Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus I: Demonstratio Christiana

Resuscitationes mortuorum a Iesu peractas magnitudine et momento etiam superat ipsius Christi resurrectio a mortuis. Creatione excepta nihil mirabilius est in operibus Dei visibilibus, quam ut quis a mortuis resurgat. Si Christus hoc miraculum miraculorum in semetipso operatus est ad probandum testimonium suum messianum et divinum, nemo dubitare potest, quin revera Messias et Deus sit.

Sane Iesus Christus futuram suam resurrectionem tamquam sigillum eminentissimum suae missionis et doctrinae¹ manifeste declaravit.² Apostoli quoque resurrectionem Christi, tamquam fundamentum firmissimum et argumentum ineluctabile religionis christianae consideraverunt.³ Ipsi denique adversarii resurrectionis Christi cum Friderico Strauß exclamant: „Centrum centri, cor proprium religionis christianae est resurrectio Iesu."⁴

Quare increduli omnia moliuntur contra resurrectionem Iesu. Facta namque historica, quibus resurrectio nititur, vel omnino negant vel saltem explicatione naturali enervare conantur. Propterea primo facta illa historica stabiliemus; postea eorum explicationem naturalem refellemus.

Trino facto resurrectio Iesu demonstratur: fide discipulorum, monumento Iesu vacuo, apparitionibus Iesu redivivi.

1. Testimonium evangeliorum. Ultima capita omnium evangeliorum testantur et describunt resurrectionem Iesu.¹ Evangelistas autem eam describere ad tramitem historiae, non ad normam legendae, patet ex iis, quae contra hypothesim legendarum alio loco diximus.² Revera Matthaeus et Ioannes resurrectionem narrant ut testes a visu; Marcus ut interpres Petri, qui ipse fuit testis ac spectator primarius facti narrati; Lucas demum sequitur eos, „qui ab initio ipsi viderunt"³ ac maxime apostolum Paulum, cui Christus redivivus apparuerat. Hinc de scientia debita evangelistarum dubitare nequimus, cumque de eorum veracitate neque etiam adversarii dubitent, simpliciter historica sunt, quae de resurrectione in evangeliis narrantur.

Rationalistae tamen obiiciunt duas difficultates ex critica textuali et reali.

Critica textus recte affirmat conclusiones secundi et quarti evangelii,⁴ quae resurrectionem Iesu narrant, exaratis iam libris Marci et Ioannis additas esse. Quod etsi verum sit, testimonium evangelicum de resurrectione Iesu illaesum manet. Nam constat: 1° auctores additamentorum, de quibus agitur, probabilissime ipsos evangelistas vel certo eorum discipulos esse,⁵ necnon 2° Marcum et Ioannem etiam in corpore evangeliorum certe ab ipsis scripto testari resurrectionem Iesu. Ergo critica textus non valet imminuere vim testimonii, quod evangelia reddunt resurrectioni Iesu.

Critica rerum respicit discrepantias⁶ relationum evangelicarum de resurrectione. Sane evangelistarum quisque eventus huc spectantes modo aliquantulum diverso refert pro diverso fine sibi proposito diversaque catechesi adhibita. Tamen discrepantiae relationum non attinent ad factum principale resurrectionis, sed ad adiuncta solummodo minora, atque stante licet discrepantia nusquam detegitur contradictio relationum. Quae cum ita sint, ipsa diversitas narrandi non infirmat, sed confirmat veritatem resurrectionis narratae. Quo liberius enim quattuor scriptores idem factum principale testantur, eo maiorem fidem historicam merentur.

2. Testimonium Pauli. Actibus Apostolorum et epistulis paulinis testibus resurrectio fuit pars maxime essentialis evangelii apostoli gentium. A prima die praedicationis suae⁷ s. Paulus quavis occasione resurrectionem Iesu annuntiat eamque ut fundamentum fidei et spei christianae considerat.⁸ Disertius tamen in c. 15 primae epistulae ad Corinthios loquitur de resurrectione Christi. Corinthi nempe lis orta erat de resurrectione mortuorum. Paulus hanc litem dirimit provocando ita ad resurrectionem Domini: „Notum autem vobis facio, fratres, evangelium, quod praedicavi vobis, in quo et statis, per quod et salvamini: qua ratione praedicaverim vobis, si tenetis, nisi frustra credidistis. Tradidi enim vobis in primis quod et accepi: quoniam Christus mortuus est pro peccatis nostris secundum Scripturas, et quia sepultus est, et quia resurrexit tertia die secundum Scripturas, et quia visus est Cephae, et post hoc undecim. Deinde visus est plus quam quingentis fratribus simul, ex quibus multi manent usque adhuc, quidam autem dormierunt. Deinde visus est Iacobo, deinde apostolis omnibus. Novissime autem omnium tamquam abortivo visus est et mihi ... Sive enim ego, sive illi: sic praedicamus et sic credidistis. Si autem Christus praedicatur, quod resurrexit a mortuis, quomodo quidam dicunt in vobis, quoniam resurrectio mortuorum non est? Si autem resurrectio mortuorum non est, neque Christus resurrexit. Si autem Christus non resurrexit, inanis est ergo praedicatio nostra, inanis est et fides vestra. Invenimur autem et falsi testes Dei, quoniam testimonium diximus adversus Deum quod suscitaverit Christum, quem non suscitavit, si mortui non resurgunt. Nam si mortui non resurgunt, neque Christus resurrexit. Quodsi Christus non resurrexit, vana est fides vestra, adhuc enim estis in peccatis vestris ... Nunc autem Christus resurrexit a mortuis primitiae dormientium."⁹

