Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus I: Demonstratio Christiana

De theologia apologetica in specie tractaturos iuvat nos imprimis delineare ipsius definitionem, obiectum, momentum et historiam.

Theologia sacra cognitiones suas haurit ex revelatione omnesque veritates considerat ad lumen revelationis. Id tantum theologice verum est, quod divinitus revelatum est vel e veritatibus divinitus revelatis infertur. Revelatio ergo est summum principium et imum fundamentum totius theologiae.

Revelationem vero exsistere neque per se constat, cum non sit res intrinsecus evidens, neque aliunde adhuc probatum est, cum philosophia tantum commonstret religionem naturalem.¹

Inter philosophiam proinde et theologiam media requiritur scientia, cuius est comprobare religionem supernaturalem sive revelatam. Haec autem scientia merito vocatur apologetica vel theologia fundamentalis.

Apologetica (ἀπολογητική, supple ἐπιστήμη, τέχνη) vi vocis simpliciter designat "scientiam defensionis" cuiuslibet. Vi usus tamen ea maxime scientia vocatur apologetica, quae religionem christiano-catholicam defendit tamquam a Deo revelatam.

Theologia fundamentalis haec scientia eo appellatur, quod ponit fundamentum sive principium, quo tota theologia innititur, revelationem nempe supernaturalem a Christo datam et ab ecclesia Christi praedicatam.

Utramque denominationem si coniungimus, patet huius disciplinae definitio realis: Apologetica sive theologia fundamentalis ea est scientia, quae stabilit principia totius theologiae, ostendendo religionem christiano-catholicam a Deo esse revelatam.

Ex hac definitione elucet:

a) Obiectum materiale. Apologetica secundum definitionem tota in eo est, ut probet religionem christiano-catholicam esse a Deo revelatam. Christus etenim, dum in terris degebat, revelationem Veteris Testamenti absolvens et augens, eam fundavit religionem, quam christianam ab ipso vocamus. Rediens autem in caelum, ad hanc suam religionem omni tempore custodiendam et omnibus hominibus administrandam condidit societatem ecclesiasticam, quam catholicam nominamus. Revelatio a Christo facta est proinde principium constitutivum, ecclesia a Christo fundata vero principium regulativum fidei et theologiae.

Verumtamen nos iure ita sentire de origine et officio religionis christianae catholicaeque ecclesiae non supponendum, sed probandum est duplici demonstratione apologetica.

Demonstratio christiana religionem huius nominis revelatam esse arguit commonstrando Iesum Christum, eius auctorem, esse Dei legatum et Filium.

Demonstratio catholica christianam religionem in sola ecclesia catholica inveniri probat ostendendo hanc ecclesiam a Christo fundatam esse custodem et dispensatricem veritatis revelatae.

b) Obiectum formale. Apertum et manifestum est apologeticam, ne in circulum vitiosum incidat, materias suas non ad lumen revelationis considerare, sed merae rationis ope investigare. Argumenta proinde, quibus utitur, partim ex philosophia, partim ex historia petit. Sacra etiam Scriptura non utitur ut libro inspirato, sed ut mere historico; item Traditionem nondum ut fontem divinum revelationis considerat, sed ut fontem mere humanum veritatis historicae.

Nihilominus pedetentim apologetica quasdam quaestiones solvit utendo etiam veritatibus revelatis. E. g. ubi primum argumentis rationalibus probatum erit infallibilitatem romani pontificis esse veritatem revelatam, hac ipsa auctoritate romanorum pontificum ultra utemur ad alias veritates revelatas statuendas. Hic argumentandi et concludendi modus methodo rationali nullo modo contradicit. Nam ipsa ratio nos docet ex iis, quae scientifice probata sunt, alias conclusiones logice deducere.

