Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus I: Demonstratio Christiana

Rationalistae antiquiores divinitatem Iesu Christi aperte negabant. Moderni vero, sive annumerantur protestantibus radicalibus sive liberalibus sive conservativis, sive demum modernistis ab ecclesia catholica apostatis, verbo plerumque iactant fidem in Christum Deum, re autem acerrime oppugnant. Contendunt enim illam fidem tempore demum postapostolico pedetentim evolutione ortam esse.

Contra tamen divinitas Iesu statim post mortem Salvatoris credebatur in ecclesia apostolica, edocta per Christum ipsum: immo iam ante mortem Salvatoris docebatur ore ipsius Christi. Itaque duplici articulo disseremus de divinitate Iesu manifestata ante ipsius mortem, necnon de divinitate Iesu manifestata post ipsius mortem. Utraque manifestatio in Iesum ipsum redundat, sive effatis suis immediate, sive effatis ecclesiae apostolicae mediate nos edocet.

Iesus multiplici testimonio confitetur tum se esse Deum simpliciter, tum se esse Filium Dei naturalem: Quod successive ostendendum est.

1. Argumentum negativum: Effata, quibus Iesus prodit conscientiam sui humanam.

Adversarii ne audiunt quidem¹ testimonia positiva, quibus Iesus pandit suam deitatem. Sufficit eis mere negative probasse Iesum conscientiam sui humanam ita evolvere, ut divinam excludat! At Iesus neque modo agendi generali, neque facto quodam singulari humanitatem suam ita extollit, ut neget deitatem suam.

a) Modo agendi generali Salvator noster utique humanitatem suam semper et ubique manifestat. Corpore et anima, verbo et opere, sive solus sive cum Deo sive cum proximo versatur, hominem se praebet. Hoc autem neutiquam officit ipsius deitati. Etenim, quia non Deus solummodo, sed et homo erat, oportebat eum "per omnia fratribus assimilari ... tentatum per omnia pro similitudine absque peccato.²" Immo, quia Iesus Christus Deus-homo, Deus homo factus erat, humanitatem suam magis quam divinitatem ostendere debuit. Deus nempe homo factus per organa tantum humana agit, loquitur, patitur; ipsam, inquam, etiam deitatem per solam humanitatem prodere potest. Humanitas velamen est, quo tegitur et per quod translucet deitas Iesu Christi. Modo ergo agendi humano Salvator non excludit naturam divinam. Sed neque etiam:

b) Facto quodam singulari. Adversarii haec obiiciunt, quibus Iesum deitatem suam simpliciter repudiasse opinantur: Adulescenti interroganti: "Magister bone, quid boni faciam, ut habeam vitam aeternam?" respondet: "Quid me interrogas de bono? Unus est bonus, Deus.³ His verbis Iesus reiicit titulum vanum magistri boni, quo pharisaei honorabantur,⁴ omnem gloriam tribuens Deo optimo. Seipsum vero Deum esse neque affirmat, neque negat coram adulescente. Coram discipulis autem idoneis, qui capiant mysterium suae deitatis, se profitetur magistrum et dominum,⁵ et quidem sensu optimo et perfectissimo, comparando se Patri caelesti: "Unus est enim magister vester, Christus ..., unus Pater vester, qui in caelis est.⁶"

De parusia sua, i. e. de adventu ad ultimum iudicium dicit: "De die autem illo vel hora nemo scit, neque angeli in caelo, neque Filius, nisi Pater.⁷" Vis sententiae haec est: dies iudicii nulli creaturae communicatur, atque proinde etiam Filius illum diem nescit scientia communicabili. Sic enim Salvator alia occasione explicat: "Non est vestrum nosse tempora vel momenta, quae Pater posuit in sua potestate.⁸"

In cruce moriens Iesus exclamat: "Deus meus, Deus meus, ut quid dereliquisti me?⁹" His verbis Iesus non deitatem suam abnegat, sed humanitatem suam patientem affirmat. Deitas ipsius minime excluditur eo, quod humanitas, mortis supplicium subiens, Deum summis precibus exorat et invocat.

Nulla ergo ratione ostendi potest Iesum effatis, quibus humanitatem prodit, deitatem suam negare. Quaeritur ergo, utrum deitatem positive professus sit necne.

2. Argumentum positivum: Effata, quibus Iesus prodit conscientiam sui divinam.

Adversarii concedunt Iesum conscientiam quidem supra-humanam prodidisse, divinam vero prodidisse negant.¹⁰ Revera Iesus numquam Deum simpliciter se dicit, cum auditores subintellexissent vel incarnationem Patris caelestis vel deitatem dualisticam. Hoc non obstante Iesus conscientiam suae deitatis manifestat: comparando se Deo, exigendo obsequia divina atque fungendo omnipotentia divina.

a) Comparando se Deo. Quamvis Iesus omnium humillimus sit, tamen non solum omnibus hominibus,¹¹ sed etiam angelis in caelo se anteponit.¹² Angeli inserviunt atque obediunt ipsi tamquam regi suo et domino.¹³ Quo implicite iam gradu divino se locat. Sed et explicite omnia ea sibi accommodat, quae in Vetere Testamento de solo Iahve edicuntur. Quemadmodum Iahve sponsus erat Israel, ita Iesus sponsus est animarum sibi creditarum.¹⁴ Quemadmodum Iahve filios Ierusalem congregare voluit ut gallina congregat pullos suos sub alas,¹⁵ ita et Christus.¹⁶ Qua potestate absoluta Iahve misit prophetas Veteris Testamenti, Iesus mittit suos: "Ecce ego mitto ad vos prophetas.¹⁷" Sicut Iahve Moysi et fratri eius promisit: "Ego ero in ore tuo et in ore illius, et ostendam, quid agere debeatis,¹⁸" sic et Christus apostolis: "Ego enim dabo vobis os et sapientiam, cui non poterunt resistere.¹⁹" Sermonem suum Christus non ad modum prophetarum incipit dicendo: "Sic Iahve loquitur," sed nomine suo docet "quasi potestatem habens"²⁰ Sicut Iahve est dominus Veteris Testamenti, ita et Christus.²¹ Christus ergo prorsus se aequat Iahve, vero Deo, qui cum israelitis foedus pepigerat.

b) Exigendo obsequia divina, scil. fidem absolutam, amorem supremum, adorationem religiosam personae suae praestanda.

Christus non solum exigit, ut homines credant verbo suo, sed postulat fidem absolutam in personam suam. Fides in personam Christi est condicio, sine qua nulla salus: "Ut omnis, qui credit in eum, non pereat, sed habeat vitam aeternam.²²" Quemadmodum discipuli in Deum credunt, ita et in Christum credere tenentur: "Creditis in Deum, et in me credite.²³" Fides in Deum et in Christum convertuntur: "Qui credit in me, non credit in me, sed in eum, qui misit me.²⁴" Infideles primo damnabuntur, quia non crediderunt in personam eius, secundo tantum, quia non crediderunt doctrinam eius: "Qui enim me confusus fuerit et verba mea ... et Filius hominis confundetur eum, cum venerit in gloria Patris sui cum angelis sanctis.²⁵" Christus ergo semetipsum ponit obiectum materiale fidei. Hinc si Deus non esset, idolum esset.

Simul cum fide quaerit etiam amorem supremum erga personam suam.²⁶ Iesus poscit, ut postposita dilectione necessariorum nostrorum, immo etiam postposito amore sui, ipsi amorem devoveamus: "Qui amat patrem aut matrem plus quam me, non est me dignus, et qui amat filium aut filiam super me, non est me dignus.²⁷" "Si quis venit ad me, et non odit patrem suum et matrem et uxorem et filios et fratres et sorores, adhuc autem et animam suam, non potest meus esse discipulus.²⁸"

Exigit proinde, ut erga ipsum impleamus non iam praeceptum dilectionis proximi, sed praeceptum dilectionis Dei, amando eum ex toto corde, ex tota anima et ex omnibus viribus. Qui non habet hanc dilectionem Iesu, non habet dilectionem Dei: "Qui me odit, et Patrem odit.²⁹"

Haec duo reciprocantur: amor et odium Dei, amor et odium Iesu.