Hisce verbis s. Paulus resurrectionis factum et momentum clarissime exponit et extollit. Originem etiam doctrinae de resurrectione Iesu indubitanter indicat, eam repetendo e duplici fonte traditionis christianae et experientiae propriae. Et primo quidem resurrectionem Iesu didicerat e traditione apostolorum, Petri imprimis et Iacobi, necnon 500 discipulorum, qui Christum redivivum viderant. Hanc traditionem acceperat tertio anno post conversionem suam, dum Hierosolymis maneret.¹⁰ Antea autem resurrectionem iam noverat propria experientia, cum Christus in via ad Damascum ipsi Saulo apparuit eumque in Paulum convertit. Quae apparitio et conversio facta est paulo post mortem Iesu et forsan, uti opinatur Harnack, eodem anno, quo mortuus est Dominus.¹¹

Liquet ergo christianos statim ab initio resurrectionem Iesu credidisse et praedicasse.

3. Testimonium Petri. Actus Apostolorum referunt catecheses a Petro prolatas adhuc ante conversionem Pauli, primis scil. diebus ecclesiae nascentis. Argumentum autem princeps harum catechesium est testimonium resurrectioni Domini redditum. Die pentecostes Petrus coram multitudine iudaeorum et gentilium contionari audet: „Iesum nazarenum ... per manus iniquorum affligentes interemistis: quem Deus suscitavit solutis doloribus inferni... Hunc Iesum resuscitavit Deus, cuius omnes nos testes sumus."¹² In porticu Salomonis princeps apostolorum idem testatur: „Auctorem vitae interfecistis, quem Deus suscitavit a mortuis, cuius nos testes sumus."¹³ In conspectu synedrii, a quo Iesus damnatus fuerat, insistit: „Deus patrum nostrorum suscitavit Iesum, quem vos interemistis, suspendentes in ligno. Hunc principem et salvatorem Deus exaltavit dextera sua, et nos sumus testes horum verborum."¹⁴ In domo Cornelii, centurionis romani, Petrus affirmat: „Et nos testes sumus omnium, quae [Iesus] fecit in regione iudaeorum et Ierusalem, quem occiderunt suspendentes in ligno. Hunc Deus suscitavit tertia die, et dedit eum manifestum fieri non omni populo, sed testibus praeordinatis a Deo, nobis, qui manducavimus et bibimus cum illo, postquam resurrexit a mortuis."¹⁵ Toto dein tempore praedicationis suae Petrus resurrectione Iesu fundat omnem spem omnemque fidem suam.¹⁶ Usque ad ultimos dies vitae suae resurrectionis fidem et gratias extollit: „Benedictus Deus et Pater Domini nostri Iesu Christi, qui secundum misericordiam suam magnam regeneravit nos in spem vivam per resurrectionem Iesu Christi ex mortuis."¹⁷

Secundum haec testimonia evangeliorum, Pauli et Petri fides discipulorum in resurrectionem Iesu tria complectebatur: a) Factum ipsum, scil. Iesum resurrexisse. Primos christianos hanc persuasionem resurrectionis ineluctabilem ab initio, unanimiter constanterque habuisse et praedicasse omnes increduli concedunt.

b) Obiectum resurrectionis, scil. Iesum resurrexisse a mortuis, i. e. a morte corporali rediisse ad vitam corporalem. Cum increduli fabulentur Iesum „spiritualiter revixisse in mente fidelium" vel „ad vitam mysticam in caelos transiisse", discipuli contra alta voce clamant: „crucifixum et sepultum" e sepulcro prodiisse vivum; Iesum „suscitatum" esse „primitias dormientium"; Iesum „neque derelictum esse in inferno neque carnem eius vidisse corruptionem";¹⁸ resurrectionem eius esse exemplar et pignus resurrectionis nostrae secundum carnem.

c) Adiunctum singulare, scil. Iesum tertia die resurrexisse a mortuis. Omnes evangelistae testantur Iesum sub vesperum feriae sextae sepultum esse, sabbato in sepulcro mansisse, atque die dominica diluculo sepulcrum reliquisse. Paulus instat secundum traditionem apostolicam Christum resurrexisse „tertia die"¹⁹ Petrus confirmat: „Hunc Deus suscitavit tertia die et dedit eum manifestum fieri."²⁰

Ergo ille articulus symboli apostolici: „Tertia die resurrexit a mortuis" revera congruit persuasioni et confessioni totius ecclesiae inde a primis diebus post mortem Christi. Fides discipulorum in Iesum resuscitatum orta non est evolutione, sed tempore aequat ipsum eventum resurrectionis. Tanta ac talis persuasio evidentia facti tantummodo gigni potuit.