Neque obstat huic rationali methodo, quod saepe saepius argumentis philosophico-historicis etiam dogmaticas definitiones et censuras ecclesiae adiicimus, antequam ipsius ecclesiae auctoritas in rebus fidei probata sit. Etenim tales definitiones et censurae ecclesiasticae non adducuntur probationis, sed complementi causa. Et quidem merito. Nam omnia vel omnia fere, quae in apologetica scientifice tractantur, sunt etiam obiecta fidei. Ne ergo bis, prius apologetice, postea dogmatice tractari debeant, statim in apologetica dicetur, quid de his quaestionibus ecclesia sentiat. Hic modus procedendi nos maxime decet apologetas catholicos, quia revelationem fide iam tenemus, quam data opera contra infideles argumentis defendimus rationalibus.

c) Corollaria. Expenso obiecto materiali et formali apologeticae facile intelliguntur haec corollaria:

1°. Apologetica distinguitur ab apologia. Ambae quidem defendunt religionem utendo argumentis rationalibus. Differunt autem obiecto materiali. Apologetica religionem systematice tuetur quoad obiectum totale seu quoad principia et fundamenta totilis religionis vindicando ipsius originem divinam. Apologia vero religionem defendit quoad partialia quaedam obiecta seu quoad singulas quasque veritates dogmaticas, morales, historicas etc. secundum illud s. Petri: "Parati semper ad satisfactionem (πρὸς ἀπολογίαν) omni poscenti vos rationem de ea, quae in vobis est, spe."¹

Quae differentia satis iam innuitur verbis "apologiae" et "apologeticae": ἀπολογία enim defensionem simpliciter, ἀπολογητική scientiam defensionis significat. Apologetica ergo est scientia apologiae, sicut catechetica est scientia catechesis.

2°. Apologetica etiam et dogmatica longe differunt. Obiectum materiale apologeticae est factum revelationis (fundamenta et principia fidei et theologiae); obiectum materiale dogmaticae vero est argumentum revelationis (singulae veritates fidei et theologiae). Item obiectum formale apologeticae est ratio naturalis; obiectum formale dogmaticae autem revelatio supernaturalis seu ratio fide illustrata. In apologetica ratio praecedit fidem (per intellectum ad fidem); in dogmatica fides praecedit rationem (per fidem ad intellectum). De illa valet: "Intelligo, ut credam"; de hac: "Credo, ut intelligam".

3°. Apologetica a theodicea seu theologia naturali diversa est. Ambae quidem divina investigant eodem rationis lumine, ita tamen, ut versentur circa obiecta materialia distincta. Theodicea enim demonstrat religionem naturalem, loquendo de exsistentia et natura Dei et de cultu ei exhibendo; apologetica autem supponens religionem naturalem statuit revelationem supernaturalem. Sinistra manu philosophiam apprehendens, dexteram theologiae tendens, ambas harmonice et organice coniungit. Tamen in scholis, in quibus apologeticam non praecedit serium studium philosophiae, apologetae ipsi demonstrationem religionis naturalis coguntur praemittere demonstrationi revelationis christianae et ecclesiae catholicae.

4°. Apologetica est scientia sui generis, distincta ab omnibus disciplinis tam profanis quam theologicis. A philosophia enim aliisque scientiis profanis distinguitur obiecto materiali; a theologia vero obiecto iam materiali tum formali. Cum tamen apologeticae obiecta materialia fere omnia sub diverso respectu etiam sint materiae theologiae; cumque tota theologia in fundamento apologetico exaedificetur, ipsa etiam apologetica communiter annumeratur theologicis disciplinis. Hoc quidem eo fere iure, quo fundamentum dici potest pars aedificii, immo pars principalis, licet aliunde ab aedificio sit longe diversum.

Ex adhuc dictis patet apologeticam obiective magni esse momenti pro vera religione. Inde etiam concluditur apologeticam subiective mirum quiddam valere pro iis, qui veram fidem et religionem vel quaerunt vel colunt.

a) Infidelibus, religionem quaerentibus, viam sternit ad fidem. Credere equidem nemo potest, nisi prius certo cognoverit factum revelationis. Innocentius XI thesim damnavit: "Assensus fidei supernaturalis et utilis ad salutem stat cum notitia solum probabili revelationis, immo cum formidine, qua quis formidet, ne non sit locutus Deus."¹

Rationabiliter ergo fidem nemo potest amplecti, nisi persuasus sit revelationem christiano-catholicam esse a Deo datam.

Contra nemo persuasus de hoc fundamento verae religionis, fidem rationabiliter potest repellere. Si enim argumentis invictis constat Deum esse auctorem revelationis, constat etiam hanc revelationem esse rationabiliter credibilem. Proinde apologeta probando factum revelationis infidelem manuducit usque ad portas fidei.