Ratam habet demum adorationem religiosam personae suae. Frequenter in evangelio legitur homines quosdam in genua procumbentes Iesum adorasse. Quodsi haec adoratio (προσκύνησις) a motivo pure profano processisset, fuisset simplicis reverentiae signum, quo servus herum, subditus regem salutant secundum morem orientalium. At vero adoratio sive proskynesis Iesu Christo praestita plerumque a motivo religioso procedit. Homines eum adorant, cum opus divinum ab ipso fieri sperant,³⁰ vel cum de opere divino ab ipso facto gratias agunt,³¹ vel cum stupefacti ob miracula patrata exclamant: "Vere Filius Dei es tu!³²" vel cum resuscitatum et in caelum ascendentem eum venerantur.³³

Atqui secundum usum loquendi Novi Testamenti soli Deo exhibetur proskynesis religiosa. Hac enim proskynesi Deus in templo hierosolymitano³⁴ et in caelo³⁵ adoratur, atque de hac proskynesi Iesus ait: "Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies.³⁶ Hanc proskynesim nemo hominum neque angelorum audet accipere. Cornelium ad Petri pedes,³⁷ procidentem et adorantem princeps apostolorum elevat dicens: "Surge, et ego ipse homo sum." Ioannem ad pedes angeli adorantem angelus vetat: "Vide ne feceris: conservus tuus sum, et fratrum tuorum habentium testimonium Iesu. Deum adora.³⁸" Sic et Iesus, zelator honoris Patris sui, proskynesim religiosam sibi exhibitam cohibere, nedum promovere debuisset, nisi habuisset conscientiam sui prorsus divinam.

c) Fungendo omnipotentia divina. Omnipotentia est Dei attributum eminentissimum et evidentissimum. Iesum autem omnipotentia praeditum fuisse evangelia facile evincunt. Testantur enim Salvatorem nostrum opera omnem vim creatam superantia pro lubitu suo effecisse.

Et primo quidem miracula maxime stupenda patravit³⁹ vi ipsi innata et congenita. Quamvis miracula pluribus in locis vocet opera Patris sui,⁴⁰ patrata in virtute Spiritus Dei,⁴¹ hanc nihilominus virtutem faciendi miracula sibimet attribuit. Nam miracula quaecumque ipse facere potest quando, quomodo et quoties ipsi placuerit, quin prius Deum exorare teneatur. Miracula e natura Iesu scaturiunt tamquam a fonte suo naturali. Immo Iesus potestatem miracula patrandi transfundit etiam in alios.⁴² Discipulos in mundum mittit dicens: "Infirmos curate, mortuos suscitate, leprosos mundate, daemones eiicite.⁴³" Ac revera apostoli "in nomine Domini Iesu Christi" nulla non efficiunt opera divina.⁴⁴

Potestatem miracula physica patrandi etiam superat potestas remittendi peccata. Hanc potestatem tum Vetus tum Novum Testamentum soli Deo reservant. Consentiente Iesu pharisaei blasphemiae eum accusant hominem, qui sibi assumeret vim peccata remittendi.⁴⁵ Tamen Iesus potestatem hanc sibi adscribit et miraculo confirmat.⁴⁶ Quin eam tradit discipulis, ut nomine et auctoritate ipsius peccata remittant: "Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt.⁴⁷" "Amen dico vobis, quaecumque alligaveritis super terram, erunt ligata et in caelo, et quaecumque solveritis super terram, erunt soluta et in caelo.⁴⁸"

Iesus autem non solum remittit peccata, sed perficit opus redimendi a peccatis sive delendi peccata, uti alio loco iam probavimus.⁴⁹ Vitae suae atque morti Iesus adscribit pretium et potestatem plene et adaequate satisfaciendi pro peccatis a genere humano commissis. Atqui nulla creatura tantum pretium sibi adiudicare potest. Salvator, qui persona sua exsequitur opus redemptionis a Deo promissum, Deus ipse esse debet.

Operationem redemptricem comitatur ius mundum iudicandi. Iudicium mundi solius Iesu est,⁵⁰ ita ut ne Pater caelestis quidem sese immisceat: "Neque enim Pater iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit Filio, ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem.⁵¹"

Cum iudex mundi eundem honorem mereatur ac Deus Pater, eadem etiam ac Pater deitate insignitus esse debet. Modus etiam, quo Iesus iudicat vivos et mortuos, supponit ipsius deitatem. Etenim renes et corda scrutabitur⁵² atque singulis hominibus pro merito vel demerito vitam aeternam vel poenam aeternam tribuet convenientem.⁵³ Profecto solus Deus omniscius et omnipotens sic mundum iudicare valet.

Revera totum Vetus Testamentum iudicium mundi ipsi Iahve reservat: "Dominus Iahve veniet [ad iudicium] omnesque sancti eius cum eo;⁵⁴" "Dominus iudicabit fines terrae;⁵⁵" "Iustum et impium iudicabit Iahve.⁵⁶ Unde iudicii dies vocatur "dies Domini magnus et horribilis.⁵⁷" Igitur Iesus semetipsum iudicem mundi proclamans Deum indubitanter se profitetur.

Neminem latet Iesum se nominasse Filium Dei. Quaeritur autem, quonam sensu Filium Dei se nominaverit. Occidentales quidem filium eum tantum vocant, qui a patre genitus est ac proinde naturam suam a patre traxit. Orientales vero necnon ipsa sacra Scriptura vocem "filii" adhibent ad designandam tum filiationem naturalem, tum qualemcumque propinquitatem sive physicam sive ethicam. Qui oleo unctus est, vocatur "filius olei,¹" qui mortem meruit, "filius mortis,²" discipuli prophetarum sunt "filii prophetarum.³" Homines perversi sunt "filii Belial" vel "filii perditionis,⁴" damnati sunt "filii gehennae.⁵"

Idem usus loquendi valet quoad vocem "filii Dei.⁶" Unde angeli, homines sancti,⁷ israelitae⁸ necnon fideles Iesu⁹ filii Dei appellantur. A fortiore reges uncti in nomine Domini¹⁰ vocantur filii Dei. Maxime tamen regi messiano hoc nomen tribuebatur tum a Vetere Testamento¹¹ tum a recentiore iudaismo.

Ac iudaismus rabbinicus quidem, cum somniaret messianismum humano-politicum, Messiam profecto non putabat Filium Dei naturalem,¹² sed mere moralem. Contra in Vetere Testamento Filius Dei describitur naturalis (physicus sive metaphysicus), non tantum moralis (ethicus).¹³ Cum autem Iesus Christus conceptum messianum Veteris Testamenti totum sibi adhibuerit, reiecto messianismo rabbinico, supponendum est eum etiam Filium Dei naturalem se confessum esse. Cui sententiae adversantur rationalistae tum antiquiores tum moderni.¹⁴ Praesumunt nempe Iesum et conceptum messianum et in specie titulum Filii Dei messianum a iudaismo recentiore deprompsisse. Unde propugnant Iesum plus ceteris hominibus amore iunctum se scivisse Deo Patri ac proinde Filium Dei se vocasse sensu ethico singulari quidem, minime vero sensu physico. Quam falso ita sentiant increduli, iam nunc ex illis testimoniis ostendendum est, quibus Salvator filiationem suam divinam confessus est.

1. Coram parentibus in templo.

Prima verba Iesu ab evangelistis collecta ipsius filiationem divinam respiciunt. Puerum duodecim annorum parentes triduo anxie quaerunt. Inventum demum "in templo sedentem in medio doctorum, audientem illos et interrogantem eos", Maria mater interpellat: "Fili, quid fecisti nobis sic? ecce pater tuus et ego dolentes quaerebamus te." Et ait ad illos: "Quid est, quod me quaerebatis? nesciebatis, quia in his, quae Patris mei sunt, oportet me esse?" "Et ipsi non intellexerunt verbum, quod locutus est ad eos.¹⁵"

Profecto verbum pueri tam alienum est ab intellectu humano, ut potius eius filiationem divino-naturalem prodat.

