Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus I: Demonstratio Christiana

Theologia una quidem scientia est propter unitatem obiecti formalis.¹ Dividitur tamen ratione materiae et methodi.

a) Ratione materiae theologia dividitur in disciplinas principales et subsidiarias. Theologia enim aequiparatur aedificio spirituali, cui exstruendo materiae prius loco suo colliguntur et praeparantur, ut postea a fundamento aedificii usque ad fastigium coaptentur et uniantur. Iamvero: Disciplinae subsidiariae fontes sive locos revelationis quasi exercent et materias ex eis collectas et praeparatas suppeditant domui spirituali aedificandae. Cum autem duo sint loci revelationis (s. Scriptura et divina Traditio), duae etiam sunt disciplinae subsidiariae theologiae, scilicet: studium biblicum, quod dirigitur ad intelligendam s. Scripturam tradendo introductionem in libros inspiratos et expositionem (exegesim) eorundem, atque studium historicum, quod ordinatur ad intelligendam Traditionem divinam, quae in historia ecclesiae evolvitur et maxime in scriptis patrum (unde patrologia) continetur.

Disciplinae principales materias sic suppeditatas collocando et coniungendo aedificium theologicum ab imis ad summa construunt. Et quidem theologia: apologetica (fundamentalis) ponit principia sive fundamenta, quibus innititur tota domus theologica; dogmatica veritates credendas et quae ex eis consequuntur pertractat; moralis (moralis simpliciter, necnon ascetica et mystica) virtutes exercendas et vitam christiano modo instituendam docet;² hierarchica iura et officia imperii ecclesiastici vindicat ac proinde subdividitur in ius canonicum, quod amplectitur iura et leges ecclesiae, et theologiam pastoralem, quae exponit officia pastorum et munera rite obeunda. Ad pastoralem theologiam proinde accedunt etiam liturgica et homiletica.

b) Ratione methodi theologia dividitur in positivam et speculativam sive scholasticam.

Positiva singulas veritates e fontibus revelationis (s. Scriptura et Traditione) haurit et probat; speculativa (scholastica) veritatum naturam et causas profundius explicat et illustrat, mutuum earum nexum inter se et convenientiam cum ratione ostendit, necnon consectaria et conclusiones ex eis deducit. Illa docet, quod aliquid verum sit; haec, quomodo verum sit.

Positivae scholasticam semper sociandam esse s. Thomas sic monet: "Disputatio ad duplicem finem potest ordinari. Quaedam enim disputatio ordinatur ad removendam dubitationem, an ita sit, et in tali disputatione theologica maxime utendum est auctoritatibus [s. Scripturae et divinae Traditionis], quas recipiunt illi, cum quibus disputatur. Quaedam vero disputatio est magistralis in scholis, non ad removendum errorem, sed ad instruendum auditores, ut inducantur ad intellectum veritatis, quam intendit [magister], et tunc oportet rationibus inniti investigantibus veritatis radicem et facientibus scire, quomodo sit verum, quod dicitur. Alioquin si nudis auctoritatibus magister quaestionem determinet, certificabitur quidem auditor, quod ita est, sed nihil scientiae vel intellectus acquiret, sed vacuus abscedet."³

Quamvis autem utraque iungenda sit, potest tamen alterutra praevalere. Et quidem medio aevo, quo fidei veritas a nemine fere impugnabatur, in scholis catholicis praevalebat theologia speculativa, quae ideo etiam "scholasticae" nomen accepit. Ingravescente vero haeresi, a saeculo XVI theologia positiva diligentius coli coepta est. Nam auctores et propugnatores pseudoreformationis, summo odio contra scholasticam imbuti, sola s. Scriptura utendo primigeniam religionem christianam restituere et ecclesiam subvertere tentabant. Quos ut refellerent catholici, indefessim se dederunt studio theologiae positivae. Quinimmo saeculo XVIII et priore saeculi XIX dimidio multi ex nostris, liberalismo faventes, scholasticam exosam habuerunt, quasi curiositatibus et futilitatibus turgeret. Sed licet scholasticorum quidam, posterioris praecipue temporis, quaestionibus subtilibus et otiosis nimis indulserint, theologia scholastica ipsa optime de fide meruit meretque. Ipsius principes Alexander Alensis, Albertus Magnus, Thomas, Bonaventura, Duns Scotus, alii multi quasi luminaria caeli ecclesiam omnium temporum illuminant. Unde concilia et romani pontifices scholasticam summis saepe laudibus extulerunt eiusque studium enixe commendarunt tam magistris quam discipulis sacrae scientiae.

Nostris diebus aeque necessaria est utraque methodus, positiva scil. et scholastica. Positiva opus est ad confutandum liberalismum et modernismum theologicum, qui dogmata catholica evolutione historica paulatim nata esse deblaterant, necnon ad praeparandos tironum nostrorum animos, ut scholasticam perfecte colere valeant. Scholastica vero necessaria est, tum quia studium s. Scripturae et patrum methodo scholastica destitutum multos in errorem induxit, quippe cum terminos non intelligerent, statum quaestionum ignorarent, sententias falso explicarent, conclusiones insulsas deducerent; tum quia nostra "scientifica" aetate urget plenior et profundior intelligentia sacrae doctrinae. Unde Pius X: "Maior profecto quam antehac positivae theologiae ratio est habenda; id tamen sic fiat, ut nihil scholastica detrimenti capiat, iique reprehendantur, utpote qui modernistarum rem gerunt, quicumque positivam sic extollunt, ut scholasticam theologiam despicere videantur."⁴