Invitum tamen nequit cogere, ut intret, neque libentem potest introducere in templum fidei. Invitum nequit cogere ad credendum. Nam ratio sola rei evidentia cogitur ad assentiendum. Factum autem revelationis certum quidem, sed non evidens probatur in apologetica. Libentem nequit fide dotare. Nam apologetica sola motiva rationalia proponit, quibus innixus intellectus efformat iudicium naturale credibilitatis fidei. Fides ipsa vero est assensus revelationi praestitus ex motivo supernaturali, i. e. propter auctoritatem Dei revelantis. Inde ad actum fidei gignendum cum ratione humana concurrere debet gratia.

Ratiocinium humanum de credibilitate est condicio sine qua non fidei;² auxilium autem divinum est causa fidem causans.³

Infidelis ergo studio quidem vacet, sed multo enixius oret, ut donum fidei a Deo obtineat.⁴

b) Fideles quoque studio apologetico multum proficiunt. Argumenta quidem apologetica directe et intrinsece vim et firmitatem fidei non augent. Eius nempe certitudo supernaturalis infinite excedit omnem certitudinem mera ratione comparatam. Indirecte autem et extrinsece fides magnopere iuvatur motivis apologeticis credibilitatis. Haec motiva removent obstacula fidei ab adversariis congesta; propugnacula exstruunt circa fidei arcem; excellentiam, sublimitatem, pulchritudinem fidei ostendunt indeque mentem fidelium replent reverentia, amore, gratitudine, alacritate ad ea, quae fidei sunt, exercenda.

Hoc subsidio apologetico fideles eo magis indigent, quo magis proficiunt in scientiis profanis. Indocti quidem et qui ignorant versutias scientiae incredulae non requirunt eruditum fidei fundamentum. Testimonio parentum et disciplina religiosa communi plene convincuntur de credibilitate fidei. Quo altior autem eruditio scientifica, eo profundiora etiam motiva credibilitatis ratio requirit, et quo frequentior communio cum doctis incredulis, eo magis urget illud s. Petri: "Simus semper parati ad satisfactionem (πρὸς ἀπολογίαν) omni poscenti rationem de ea, quae in nobis est, spe."⁵

Maxime autem omnium theologus perfectus esse debet in apologetica. Quod patet cum ex natura theologiae, tum ex adiunctis temporis nostri.

Theologia etenim est scientia de divinis ex revelatione. Revelatio est principium et fons omnis theologicae veritatis. Cum autem sola apologetica probet certitudinem scientificam revelationis, theologia sine apologetica caret fonte, caret principio, caret fundamento, caret ratione verae scientiae.

Adiuncta temporis nostri ultro augent necessitatem studii theologiae fundamentalis. Omnes fere hostes verae religionis hodie non tam oppugnant singula fidei dogmata, quam potius ipsum fidei fundamentum. Non iam singulas veritates, quas Christus praedicavit quasque ecclesia Christi proponit, moderni in dubium vocant; immo negant ipsam ecclesiae auctoritatem et infallibilitatem, negant ipsam Christi divinam legationem et naturam, ipsum factum negant revelationis, ne dicam ipsam religionem naturalem. Proinde etiam nos toti in eo esse debemus, ut haec fundamenta fidei nostrae undique stabiliamus et defendamus.

Apologetica ut disciplina specialis, qualem eam descripsimus, recentioris est aetatis. Initio saeculi XVIII orta, paulatim paulatimque scholas theologicas intravit. Antea vel apologiae tantum vigebant, vel aliquot solummodo quaestiones theologiae fundamentalis tractabantur, prout difficultates temporum et progressus theologiae ferebant.

1. Primis saeculis christianam religionem impugnaverunt iudaei et gentiles. Iudaei quidem non solum Iesum Christum Messiam esse negabant, sed et calumniis tum ipsum tum ipsius discipulos prosequebantur. Gentiles vero his calumniis alias addentes accusabant christianos esse atheos, generis humani osores, reipublicae adversarios omnisque erroris et flagitii cultores.