Nam si Filius Dei ethicus tantum esset, conscientiam huius filiationis cursu temporis demum acquisivisset. Progressu evolutionis psychologicae internae atque actibus et experientiis vitae externae Iesus paulatim edoctus et certior factus fuisset se a Patre caelesti singulari prorsus modo diligi et iuvari plus omnibus hominibus. Haec certitudo aetate provectiore tantum et maxime durante operatione messiana apicem attigisset. Cum autem e contrario iam puer duodecim annorum Deum cum pondere appellet Patrem suum, cumque solummodo in his, quae Patris sui sunt, eum esse oporteat, natura Filius Dei est, non evolutione psychologica.

Insuper clare indicat se Filium Patris caelestis esse eadem notione naturali sive physica, qua ab hominibus credebatur filius Ioseph et Mariae. Verbis Mariae: "Ecce pater tuus et ego" opponit verba: "Pater meus" in caelis. Tertium comparationis non est paternitas ethica, sed physica. Et revera, si natura merus homo esset, durus atque erga parentes inverecundus fuisset sermo: "Quid est, quod me quaerebatis? nesciebatis, quia in his, quae Patris mei sunt, oportet me esse?" Qua homo parentes suos utique sequi debebat; qua Filius Dei naturalis vero in his, quae Patris caelestis sunt, manet.

2. Coram discipulis primo tempore vitae publicae.

Iesum post baptisma primum Hierosolyma peregrinantem Nicodemus, discipulus secretus, convenit atque legatum a Deo missum agnoscit: "Rabbi, scimus, quia a Deo venisti magister. Nemo enim potest haec signa facere, quae tu facis, nisi fuerit Deus cum eo." Iesus vero ipsum edocet se nequaquam prophetam mere humanum esse a Deo dilectum et instructum, sed potius divinas veritates propria cognitione scire propriisque oculis vidisse, quia in caelo fuit, e caelo descendit et in caelo est, qua Filius Dei unigenitus, quem Pater in mundum misit Salvatorem: "Amen, amen dico tibi, quia quod scimus loquimur, et quod vidimus testamur ... Et nemo ascendit in caelum, nisi qui descendit de caelo, Filius hominis, qui est [ὁ ὢν] in caelo. Sic enim Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret, ut omnis, qui credit in eum, non pereat, sed habeat vitam aeternam. Non enim misit Deus Filium suum in mundum, ut iudicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum. Qui credit in eum, non iudicatur; qui autem non credit, iam iudicatus est, quia non credit in nomine unigeniti Filii Dei.¹⁶"

His verbis Iesus modo disertissimo excludit filiationem mere ethicam.

Idem re paulo post septuaginta duobus discipulis a prima missione evangelica redeuntibus testatur: "Omnia mihi tradita sunt a Patre meo. Et nemo novit Filium, nisi Pater, neque Patrem quis novit, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare.¹⁷" His verbis Iesus sibi attribuit omnipotentiam et omniscientiam Patris ac proinde naturam divinam Patris.

Omnipotentia: "Omnia mihi tradita sunt a Patre meo." Discipuli nempe gaudentes narraverant se in nomine Iesu miracula quaelibet fecisse. Inde Iesus Patrem laudat, quod non solum potestatem operandi miracula Filio tradiderit, sed divinam potestatem simpliciter: "Omnia mihi tradita sunt a Patre meo" sive, uti postea declaravit: "Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra.¹⁸" Una cum omnipotentia Filio tradita est etiam:

Omniscientia: "Et nemo novit Filium, nisi Pater, neque Patrem quis novit, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare." Scientia totaque essentia Filii tanta est, ut Pater solus eum possit comprehendere: "Nemo novit Filium, nisi Pater." Iterum scientia Filii tam perfecta est, ut ipse solus scientiam et essentiam Patris comprehendat, utque omnis cognitio, quam creaturae habent de Patre, scaturiat e scientia Filii tamquam a fonte infinito: "Neque Patrem quis novit, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare." Uno verbo: Filius habet divinam scientiam Patris, sicuti Pater habet divinam scientiam Filii. Utriusque scientia, Patris et Filii, convertuntur.

Iesus ergo sibi conscius est se possidere ea duo attributa, quae solius Dei sunt quaeque naturam, operationem, vitam divinam adaequate continent: omnipotentiam voluntatis et omniscientiam intellectus. Patet haec attributa divina Filii supponere Filii divinitatem. Nec obstat, quod Iesus fatetur omnia sibi tradita esse a Patre. Quisquis enim filius naturalis idem fateri debet: omnia habet a Patre, tum naturam filialem, qua Patri aequatur, tum relationem filialem, qua a Patre distinguitur ut persona propria.

3. Coram apostolis et populo in Galilaea.

Versus finem commorationis galilaicae Iesus turbis populi aliqualem revelationem divinae suae filiationis dedit. Turbae eum plerumque agnoscebant prophetam,¹⁹ aliquoties etiam prophetam messianum.²⁰ Inde Iesus ansam sumit ipsis revelandi mysterium, quod Nicodemo iam revelaverat, scil.: se esse Messiam Filium Dei supramundanum et praeexsistentem, qui pretii infiniti est ita, ut omnes homines salvare valeat, immo, ut ipse sit salus et vita aeterna hominum: "Hoc est opus Dei, ut credatis in eum, quem misit ille ... Pater meus dat vobis panem de caelo verum. Panis enim Dei est, qui de caelo descendit et dat vitam mundo ... Ego sum panis vitae ... Haec est autem voluntas Patris mei, qui misit me: ut omnis, qui videt Filium et credit in eum, habeat vitam aeternam, et ego resuscitabo eum in novissimo die ... Non quia Patrem vidit quisquam, nisi is [Filius], qui est a Deo, hic vidit Patrem. Amen, amen dico vobis: Qui credit in me, habet vitam aeternam. Ego sum panis vitae ... panis de caelo descendens ... Ego sum panis vivus, qui de caelo descendi.²¹"

Hanc doctrinam altissimam populus nec capere nec sustinere valebat. Immo haec causa erat, cur plerique etiam discipuli Iesum derelinquerent,²² solis duodecim apostolis remanentibus. Quos cum Iesus interrogaret: "Numquid et vos vultis abire?" respondit Simon Petrus: "Domine, ad quem ibimus? Verba vitae aeternae habes, et nos credidimus et cognovimus, quia tu es Christus Filius Dei.²³" Magistro enixius instanti: "Quem me esse dicitis?" Petrus ait: "Tu es Christus Filius Dei vivi.²⁴" Atque hoc testimonium Iesus suum facit, Petrum inde laudando et remunerando.²⁵

Dubium esse nequit, quin hoc testimonium primo respiciat messianitatem, post tantum filiationem divinam Iesu, i. e. Petrus Iesum profiteri vult Christum (Messiam), addito titulo messiano Filii Dei.²⁶ Quaeritur solummodo, num in ore Petri Messias sive Filius Dei origine et natura sit merus homo Deo maxime dilectus an potius sit ens suprahumanum et metaphysicum? Dubium hoc contextus evangelicus solvit.

