Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus I: Demonstratio Christiana

1. Criteria negativa. Revelata esse nequit doctrina religiosa, quae — intrinsece — errorem contra sanam rationem et mores honestos continet, vel contradictionem involvit cum veritatibus naturaliter cognitis seu supernaturaliter forsan iam revelatis; quaeve — extrinsece — proponitur et propagatur mediis et modo illicitis et indignis, aut producit effectus funestos et fructus malos. Nam Deus, summa veritas et sanctitas, nequit revelare nisi vera et sancta; nequit uti nisi mediis licitis et honestis; nequit gignere nisi fructus bonos et optimos.

Hinc divina nequit esse religio, quae affirmet plures deos, mundum aeternum vel fato subiectum, homines libertate privatos, animam mortalem esse; quae fraude vel vi propagaretur etc.

Immo suspecta etiam foret religio quantumvis commendabilis, cuius primus praeco et fundator vitiosus foret. Licet enim Deus absolute loqui possit per viros indignos, nihilominus ad religionem promulgandam vix seliget nuntium infamem, Deo infensum, hominibus abominabilem.¹

Exinde criteria negativa maximi momenti sunt ad dignoscendas et refutandas revelationes spurias, minimi autem ad agnoscendam veram revelationem. Doctrinae enim, quibus criteria negativa desunt, statim et absque alio examine probantur revelationes spuriae; doctrinam autem, quae insignitur criteriis negativis, nondum constat esse divinam. Inde a negativis procedendum est ad positiva criteria tum interna, tum externa.

2. Criteria positiva interna sive philosophica. Doctrina, quae cognitionem congruam, immo perfectam religionis naturalis praebet, probabiliter, licet non certo est supernaturaliter revelata. Probabiliter, quia obstat impotentia moralis, quominus homines conatu suo non solum congruam, sed et perfectam cognitionem religionis naturalis acquirant; non certo, quia absolute fieri potest, ut eximii ingenii et industriae vir illam cognitionem assequatur.

Si talis doctrina insuper religioni naturali superaddit eximia quaedam dogmata theoretica et praecepta moralia (quae veritates rationales collustrant et perficiunt, legitimis aspirationibus et postulatis mentis et cordis consonant, pietatem et aedificationem singulorum hominum necnon bonum commune societatis summopere promovent) probabilissime, sed nondum peremptorie constat divina eius origo. Probabilissime, cum, considerata humana infirmitate, fieri vix possit, ut ratio naturalis tam praestantem doctrinam invenerit; non peremptorie, cum talis impossibilitas stricte demonstrari nequeat.

Insuper iudicium de praestantia, sublimitate, utilitate doctrinae difficile est. Praerequirit enim singularum veritatum diligens examen, quod a paucis institui potest et subiectivis inquirentium sensibus non raro turbatur.

Proinde criteria positiva interna originem divinam revelationis neque absoluta certitudine probant, ut omne dubium excludatur, neque ea claritate, ut ab omnibus, incultis praecipue, intelligantur. Sunt tamen magni momenti non tantum secundum se, sed attenta dispositione concreta multorum hominum. Multi enim magis moventur criteriis internis quam externis; immo, nisi internis prius praeparentur, praeiudiciis retenti renuunt accedere ad externa, miracula praecipue et vaticinia.

3. Criteria positiva externa sive historica. Citra omne dubium divina est ea religio, cuius propagatio, conservatio, efficacia tam mirabiles sunt, ut e conatu humano explicari nequeant, vel cuius fundator ea sanctitate personali eminet, ad quam attingendam vires morales hominum non sufficiunt. Nam si vires morales hominum non sufficiunt ad facta illa historica producenda, producta esse debent adiuvante speciali auxilio Dei.

Facta autem, quae a causa humana procedunt sub speciali concursu Dei, non tam facta humana sunt, quam potius facta divina. Deus ergo ipse testatur originem supernaturalem religionis, pro qua militant talia criteria externa sive historica.

Nihilominus criteria historica sic exposita non omnino nec omnibus satisfaciunt. Difficile nempe est certo et clare definire, quousque se extendat vis moralis creata et ubinam incipiat specialis concursus Dei.

Dilabitur autem haec ultima difficultas, ubi obveniunt facta historica, quae absque interventu causae secundae immediate a solo Deo perficiuntur: miracula scilicet et vaticinia.

Haec quidem opera, cum sint sigilla Dei, certissime et clarissime probant originem divinam religionis, in cuius gratiam fiunt.