Quas obiectiones saeculo secundo ii refutabant patres ecclesiae, qui significanter apologetae nominantur: Quadratus,¹ Aristides atheniensis, Iustinus martyr (Apologia prima et secunda; Dialogus cum Tryphone iudaeo), Tatianus (Oratio ad graecos), Athenagoras (Supplicatio pro christianis), Theophilus antiochenus (Ad Autolycum libri tres), auctor ignotus Epistulae ad Diognetem, Minucius Felix (Octavius), Hermias (Irrisio gentium), Tertullianus (Apologeticus; Ad nationes).

2. Christiana religione late iam divulgata, gentiles non amplius ausi sunt illas calumnias absurdas proferre. Eo magis autem argumentis philosophicis conabantur doctrinam, miracula, libros christianorum impugnare atque institutiones ethnicas fucare, maxime Celsus, Hierocles, Porphyrius et Iulianus apostata.

Itaque a saeculo III ad V plurimi viri eximii calamo rem christianam defenderunt, vel negative redarguentes illa scripta polemica et irridentes superstitiones gentilium, vel positive exponentes religionem revelatam et probantes ipsius originem divinam. Horum apologetarum principes sunt: in oriente tres illi alexandrini Clemens (Cohortatio ad gentes; Paedagogus; Stromata), Origenes (Contra Celsum) et Cyrillus (Contra Iulianum), necnon Eusebius caesareensis (Praeparatio evangelica; Demonstratio evangelica) et Athanasius (Adversus gentes); in occidente Cyprianus (Ad Donatum; De vanitate idolorum), Arnobius (Adversus nationes), Lactantius (Divinae institutiones; De mortibus persecutorum) et Augustinus (De civitate Dei).

3. Saeculo VII ad XII talmudistae iudaei redivivi et philosophi arabes religionem christianam impugnabant. Iudaei messianitatem, vitam, doctrinam Christi lacessere non cessabant in scholis et scriptis talmudicis; arabes, praecipue Aristotelis expositores et corruptores Avicenna (1037) et Averroës (1198), non solum christianam revelationem aversabantur, sed et graves errores contra religionem naturalem profitebantur.

Iudaeos e Vetere Testamento ac ex ipso Talmude confutabant Isidorus hispalensis († 636), Rabanus maurus († 856), Petrus Damiani († 1072) et Hieronymus a S. Fide, iudaeus ad fidem Christi conversus, postea cognominatus Hebraeomastix.

Arabes muhammedanos refellebant Ioannes damascenus († 754), Petrus venerabilis († 1156), Petrus blosius († 1200), s. Thomas aq. († 1274). Contra utrosque, iudaeos scil. et arabes, pugnabant Raymundus Martinus O. P. (Pugio fidei adversus mauros et iudaeos) et Alphonsus de Spina O. M. (Fortalitium fidei contra iudaeos, saracenos et alios).

Horum operum celeberrimum est s. Thomae Summa contra gentiles, quae non solum arabum, sed et aliorum illius temporis philosophorum errores confundit. Veritates ab eis concessas, fundamentales praecipue, supponit, non concessas vel male intellectas tuetur. Ex quo patet etiam hanc Summam potius apologiam constituere quam apologeticam.

4. Saeculis XIV et XV, tempore humanismi et renascentiae litterarum et artium liberalium multi amore graecorum et latinorum gentilium incitati christianam religionem erubuerunt; aliqui etiam eam impugnaverunt, e. g. Iordanus Bruno, Pomponatius, Marsilius patavinus, Occam, Wiclif, Hus aliique praecursores pseudoreformationis.²

Alii tamen veritates revelatas fervide defendere studuerunt. Et quidem, ut adversariis arma eriperent, saepissime et ipsi ad philosophiam et litteras auctorum classicorum provocaverunt. Unde interdum propugnatores veritatis divinae eadem via erraverunt, qua et adversarii. Eximiores apologetae huius temporis sunt: S. Bernardinus senensis O. M. († 1444; De religione christiana), Picus mirandulensis († 1494; Heptaplus), Savonarola O. P. († 1498; Triumphus crucis seu de veritate fidei), Marsilius ficinus († 1499; De religione christiana et fidei pietate).