Iudaei diserte Iesum professi erant Messiam, utique humano-terrenum: "Quia hic est vere propheta, qui venturus est in mundum.²⁷" Hac confessione motus Iesus eos edocuit se esse Messiam, Filium Dei caelestem.²⁸ Turbis atque plurimis discipulis inde scandalizatis et Iesum derelinquentibus, Petrus affirmat: "Tu es Messias Filius Dei vivi." Hoc sermonis contextu confessio Petri certo nequit intelligi de Messia mere humano sive de Filio Dei mere ethico, praecipue cum Iesus fidem messianam Petri extollat: "Beatus es Simon Bar Iona, quia caro et sanguis non revelavit tibi; sed Pater meus, qui in caelis est.²⁹" Quamvis ergo Petrus de opere a Messia Iesu complendo nondum recte sentiat,³⁰ neque divinitatem Filii Dei diserte enuntiet, tamen confessione apud Caesaream Philippi facta iam quasi adumbrat fidem, quam postea profitetur in "Deum nostrum et Salvatorem Iesum Christum.³¹"

4. Coram pharisaeis et populo in Iudaea.

Galilaea relicta Iesus cum apostolis Iudaeam petit ibique, praesertim Hierosolymis et in ipso templo, divinam suam filiationem practice, theoretice et parabolice pandit et exponit. Et primo quidem practice patratis miraculis demonstrat se Patrem caelestem aequare potentia et operatione proindeque etiam natura: "Quaecumque enim ille [Pater] fecerit, haec et Filius similiter facit. Pater enim diligit Filium, et omnia demonstrat ei, quae ipse facit ... Sicut enim Pater suscitat mortuos et vivificat, sic et Filius, quos vult, vivificat ... Amen, amen dico vobis, quia venit hora, quando mortui audient vocem Filii Dei, et qui audierint, vivent. Sicut enim Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio habere vitam in semetipso.³²" Iesum hisce se verbis constituisse filium Dei naturalem ne iudaei quidem diffitebantur: "Propterea ergo magis quaerebant eum iudaei interficere, quia ... et Patrem suum dicebat Deum, aequalem se faciens Deo.³³"

Paulatim progrediens etiam theoretice metaphysicam suam filiationem docet disputans cum pharisaeis. Pharisaeis quaerentibus: "Tu quis es?" Iesus respondet: "Principium (ἡ ἀρχή), qui et loquor vobis.³⁴" Antea se dixerat origine et natura esse supramundanum: "Vos de deorsum estis, ego de supernis sum. Vos de mundo hoc estis, ego non sum de hoc mundo.³⁵ Iam nunc originem et naturam suam explanando addit: se omnium rerum esse principium. Evangelista expresse enuntiat Iesum suam inde deitatem indicasse, licet pharisaei eum non intellexerint.³⁶

Qua principium universi Iesus aeternus est: "Abraham pater vester exsultavit, ut videret diem meum: vidit et gavisus est." Dixerunt ergo iudaei: "Quinquaginta annos nondum habes, et Abraham vidisti?" Dixit eis Iesus: "Amen, amen dico vobis, antequam Abraham fieret (πρὶν Ἀβραὰμ γενέσθαι), ego sum (ἐγώ εἰμι).³⁷" Cum non dicat se ante Abraham "fuisse", sed simpliciter esse (praesens aeternitatis), non solum sibi adscribit praeexsistentiam, sed absolutam aeternitatem, sibi accommodans illa verba Iahve: "Ego sum, qui sum." Quod iudaei capientes eum de blasphemia accusant ac propterea lapidare volunt.³⁸

Iesus autem magis insistens doctrinae propositae semet appellat lucem mundi. Innumeris fere locis Veteris et Novi Testamenti Deus vocatur lumen mundi. Sicut enim sol mundo communicat lucem materialem, ita Deus hominibus tribuit lumen spirituale veritatis et salutis. Hanc qualitatem divinam sibi adscribens Iesus ait: "Ego sum lux mundi: qui sequitur me, non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae.³⁹" "Dum lucem habetis, credite in lucem, ut filii lucis sitis ... Qui credit in me, non credit in me, sed in eum, qui misit me. Et qui videt me, videt eum, qui misit me. Ego lux in mundum veni, ut omnis, qui credit in me, in tenebris non maneat.⁴⁰" Filius ergo lux divina est, sicut Pater; unde qui lumen Filium videt, videt et lumen Patrem. Qua lux mundi Filius natura aequalis est Patri.

Lux est vita atque communicat vitam secundum usum loquendi biblicum. Quare Deus verus, ut opponatur idolis, saepissime vocatur "vita" sive "Deus vivens.⁴¹" Sed et Iesus Patrem suum nominat "Patrem viventem ... qui habet vitam in semetipso.⁴²" Idem autem dicit de se: "Sicut enim Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio habere vitam in semetipso.⁴³" Unde Filius etiam creaturis tum vitam temporalem tum vitam aeternam⁴⁴ largitur. Immo ipse de se affirmat: "Ego sum via et veritas et vita.⁴⁵" Filius est via ad Deum simpliciter (ἡ ὁδός), veritas Dei simpliciter (ἡ ἀλήθεια), vita divina simpliciter (ἡ ζωή); ergo Deus est.

Quare Iesus explicite se dicit esse unum cum Patre: "Ego et Pater unum sumus (Ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἓν ἐσμεν)... Si non facio opera Patris mei, nolite credere mihi. Si autem facio, et si mihi non vultis credere, operibus credite, ut cognoscatis et credatis, quia Pater in me est et ego in Patre.⁴⁶" Pater et Filius unum sunt non mero consensu voluntatis et affectu amoris sive unitate morali, uti volunt rationalistae, sed unitate naturae sive substantiae. Unum enim sunt illo principio essentiali, ex quo oritur operatio divina Patris pariter ac Filii, et quo fit, ut Pater sit in Filio et Filius in Patre. His verbis Iesus tam luculenter Filium Dei naturalem se exhibuit, ut iudaei exclamarent: "Lapidamus te ... quia tu homo cum sis, facis teipsum Deum.⁴⁷"

Revelationem filiationis practice et theoretice propositam Iesus denique parabolice illustrat. Paucis ante passionem diebus iudaeis narrat parabolam vinitorum dicens: "Homo erat paterfamilias, qui plantavit vineam, et saepem circumdedit ei, et fodit in ea torcular, et aedificavit turrim, et locavit eam agricolis, et peregre profectus est. Cum autem tempus fructuum appropinquasset, misit servos suos ad agricolas, ut acciperent fructus eius. Et agricolae apprehensis servis eius, alium ceciderunt, alium occiderunt, alium vero lapidaverunt. Iterum misit alios servos plures prioribus, et fecerunt illis similiter. Novissime autem misit ad eos filium suum, dicens: Verebuntur filium meum. Agricolae autem videntes filium, dixerunt intra se: Hic est heres, occidamus eum, et habebimus hereditatem eius. Et apprehensum eum eiecerunt extra vineam et occiderunt.⁴⁸"

Significatio parabolae obvia est: patrefamilias significatur Deus, vinea Israel, vinitoribus populus iudaeorum, servis prophetae, filio "unico carissimo.⁴⁹" Iesus ergo prophetis opponitur sicut filius unicus carissimus servis. Cum prophetae, filii illi Dei ethici, solummodo serviant in vinea, Iesus iure pleno potitur hereditate Patris. Exinde patet eum non esse Filium Dei adoptivum sive ethicum, sed physicum.

5. Coram apostolis et iudicibus in conspectu mortis.

Filiatione sua divina coram pharisaeis et populo revelata Iesus apostolis in ultimarum horarum familiaritate etiam intimam suam relationem ad Patrem detegit proferendo sermonem supremum et fundendo orationem sacerdotalem.