1°. Dicimus: "probant originem divinam religionis certissime et clarissime": certissime, quia religionem falsam Deus nequit confirmare sigillo suo; clarissime, quia sigillum Dei sensibile omnes facile agnoscunt. "Eadem est vis sigilli et miraculi. Semper etenim sigillum regium notius est et firmius quam litterae regis. Sigillum enim omnes norunt discernere, litteras non omnes discernunt, et sigillum sine litteris auctoritatem habet, litterae sine sigillo non habent. Sic etiam miraculum notius et efficacius est quam praedicatio; omnes enim, qui vident caecum illuminari aut mortuum excitari, intelligunt illud esse opus supernaturale et divinum et proinde moventur ad credendum id, quod tali testimonio confirmatur."² Inde: 2°. Dicimus: "probant originem divinam religionis, in cuius gratiam fiunt". Quemadmodum enim sigillum regium eas tantum litteras confirmat, quibus imprimitur aut alligatur, ita miracula et vaticinia eam tantum religionem divinam probant, in cuius favorem efficiuntur. Proinde relatio miraculorum et vaticiniorum ad religionem propositam certo constare debet, ut habeant demonstrandi vim. Illa autem relatio plerumque facillime dignoscitur ex eo, quod thaumaturgus sive propheta asserit se opera divina patrare, ut homines cognoscant se nomine Dei loqui et legatione Dei fungi. Ita e. g. Iesus Christus ad miracula et vaticinia sua provocat tamquam ad signa divinae suae missionis, uti videbimus in tractatu de ipsius vaticiniis, miraculis et resurrectione.

Contra hanc vim demonstrativam miraculorum et vaticiniorum increduli perperam obiiciunt:

1°. Omnes fere religiones, etiam falsissimas, miracula et vaticinia iactare. Iactant utique miracula et vaticinia vana, sed non ostendunt miracula et vaticinia vera. Vis autem probandi operum divinorum non infringitur ex eo, quod multi falsa miracula et vaticinia ementiuntur, sicuti neque vis sigilli regii vel nummi veri destruitur ex eo, quod aliqui sigilla ficta vel nummos falsos conficiunt. Id unum ex difficultate obiecta consequitur: miraculis vim demonstrandi non inesse, nisi eorum veritas indubie constet.

2°. Revelationem Dei supernaturalem ex operibus Dei supernaturalibus probare esse circulum vitiosum (Schelling, Strauß). Nam revelationem intelligibilem et invisibilem probamus ex operibus Dei sensibilibus et visibilibus. Quod omnino consonum est rationi. Nam "naturale est homini, ut veritatem intelligibilem per sensibiles effectus deprehendat. Unde sicut ductu naturalis rationis homo pervenire potest ad aliquam Dei notitiam per effectus naturales, ita per aliquos effectus supernaturales, qui miracula dicuntur, in aliquam supernaturalem cognitionem credendorum homo inducitur."³

3°. Eventum historicum et contingentem non posse probare veritatem metaphysicam et necessariam (Lessing). At non contendimus miraculis et vaticiniis immediate probari internam veritatem singularum doctrinarum religionis propositae; sed contendimus miraculis et vaticiniis probari originem divinam religionis sive factum revelationis. Quodsi haec origo divina religionis sive factum revelationis constat, eo ipso inde logice deducitur interna veritas doctrinarum, quae illam religionem revelatam constituunt. Nam Deus revelans neque falli neque fallere potest.

Hinc concilium vaticanum, silentio transiens cetera criteria, merito sic extollit miracula et prophetias: "Ut nihilominus fidei nostrae obsequium rationi consentaneum esset, voluit Deus cum internis Spiritus Sancti auxiliis externa iungi revelationis suae argumenta, facta scilicet divina atque imprimis miracula et prophetias, quae cum Dei omnipotentiam et infinitam scientiam luculenter commonstrent, divinae revelationis signa sunt certissima et omnium intelligentiae accommodata... Si quis dixerit revelationem divinam externis signis credibilem fieri non posse, ideoque sola interna cuiusque experientia aut inspiratione privata homines ad fidem moveri debere: A. S."⁴

Eadem Pius X contra errores modernismi iureiurando confitenda praescripsit: "Externa revelationis argumenta, hoc est facta divina in primisque miracula et prophetias admitto et agnosco tamquam signa certissima divinitus ortae christianae religionis, eademque teneo aetatum omnium atque hominum, etiam huius temporis, intelligentiae esse maxime accommodata."⁵