5. A saeculo XVI haeretici pedetentim omnia fundamenta religionis divinae labefactare conabantur. Pseudoreformatores imprimis auctoritatem summi pontificis, conciliorum, Traditionis sacrae, totam demum doctrinam de ecclesia Christi veritatesque, quae ex ea fluunt, impugnabant. Inde primo nata est ea pars apologeticae, quae vocatur demonstratio catholica. Et quidem, cum protestantes tum argumenta rationalia tum ecclesiastica respuerent, catholici fere unice e libris biblicis et e documentis historicis ecclesiam defendebant.

Exinde periodo reformationis et contrareformationis permulta opera polemico-apologetica prodierunt auctoribus Cochlaeo, Ecchio, Hosio, fratribus Hadriano et Petro Walenburch, aliis. Inter omnes eminent Baronius (Annales ecclesiastici), qui ecclesiam defendit ope historiae, Melchior Canus O. P. qui scripsit celebre opus "De locis theologicis", et Bellarminus S. I. qui edidit "Disputationes de controversiis christianae fidei".

6. Saeculis XVII et XVIII plurimi theologi protestantes necnon philosophi increduli a negatione ecclesiae processerunt ad negationem revelationis. Naturalismus monisticus, deisticus, rationalisticus (v. infra p. 25) factum revelationis christianae in dubium vocabant (saec. XVII) et demum ipsius cognoscibilitatem, utilitatem et possibilitatem simpliciter reiiciebant (saec. XVIII). Ex quo tum protestantes orthodoxi, tum catholici coacti sunt incumbere etiam ei parti apologeticae, quae inscribitur demonstratio christiana.

Defensioni religionis christianae allaboraverunt inter alios protestantes Hugo Grotius, Leibniz, Mosheim, Haller, Less, Lilienthal, Ierusalem; e catholicis Bossuet (Discours sur l'histoire universelle), Daniel Huetius (Demonstratio evangelica; favet fideismo), Pascal (Les pensées; favet voluntarismo et sentimentalismo apologetico), Bergier (Traité historique et dogmatique de la vraie religion), Chateaubriand (Le génie du christianisme), Paulus Segneri (L'incredulo senza scusa), s. Alph. de Ligorio (Verità della fede).

Tamen etiam, hoc tempore plerumque vel non totum obiectum apologeticum tractabatur, vel non tractabatur systematice. Primum theologiam fundamentalem notione a nobis definita coluerunt Vitus Pichler S. I. (Theologia polemica 1713), Mart. Gerbert O. S. B. (Demonstratio verae religionis veraeque ecclesiae 1760), Sardagna S. I. (1770), Kilber S. I. (1771), Mayer S. I. (1772), Stättler S. I. (1775), Gazzaniga O. P., Wiest O. Cist., Beda Mayr O. S. B.

7. Saeculis XIX et XX apologetica disciplina et momentum et incrementum maximum obtinuit in scholis theologicis. Veteribus hostibus revelationis christianae et ecclesiae catholicae novi accesserunt, scil. neorationalismus philosophicus et biblicus, positivismus, agnosticismus, socialismus, veterocatholicismus necnon demum modernismus, omnium errorum recentium refugium et receptaculum. Horum conatus apologetica, "philosophiae perenni" et scientiae biblicae intime nexa, cohibuit innumeris fere libris. Plurimos omittentes eos tantum memoremus, qui hodieque vel in usu scholarum sunt vel certe a theologis utiliter consuli possunt.³