Sermone supremo profitetur se cum Patre prorsus converti quoad naturam divinam eiusque manifestationem et operationem: "Qui videt me, videt et Patrem ... Ego in Patre et Pater in me est ... Omnia quaecumque habet Pater, mea sunt ... Pater in me manens, ipse facit opera ... Si opera non fecissem in eis, quae nemo alius facit, peccatum non haberent; nunc autem et viderunt et oderunt et me et Patrem meum ... Qui me odit, et Patrem meum odit.⁵⁰"

Oratione sacerdotali testatur se ab aeterno gloriam divinam communem habere cum Patre; se hanc gloriam ad tempus abdicasse, ut suos redimeret; se iamnunc gloriam Patris repetere, ut redemptos secum et cum Patre uniat atque beatificet: "Pater, venit hora, clarifica Filium tuum, ut Filius clarificet te ... Ego te clarificavi super terram: opus consummavi, quod dedisti mihi ut faciam: et nunc clarifica me Pater apud temetipsum claritate, quam habui prius, quam mundus esset, apud te ... Ut omnes unum sint, sicut tu Pater in me et ego in te, ut et ipsi in nobis unum sint ... Pater, quos dedisti mihi, volo ut ubi sum ego, et illi sint mecum, ut videant claritatem meam, quam dedisti mihi, quia dilexisti me ante constitutionem mundi.⁵¹"

Institutione discipulorum vix perfecta, Iesus traditur iudicibus synedrii. Princeps sacerdotum eum interpellat: "Adiuro te per Deum vivum, ut dicas nobis, si tu es Christus Filius Dei." Dicit illi Iesus: "Tu dixisti. Verumtamen dico vobis, amodo videbitis Filium hominis sedentem a dextris virtutis Dei et venientem in nubibus caeli." Tunc princeps sacerdotum scidit vestimenta sua dicens: "Blasphemavit: quid adhuc egemus testibus? ecce nunc audistis blasphemiam: quid vobis videtur?" At iudices dixerunt: "Reus est mortis.⁵²"

Cum tamen sententia capitis noctu lata iuridice invalida esset, postridie summo mane eam reformare decernunt. Coacto ergo iterum concilio interpellant Iesum: "Si tu es Christus, dic nobis." Affirmans ait illis: "Si vobis dixero, non credetis mihi ... Ex hoc autem erit Filius hominis sedens a dextris virtutis Dei." Dixerunt autem omnes: "Tu ergo es Filius Dei?" Qui ait: "Vos dicitis, quia ego sum." At illi dixerunt: "Quid adhuc desideramus testimonium? ipsi enim audivimus ex ore eius.⁵³" Itaque secundo eum capitis damnant.

Quia vero solus procurator romanus ius capitis habebat, adducunt Iesum ad Pilatum, ut obtineant confirmationem sententiae latae. Et quidem primo simulant Iesum reum esse laesae maiestatis humanae, i. e. eum seditionem contra caesarem movisse dicendo se regem esse.⁵⁴ Cum autem nihil proficiunt, causantur Iesum commisisse crimen laesae maiestatis divinae (blasphemiam) ac propterea secundum legem mosaicam dignum esse, qui morte plectatur: "Nos legem habemus, et secundum hanc legem debet mori, quia Filium Dei se fecit.⁵⁵"

E trina sessione iudiciali liquet Iesum se constanter dixisse Messiam, Filium Dei ac propterea tamquam blasphemiae reum ad mortem damnatum esse. Atqui nemo negaverit, Iesum messianitatem suam et filiationem divinam intellexisse ea notione altissima, qua eam adhuc clarius clariusque evolverat. Hanc vim testimonii Iesu nec iudices pharisaei ignorabant.

Pharisaei Iesum oderunt, quia reiiciendo messianismum rabbinicum se affirmabat esse Messiam supernaturalem et Filium Dei physicum. "Propterea quaerebant eum iudaei interficere, quia ... Patrem suum dicebat Deum, aequalem se faciens Deo.⁵⁶" Revera, quotiescumque Salvator Filium Dei naturalem se esse dicebat, pharisaei eum lapidibus obruere tentabant.⁵⁷ Immo paucis ante passionem diebus fatentur: "Lapidamus te de blasphemia, quia tu homo cum sis, facis teipsum Deum.⁵⁸" Quodsi ergo nunc in iudicio Iesum Messiam et Filium Dei se profitentem blasphemiae accusant et ob hanc causam ad mortem damnant, ipsi iudices pharisaei alte clamant: Salvatorem nostrum noluisse esse regem Messiam theocraticum filiumque Dei ethicum, sed Messiam Deum Filiumque Dei physicum atque eum hanc suam revelationem morte obsignasse.

Iesum deitatem suam docuisse confirmat totum aevum apostolicum iam inde a die resurrectionis usque ad obitum ultimi apostoli. Fidem discipulorum a resurrectione usque ad ascensum Iesu perhibent ultima capita Evangeliorum; pro fide primae generationis christianae usque ad medium saeculum primum testimonium dicunt Actus Apostolorum; fidem secundae generationis usque ad annum circiter septuagesimum praedicant s. Paulus et Synoptici; fidem demum exeuntis saeculi apostolici repetit s. Ioannes: Totum saeculum primum est quasi una vox Christi repercussa deitatem veram Salvatoris proclamans.

a) A die resurrectionis discipuli divinitatem Iesu firmiter et inconcusse crediderunt. Solus Thomas Didymus, de ipsa resurrectione dubitans, incredulus mansit: "Nisi videro in manibus eius fixuram clavorum, et mittam digitum meum in locum clavorum, et mittam manum meam in latus eius, non credam." Post dies octo duodecim apostolis congregatis iterum apparuit Iesus et stetit in medio et dixit Thomae: "Infer digitum tuum huc, et vide manus meas, et affer manum tuam, et mitte in latus meum: et noli esse incredulus, sed fidelis. Respondit Thomas exclamans: "Dominus meus et Deus meus!"¹

Dubium esse nequit, quin ceteri discipuli eandem fidem habuerint. Praesumendum enim est eos Thoma incredulo minime fuisse fide inferiores. Insuper eandem, ac Thomas, fidem a die pentecostes omnes praedicant.² Ergo haec eorum fides antea nata est, scil. statim post resurrectionem.

Iam verba "Dominus meus et Deus meus", hebraice "Adonai Elohim" divinitatem Iesu plenissime enuntiant. Duplici enim hoc nomine israelitae deitatem veram emphatice vocabant. "Elohim" est pluralis maiestatis, quo hebraei ab initio divinitatem ab ipsis adoratam opponebant diis gentilibus.

Item "Adonai" est pluralis maiestatis unum Deum eatenus designans, quatenus toto mundo dominatur. Ante captivitatem israelitae rarius utebantur appellatione divina "Adonai", praeferentes nomen "Iahve" ipsis a Deo revelatum. Cursu vero temporis putarunt nomen Iahve esse nomen ineffabile. Unde ubicumque illud in textu hebraico scriptum inveniebant, non legebant Iahve, sed Adonai. Massoretae tetragrammati Iahve (יהוה) adiiciebant puncta vocalia vocis Adonai (אֲדֹנָי), ut lectorem monerent, nomen ineffabile Iahve pronuntiandum esse Adonai. Atque ita etiam in versione Septuaginta graeca et in Vulgata latina vox Iahve ubique vertitur "ὁ κύριος" et "Dominus". Ideo sive discipuli Iesum resuscitatum profitentur "Dominum Deum" sive etiam "Dominum" simpliciter, divinitatem Salvatoris sine dubio proclamant.

b) Hanc fidem Iesus ipse tum resurrectione sua tum revelatione subsequenti enixe fovit.

Resurrectionem suam Iesus saepe annuntiaverat tamquam criterium summum suae messianitatis et divinitatis. Propria vi a mortuis resurgens Iesus probavit se esse Messiam triumphantem atque Dominum mundi, omnes astutias hominum eludentem. Unde apostoli dicunt resurrectione Iesum factum esse Messiam et Dominum, non quod antea non fuerit Messias et Dominus, sed quia resurrectione sua gloriam Messiae et Domino mundi debitam evidenter adeptus est.

