiam rei, dat saltem rei certitudinem invictam, in qua quiescit ratio. Haec certitudo facti sola sufficit, ut innumeras res profanas scientifice asseramus, licet earum internus modus seu interna natura lateat, e. g. electricitatis, attractionis, lucis etc. Sufficit ergo certitudo facti seu exsistentiae, etiam cum de mysterio agatur.

β) aliquatenus cognoscit etiam modum seu naturam mysterii, i. e. quid, quomodo et quare sit mysterium. Etenim propositio mysterium continens clare enuntiari potest et debet ita, ut quid eo significetur intelligamus, i. e. ut notionem saltem analogam, etsi non adaequatam mysterii acquiramus. Insuper argumentis non quidem necessariis, sed tamen congruis confirmare valemus, quare sit mysterium. Demum quomodo sit, explanare possumus selectis similitudinibus.

Quae omnia praeclare ita comprehendit concilium vaticanum: "Praeter ea, ad quae naturalis ratio pertingere potest, credenda nobis proponuntur mysteria in Deo abscondita, quae, nisi revelata divinitus, innotescere non possunt ... Ac ratio quidem, fide illustrata, cum sedulo, pie et sobrie quaerit, aliquam Deo dante mysteriorum intelligentiam eamque fructuosissimam assequitur tum ex eorum, quae naturaliter cognoscit analogia, tum e mysteriorum ipsorum nexu inter se et cum fine hominis ultimo; nunquam tamen idonea redditur ad ea perspicienda instar veritatum, quae proprium ipsius obiectum constituunt. Divina enim mysteria suapte natura intellectum creatum sic excedunt, ut etiam revelatione tradita et fide suscepta ipsius tamen fidei velamine contecta et quadam quasi caligine obvoluta maneant, quamdiu in hac mortali vita peregrinamur a Domino: per fidem enim ambulamus et non per speciem."⁵