Apologeticam systematice tractant: Liebermann (Institutiones theol. 1831); Berlage (Apologetik der Kirche 1834), Drey (Apologetik 1838/47), Perrone S. I. (De vera religione; De locis theologicis 1835/42), Schwetz (Theol. generalis 1850), Albertus (Knoll) a Bulsano O. M. C. (Institutiones theol. dogm. generalis 1852), Murray (De ecclesia 1860/66), Reinerding (Theol. fundamentalis 1864), Jungmann (De vera religione 1874), Hacke (Handbuch der allgemeinen Religionswissenschaft 1875), Hurter S. I. (Theol. generalis 1876), Sprinzl (Fundamentaltheologie 1876), Palmieri (De romano pontifice 1877), Hettinger (Fundamentaltheologie 1879), Mazzella (De religione et ecclesia 1880), Zigliara O. P. (De ordine supernaturali 1884), Bautz (Apologetik 1887), Franzelin S. I. (Theses de ecclesia Christi 1885; De divina Traditione et Scriptura, 3. ed., 1882), Gutberlet (Apologetik 1888), Lambrecht (Theologiae fund. lib. I, 1889; Demonstratio cath. 1890; De locis theologicis 1890), De Groot (De ecclesia 1890), Norbertus (Stock) a Tux O. M. C. (Theol. fund. 1891), Egger (Enchiridion theol. dogm. generalis 1893), Dalponte (Theol. fund. 1894), Chr. Pesch S. I. (Instit. propaedeuticae ad s. theol. 1894), Schill (Theol. Prinzipienlehre 1895), Stöckl (Apologetik 1895), Tanquerey (Synopsis theol. dogm. fund. 1896), Wilmers S. I. (De relig. revelata; De Christi ecclesia 1897/98), Ottiger S. I. (Theol. fund. I/II 1897. 1911), Schmid (Apologetik 1900), Michelitsch (Elementa apologeticae 1901/4), Minges O. M. (Compendium theol. dogm. generalis 1902), Billot S. I. (De ecclesia Christi 1903), Reinhold (Praelectiones de theol. fund. 1905), De San (Tractatus de ecclesia et romano pontifice 1906), Van Noort (De vera rel.; De eccles. Christi; De fontibus revelationis 1907), Weber (Christliche Apologetik 1907), Angelus Stummer O. M. C. (Theol. fund. 1907), Kneib (Apologetik 1912), Specht (Apologetik 1912), Straub (De Ecclesia Christi, 2 vol., 1912), Garrigou-Lagrange (De revelatione per ecclesiam catholicam proposita, 2 vol., 1918), Virgilius Wass O. M. C. (Repetitorium theol. fund. 1921).

Apologiam magis quam apologeticam colunt, praetermissis multis aliis viris et libris eximiis: Anglice: Wiseman, Twelve lectures on the connection between science and revealed religion 1838; Manning, The grounds of faith 1852; Newman, Grammar of assent 1870.

Gallice: Nicolas, Etudes philosophiques sur le christianisme 1842; L'art de croire 1866; Migne, Démonstrations évangeliques, 20 vol., 1843—1853; Dechamps, Entretiens sur la démonstration catholique de la révélation 1857; Bougaud, Le christianisme et les temps présents 1884; Jaugey, Dictionnaire apologétique 1889; A. D'Alès, Dictionnaire apologétique de la foi catholique, 1909 ss.; card. Dechamps, Œuvres, Malines t. I, III, IV, XVI;⁴ Lacordaire, Conférences;⁵ Lepin, Jésus Messie et Fils de Dieu 1906; Sertillanges O. P., L'Eglise, 2 vol., 1916.

Germanice: Denzinger, Vier Bücher von der rel. Erkenntnis 1857; Vosen, Das Christentum 1861; Der Katholizismus 1866; Hettinger, Apologie des Christentums, 5 vol., 1863—1867; Weiß O. P., Apologie des Christentums, 5 vol., 1878—1889; Hammerstein S. I., Begründung des Glaubens 1891—1894; Schanz, Apologie des Christentums, 3 vol., 1895—1898; Schell, Apologie des Christentums, 2 vol., 1901/05; Seitz, Das Evangelium vom Gottessohn 1908; Reinhold, Der alte und der neue Glaube 1908; Klug, Gottes Wort und Gottes Sohn 1909; Straubinger, Grundprobleme der christlichen Weltanschauung 1911; Sawicki, Wahrheit des Christentums 1911; Esser-Mausbach, Religion, Christentum und Kirche, 3 vol., 1911—1913; H. Felder O. M. C., Jesus Christus, eine Apologie seiner Messianität und Gottheit, 2 vol., 2. ed. 1920—1921.

Singulae quaestiones apologeticae fere a diversis auctoribus singillatim tractantur in libris monographicis vel in variis periodicis et dictionariis apologeticis. Horum auctorum aliqui suis locis et capitibus in decursu tractationis indicabuntur, rari tamen, prouti character compendii exposcit. Acatholicorum nomina signantur asterisco.