Post resurrectionem quavis occasione Iesus discipulis se praebet Adonai Elohim, Dominum Deum. Apostolis per Magdalenae nuntium affert potentia divina se ascensurum esse ad Patrem suum: "Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum."³ Apostolis potentia divina confert potestatem remittendi peccata: "Accipite Spiritum Sanctum: quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt."⁴ Thomae aliorumque discipulorum fidem evocat et approbat: "Noli esse incredulus, sed fidelis ... Dominus meus et Deus meus ... Beati, qui non viderunt, et crediderunt."⁵ Discipulis auctoritate propria mittit Spiritum Sanctum eosque iubet facere miracula nomine ipsius: "Ego mitto promissum Patris mei in vos."⁶ "In nomine meo daemonia eiicient ..."⁷ Hora demum ascensionis maximo cum pondere et gravitate dicit se omnipotentem Dominum caeli et terrae esse atque cum Patre et Spiritu Sancto unum Deum in Trinitate personarum: "Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra. Euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti ... Et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi."⁸ Itaque Iesus Christus ante reditum ad Patrem divinitatem suam clarissime manifestat.⁹

Christologiam, qualem praedicaverint et coluerint apostoli statim post discessum magistri, Lucas medicus enarrat in Actibus Apostolorum. Ex catechesibus Petri, Stephani, Philippi, Pauli habitis paulo post mortem Christi atque descriptis in priore parte Actuum Apostolorum discimus discipulos iudaeis ante omnia annuntiasse messianitatem Iesu a Nazareth.¹ Naturam autem Messiae Iesu describentes eum profitentur Filium Dei et Dominum.

a) Filius Dei. Die pentecostes Petrus coram populo et iudicibus audet dicere: "Deus Abraham et Deus Isaac et Deus Iacob, Deus patrum nostrorum glorificavit Filium suum Iesum, quem vos quidem tradidistis et negastis ante faciem Pilati ... Vobis primum Deus suscitans Filium suum, misit eum benedicentem vobis."² Primi fideles orant: "Convenerunt enim vere in civitate ista adversus sanctum Puerum tuum Iesum, quem unxisti, Herodes et Pontius Pilatus cum gentibus et populis Israel ... Manum tuam extendas ad sanitates et signa et prodigia fieri per nomen sancti Filii tui."³ Philippus a baptizandis postulat fidem in "Filium Dei Iesum Christum".⁴ Eadem fides est pars maxime essentialis evangelii Pauli praedicantis "in synagogis Iesum, quoniam hic est Filius Dei"⁵ et affirmantis de Iesu scriptum esse in psalmo secundo: "Filius meus es tu, ego hodie genui te."⁶ Apostolos autem loqui de Filio Dei naturali, non morali, patet. Etenim Iesus Filius Dei ipsis est "auctor vitae",⁷ fons omnis salutis; mediator remissionis peccatorum; "constitutus a Deo iudex vivorum et mortuorum".⁸ Haec omnia de solo Filio Dei naturali edici possunt.

b) Dominus. Passim in ecclesia primigenia Iesus vocatur: "ὁ κύριος, Dominus", "Dominus Iesus Christus",⁹ "Dominus noster",¹⁰ "Dominus noster Iesus Christus". "Dominus" est nomen proprium Iesu. Inutile foret in hac veritate insistere, quippe quae in omni fere pagina Actuum prostet.

Iesum vero "Dominum" vocari non sensu profano,¹¹ sed sensu religioso, quo "Dominus" idem est ac Adonai, Iahve, verus Deus, facile probatur. Nam:

1°. Nomen "Domini" promiscue datur Deo Patri et Iesu Christo. Nomen "Domini" centies decies in Actibus legitur. Horum textuum circiter tertia pars respicit Deum Patrem; tertia pars Iesum Christum; tertia demum pars sive Patrem sive Iesum Christum, e. g. Act 11, 20 sq. vox "Dominus" ter invenitur, et quidem primo adhibetur Iesu, iterum Deo simpliciter, tertio Deo et Iesu insimul. Ergo "Dominus" Iesus aperte Deo aequiparatur.

2°. De "Domino" Iesu attributa divina praedicantur. Dominus Iesus convertit Saulum et sanat infirmos.¹² In nomine Domini Iesu discipuli cuncta miracula patrant atque conferunt baptisma in remissionem peccatorum.¹³ Fides in Dominum Iesum et gratia Domini nostri Iesu salvant.¹⁴ Pro Domino Iesu discipuli sanguinem fundunt;¹⁵ eidem Stephanus moriens spiritum suum tradit, quemadmodum antea Iesus Patri.¹⁶ Dominus Iesus est "auctor vitae" et "Dominus omnium".¹⁷ Denique Domino Iesu attribuuntur ea omnia, quae sive in Vetere sive in Novo Testamento attribuuntur Domino Deo, Adonai, Iahve. Ergo Iesus idem est ac Adonai, Iahve, verus Deus. Hoc magis etiam elucet ex eo, quod:

3°. "Dominus" Iesus est subiectum cultus religiosi primorum christianorum. Invocatio et adoratio Domini Iesu erant cultus proprius, quo christiani a iudaeis distinguebantur. Petrus ipsa die pentecostes ad Dominum Iesum accommodat verba Ioel: "Omnis, quicumque invocaverit nomen Domini [Iahve], salvus erit."¹⁸ Stephanus orat: "Domine Iesu, suscipe spiritum meum ... Domine, ne statuas illis hoc peccatum."¹⁹ Saulus baptizatur "invocato nomine ipsius" Domini Iesu.²⁰ Damasci fideles simpliciter appellantur homines, "qui invocant nomen istud" Domini Iesu.²¹ Ab initio ergo christiani eodem cultu latreutico, quo in Vetere Testamento solus Iahve colebatur, colunt Iesum ideoque in Iesum etiam transferunt nomen Iahve, Adonai, ὁ κύριος, Dominus.

Haec autem fides ecclesiae primigeniae ab ipso Iesu Christo originem ducit. Nam nisi Iesus Christus ipse in terris degens se revelasset Dominum Deum, numquam discipuli ei devovissent cultum supremum, quem adhuc devoverant soli Iahve sibi praecipienti:²² "Dominum Deum tuum [Iahve ha Elohim] adorabis et illi soli servies."²³

Actus Apostolorum summam christologiae paulinae tradunt, quam epistulae Pauli ipsius enucleatius tractant. Ex iisdem epistulis discimus, qualem fidem tota ecclesia divinitati Iesu praestiterit vivente et scribente apostolo gentium. Critici radicales et liberales quidem propugnant eum Christum non exhibere Deum, sed merum hominem caelestem, i. e. hominem, qui ante vitam mundanam in caelo praeexstiterit et post vitam mundanam in caelum redierit.¹ Revera tamen s. Paulus testimonium tum implicitum tum explicitum reddit divinitatis Iesu.

1. Confessio implicita divinitatis Iesu.

S. Paulus Iesu Christo adscribit operationem divinam, attributa divina, naturam divinam.

a) Operationem divinam, nempe creationem et redemptionem mundi.

Creationem. Filius dilectionis Patris, ait Paulus, "est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae, quoniam in ipso condita sunt universa in caelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive throni sive dominationes sive potestates: omnia per ipsum et in ipso creata sunt: et ipse est ante omnes, et omnia in ipso constant."² Filius Dei "fecit et saecula ... portansque omnia verbo virtutis suae ... propter quem omnia et per quem omnia".³ Redemptionem. "Quoniam quidem Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi"⁴ "Ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere ... ut adoptionem filiorum reciperemus."⁵ "In quo habemus redemptionem per sanguinem eius, remissionem peccatorum."⁶ Ipse est fons gratiae supernaturalis et gloriae aeternae,⁷ ipse "auctor salutis" simpliciter.⁸

b) Attributa divina, nempe omnipotentiam, omniscientiam, aeternitatem.

Omnipotentiam. Creationem et redemptionem mundi supponere omnipotentiam Filii s. Paulus minime ignorat. Ubique enim creationem⁹ et redemptionem¹⁰ recenset inter opera omnipotentis Dei.

Omniscientiam. Praedicat enim "Christum Dei virtutem et Dei sapientiam".¹¹ "In quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi."¹² His verbis implicite iam proponit doctrinam ioannaeam de Logo sive Verbo divino.

Aeternitatem. Quae enim in Vetere Testamento¹³ de aeternitate Iahve edicuntur, s. Paulus simpliciter ad Iesum Christum accommodat: "Tu in principio Domine terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt caeli. Ipsi peribunt, tu autem permanebis, et omnes ut vestimentum veterascent, et velut amictum mutabis eos, et mutabuntur: tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient."¹⁴ Immo, sicut Iahve semetipsum definit simpliciter ens aeternum, ita: "Iesus Christus heri et hodie, ipse et in saecula".¹⁵

c) Naturam divinam. Iesus Christus non ad imaginem Dei, sicut homines,¹⁶ sed ipse "est imago Dei",¹⁷ "imago Dei invisibilis",¹⁸ "splendor gloriae et figura substantiae eius".¹⁹ "In ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter."²⁰ "Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo."²¹ Cum autem sit imago Dei, plenitudo divinitatis, aequalis Deo, unus est cum Deo Patre, sola persona ab eo distinctus. "Nullus est Deus nisi unus", ait Paulus, statimque adiicit duas in uno Deo personas distinctas, Patrem nempe et Iesum Christum.²²

2. Confessio explicita divinitatis Iesu.

S. Paulus Iesum Christum vocat Filium Dei, Deum, Dominum.

a) Filium Dei non ethicum sive adoptivum, sed physicum et naturalem. Etenim doctor gentium graece et pro graeco-christianis scribit. Atqui constat graecos ac generatim occidentales vocem filii solo sensu naturali usurpasse, nescientes filiationem metaphoricam orientalium. Ergo etiam Paulus, quotiescumque Iesum appellat Filium Dei, subintelligit Filium Dei naturalem. Insuper omnes fere textus iam laudati, quibus Paulus divinitatem Christi implicite docet, referuntur ad Christum, quatenus est Filius Dei. Ergo Filius Dei apud doctorem gentium natura Deus est. Accedit, quod Paulus Filium Dei appellat simpliciter:

b) Deum. De Filio dictum esse ait Paulus: "Thronus tuus Deus in saeculum saeculi".²³²⁴ Fideles monet, "ut doctrinam Salvatoris nostri Dei ornent in omnibus ... exspectantes beatam spem et adventum gloriae magni Dei et Salvatoris nostri Iesu Christi".²⁵ "Christus est super omnia Deus benedictus in saecula."²⁶ Plerumque tamen Iesum alio nomine divino appellat:

c) Dominum. Scimus ecclesiam primigeniam Iesu Christo tribuisse nomen Domini = Adonai = Iahve. Eadem significatione Paulus quoque Salvatorem salutat "Dominum". Etenim in Christum "Dominum" transfert, quae in Vetere Testamento praedicantur de Adonai sive Iahve. Iahve educens israelitas de Aegypto est ipse Christus "Dominus".²⁷ De Christo "Domino" scriptum est in psalmo 101, 26: "Tu in principio Domine [Adonai = Iahve] terram fundasti,"²⁸ necnon in prophetia Ioel 2, 32: "Omnis, qui invocaverit nomen Domini [Adonai = Iahve], salvus erit."²⁹ Iesus obtinet illud nomen ineffabile Iahve ab omnibus creaturis adorandum, quo Deus in antiquo foedere vocari voluit:³⁰

"Deus exaltavit illum [Christum], et donavit illi nomen, quod est super omne nomen [Iahve = ὁ κύριος = Dominus], ut in nomine Iesu omne genu flectatur caelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur, quia Dominus Iesus Christus in gloria est Dei Patris."³¹

Unde etiam cultum soli Deo debitum Paulus devovet Christo "Domino". Deo Patri et "Domino" Iesu Christo se suaque fata et facta commendat.³² A Deo Patre nostro et "Domino" Iesu Christo gratiam, pacem et misericordiam ecclesiis exoptat.³³ Item omnes christiani tempore Pauli ubique terrarum "Dominum" Iesum Christum adorant et invocant.³⁴ "Domino" Iesu Christo omnes vivunt et moriuntur: "Sive enim vivimus, Domino vivimus; sive morimur, Domino morimur. Sive ergo vivimus, sive morimur, Domini sumus."³⁵ Hoc cultu divino Deo Patri et "Domino" Iesu exhibito christiani inter se uniuntur et ab omnibus aliis hominibus distinguuntur: "Siquidem sunt dii multi et domini multi: nobis tamen unus est Deus Pater, ex quo omnia, et nos in illo; et unus Dominus Iesus Christus, per quem omnia et nos per ipsum."³⁶ Cum Paulus duplex nomen divinitatis (Iahve Elohim, κύριος ὁ θεός, Dominus Deus) separans Patrem nominet "Deum", Christum autem "Dominum", utriusque profitetur naturam divinam et nihilominus omnem dualismum a deitate amovet.

Hanc christologiam paulinam eandem esse ac doctrinam ecclesiae primigeniae, apostolorum et ipsius Christi, nemo est, qui non videat. Ac revera s. Paulus testatur christologiam suam se accepisse partim e conversatione atque institutione discipulorum Christi, partim e revelatione Christi ipsius: "Ego enim accepi a Domino, quod et tradidi vobis³⁷ ... Neque enim ego ab homine accepi illud, neque didici, sed per revelationem Iesu Christi ... Placuit ei [Deo] ... ut revelaret Filium suum in me, ut evangelizarem illum gentibus."³⁸

¹

Testimonium evangelistarum divinitati Salvatoris redditum convertitur cum testimonio, quod Iesus Christus ipse perhibuit naturae suae divinae. Quod maxime valet de synopticis, qui "evangelium Iesu Christi Filii Dei"² simpliciter referunt, nihil fere de suo addentes. Etiam Ioannes historiam Iesu fideliter enarrat,³ eo tamen consilio, ut divinitatem Iesu ex professo celebret. Quare christologia ioannaea praesefert methodum propriam et formam propriam.

1. Methodus propria christologiae ioannaeae.

Quo tempore evangelistae synoptici scribebant, divinitas Iesu indubitanter ab omnibus christianis credebatur, uti elucet ex epistulis s. Pauli. Ideo necesse non erat huic veritati fundamentali religionis christianae multum instare. Saeculo vero primo ad secundum vergente Cerinthus, nicolaitae aliique haeretici iudaeo-gnostici naturam divinam Iesu in dubium vocarunt. Propterea s. Ioannes non solum ad modum priorum evangelistarum facta verbaque divina Iesu attingit, sed data opera thesim de divinitate Salvatoris defendit. Et quidem:

a) Evangelium ioannaeum eum in finem exaratum esse, ut testimonio authentico ultimi apostoli⁴ divinitas Iesu Christi contra haereses iudaeo-gnosticas stabiliretur, unanima traditione constat.⁵ Sed et ipse evangelista scripsisse se ait, "ut credatis, quia Iesus est Christus Filius Dei, et ut credentes vitam habeatis in nomine eius".⁶ Idcirco statim in prologo evangelii naturam humanam simul et divinam Christi explanat; dein testimonium Ioannis Baptistae de Christi origine, praeexsistentia, filiatione divina⁷ commemorat; decursu demum narrationis ea praecipue opera et verba tradit, quibus Iesus divinitatem suam professus erat.

b) Epistula, evangelii comes, enixius insistit divinitati Iesu Christi. Fides in divinitatem Filii Dei atque amor erga eum est mandatum divinum: "Hoc est mandatum eius [Dei], ut credamus in nomine Filii eius Iesu Christi⁸ ... Omnis, qui diligit eum [Patrem] qui genuit, diligit et eum qui natus est ex eo⁹ ... In hoc apparuit caritas Dei in nobis, quoniam Filium suum unigenitum misit Deus in mundum, ut vivamus per eum¹⁰ ... In hoc cognovimus caritatem Dei, quoniam ille animam suam pro nobis posuit.¹¹" Fides in divinitatem Filii vincit mundum et dat vitam aeternam: "Quis est, qui vincit mundum, nisi qui credit, quoniam Iesus est Filius Dei¹² ... Et hoc est testimonium, quoniam vitam aeternam dedit nobis Deus. Et haec vita in Filio eius est. Qui habet Filium, habet vitam; qui non habet Filium, vitam non habet. Haec scribo vobis, ut sciatis, quoniam vitam habetis aeternam, qui creditis in nomine Filii Dei.¹³" Qui Filium Deum profitetur vel negat, etiam Patrem Deum profitetur vel negat: "Omnis, qui negat Filium, nec Patrem habet; qui confitetur Filium, et Patrem habet¹⁴? Qui credit in Filium Dei, habet testimonium Dei in se. Qui non credit Filio, mendacem facit eum, quia non credit in testimonium, quod testificatus est Deus de Filio suo¹⁵ ... Scimus, quoniam Filius Dei venit, et dedit nobis sensum, ut cognoscamus verum Deum et simus in vero Filio eius. Hic est verus Deus et vita aeterna.¹⁶

c) Apocalypsis in Christum gloriosum transfert testimonium, quod aliis locis tribuitur Deo Patri:¹⁷ "Ego sum alpha et omega, primus et novissimus, principium et finis... Ecce sum vivens in saecula saeculorum, et habeo claves mortis et inferni.¹⁸" Ipsius gloriam divinam propheta Ioannes, ante thronum Agni Dei adorans,¹⁹ alacriter sic describit: "Et vidi et audivi vocem angelorum multorum in circuitu throni et animalium et seniorum: et erat numerus eorum milia milium dicentium voce magna: Dignus est Agnus, qui occisus est, accipere virtutem et divinitatem et sapientiam et fortitudinem et honorem et gloriam et benedictionem. Et omnem creaturam, quae in caelo est, et super terram et sub terra, et quae sunt in mari, et quae in eo, omnes audivi dicentes: Sedenti in throno et Agno: benedictio et honor et gloria et potestas in saecula saeculorum. Et adoraverunt viventem in saecula saeculorum ... Et clamabant voce magna dicentes: Salus Deo nostro, qui sedet super thronum, et Agno."²⁰

Ioannes ergo tum in evangelio, tum in epistula prima, tum in apocalypsi methodo propria divinitatem Iesu Christi proponit. Cum alii scriptores Novi Testamenti atque praecipue evangelistae synoptici data tantum occasione Salvatorem verum Deum praedicent, s. Ioannes opera data thesim de divinitate Messiae et Filii Dei enuntiat et tuetur.

2. Forma propria christologiae ioannaeae.

Forma quoque propria distinguitur christologia ioannaea. Cum a ceteris scriptoribus sacris Iesus Christus numquam diserte appelletur Verbum (ὁ λόγος), s. Ioannes totam doctrinam de Filio Dei incarnato una voce "Verbi" astringit.

In Asia minore nempe, ubi apostolus amoris scribebat, theoria alexandrino-philonica de Logo sive Verbo in omnium ore erat.²¹ Philo iudaeus, ideis partim platonicis, partim stoicis nisus, docuit Deum tam altum esse, ut nihil rei habere potuerit cum mundo materiali. Deum proinde non potuisse materiam primam mundi creare, sed eam potius increatam et aeternam esse. Deum neque etiam materiam potuisse formare, sed ad eam formandam usum esse ente quodam intermedio, quod Logon sive Verbum vocant. Hoc Verbum neque Deus est, neque homo, neque alia persona concreta, sed idea abstracta, secundum quam Deus mundum formari decreverat.

Quos errores ut expugnaret, s. Ioannes retento cortice sive voce philonica Verbi, nucleum reiiciens rem prorsus christianam ei substituit. Iesum Christum Verbum quidem vocat, hoc Verbum autem describit personam concretam, divinam, aeternam, quae tempore suo ipsa mundum non solum formavit, sed creavit, vivificavit, revelatione illustravit, necnon demum naturam humanam assumens homines redemit atque gratia et veritate supernaturali dotatos filios Dei adoptivos fecit.

Hanc doctrinam de Verbo Dei s. Ioannes statim plenissime enuntiat in prologo evangelii: "In principio [ab aeterno, antequam res aliqua exsisteret] erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum [θεὸς ἦν ὁ λόγος]. Hoc erat in principio apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt [non solum formata, sed facta, i. e. creata], et sine ipso factum est nihil, quod factum est [ita ut excludatur tum materiae aeternitas, tum entis intermedii activitas]. In ipso vita erat, et vita [ista] erat lux [supernaturalis] hominum et lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt. Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Ioannes. Hic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine, ut omnes crederent per illum. Non erat ille lux, sed ut testimonium perhiberet de lumine. Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. In mundo erat, et mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit. In propria venit, et sui eum non receperunt. Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine eius, qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt. Et Verbum caro factum est et habitavit in nobis,²² et vidimus gloriam eius [divinam = τὴν δόξαν], gloriam quasi Unigeniti a Patre plenum gratiae et veritatis."²³

Vitam iam nunc humano-divinam Verbi inter homines habitantis Ioannes enarrat in decursu evangelii sui. Totum revera evangelium quartum esse evangelium de Logo sive Verbo Dei Ioannes affirmat in exordio epistulae primae.²⁴ Eidem doctrinae de Verbo Dei s. Ioannes iterum insistit in contextu eiusdem epistulae et apocalypsis.²⁵

Forma igitur christologica "Verbi" Ioanni est propria et praedilecta. Non quod negligeret alias denominationes, quibus Iesus in toto Novo Testamento vocatur: Filius David, Filius hominis, Messias, Filius Dei, Dominus, Deus; quin immo hae denominationes in scriptis ioannaeis saepius obveniunt quam titulus Logi sive Verbi Dei. Omnia tamen, quae illis denominationibus simul sumptis edicuntur de Iesu Christo, Ioannes uno titulo isto comprehendit: Verbum Dei, Verbum lucis, Verbum vitae, Logos. Titulus ioannaeus Verbi totam christologiam continet atque praecipue metaphysicam filiationem veramque divinitatem Iesu Christi apte enuntiat. Hoc sensu et hac ex ratione nomen Verbi et doctrina ioannaea de Verbo ad posteriorem theologiam transiit.

Tamen non obstantibus methodo et forma novis, christologia ioannaea re convertitur cum christologia priorum scriptorum sacrorum, cum fide ecclesiae primigeniae atque cum testimonio ipsius Iesu.

Quod aequales s. Ioannis diserte testantur sic quartum evangelium subsignantes: "Hic est discipulus ille [Ioannes], qui testimonium perhibet de his et scripsit haec: et scimus, quia verum est testimonium eius."²⁶ Nihil Ioanni magis cordi fuit, quam ut evangelium Iesu Christi Filii Dei, quale ab initio praedicatum fuit, intactum et immutatum servaretur: "Quod audistis ab initio", ait Ioannes, "in vobis permaneat. Si in vobis permanserit, quod fuit ab initio, et vos in Filio et Patre manebitis."²⁷ Immo iterum instat se ea tantum tradere et docere, quae viderit et audiverit ab ipso Christo: "Quod fuit ab initio, quod audivimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae contrectaverunt de Verbo vitae — et vita manifestata est, et vidimus et testamur et annuntiamus vobis vitam aeternam, quae erat apud Patrem et apparuit nobis — quod vidimus et audivimus, annuntiamus vobis, ut et vos societatem habeatis nobiscum, et societas nostra sit cum Patre et cum Filio eius Iesu Christo.²⁸ "Qui vidit, testimonium perhibuit, et verum est testimonium eius. Et ille [Ioannes] scit, quia vera dicit, ut et vos credatis ... quia Iesus est Christus Filius Dei, et ut credentes vitam habeatis in nomine eius."²⁹