Ac revera haec persuasio duplici argumento nititur: sepulcro Iesu vacuo et apparitionibus Christi redivivi.²¹

Sepulcrum Iesu vacuum argumentum ineluctabile est resurrectionis Domini. Ideo increduli omnes nervos intendunt, ut sepulcrum Iesu vacuum negent.¹ Quos tamen redarguit testimonium evangeliorum, Pauli, aequalium christianorum et iudaeorum.

1. Testimonium evangeliorum. Evangelistae sepulcrum inventum et cognitum esse „vacuum" sic narrant:² Una sabbati (i. e. prima die hebdomadae = dominica) Maria Magdalena et aliae mulieres venerunt mane ad monumentum (Omnes evangelistae), ut ungerent corpus Iesu (Mc, Lc). Invenerunt autem lapidem revolutum (Omnes) et angelum Domini, qui dixit eis (Synoptici)³ Iesum resurrexisse (Synoptici) et discipulos in Galilaeam praecedere (Mt, Mc). Hunc nuntium mulieres primo reticuerunt (Mc), dein solis apostolis tulerunt (Mt, Lc). Apostoli non quidem crediderunt sermoni mulierum (Lc); attamen Petrus (Lc) et Ioannes (Io) festinanter venerunt ad sepulcrum. Ioannes „praecucurrit citius Petro et venit primus ad monumentum. Et cum se inclinasset, vidit posita linteamina, non tamen introivit" (Io). Venit ergo Simon Petrus sequens eum, et introivit in monumentum, et vidit linteamina posita (Lc, Io) „et sudarium, quod fuerat super caput eius, non cum linteaminibus positum, sed separatim involutum in unum locum. Tunc ergo introivit et ille discipulus, qui venerat primus ad monumentum, et vidit et credidit" (Io).⁴

Textus isti harmonice collati monstrant evangelistas singulos variis sub adiunctis idem factum principale testari: inventionem et cognitionem monumenti vacui. Qui autem hoc factum testantur, illud noverunt vel ex ore testium oculatorum, Marcus nempe et Lucas, vel ex propria experientia oculata, nempe Matthaeus et Ioannes. Ergo testimonium eorum de monumento tertia die vacuo est certissimum. Accedit:

2. Testimonium Pauli. Quamvis apostolus gentium numquam explicitis verbis dicat sepulcrum Iesu inventum esse vacuum, implicite tamen hoc praedicat, quotiescumque resurrectionem Domini enuntiat. Semper docet Iesum crucifixum, mortuum, sepultum esse atque tertia die resurrexisse. „Tradidi enim vobis in primis quod et accepi: quoniam Christus mortuus est ... et quia sepultus est, et quia resurrexit tertia die."⁵ „Cumque consummassent omnia, quae de eo scripta erant, deponentes eum de ligno, posuerunt eum in monumento. Deus vero suscitavit eum a mortuis tertia die ... Quem vero Deus suscitavit a mortuis, non vidit corruptionem."⁶ His et similibus locutionibus s. Paulus aperte supponit monumentum Iesu tertia die vacuum inventum esse.⁷ Consonat:

3. Testimonium aequalium christianorum et iudaeorum. Iam ostendimus omnes christianos primorum dierum resurrectionem Iesu et credidisse et praedicasse. Sed quomodo, quaeso, persuasio de resurrectione gigni potuisset monumento coram oculis omnium occluso? Vel quomodo, inquam, persuasio illa iamiam nata non fuisset retusa detecto monumento occluso? Vel quomodo denique hac condicione discipuli publice ausi essent praedicare Iesum crucifixum et sepultum e monumento vivum prodiisse?

Eis autem nihilominus praedicantibus et iudaeos quotidie ad resurrectionem provocantibus,⁸ numquid plebs et princeps Israel non obiecissent et digito monstrassent monumentum adhuc clausum et munitum? Non tamen obiecerunt, neque monstrarunt, neque umquam contenderunt corpus Christi adhuc in monumento esse, sed potius divulgaverunt discipulos cadaver Iesu effracto monumento furatos esse.⁹ Adeo iudaei convicti erant Iesum non amplius esse in monumento.

Clarissime ergo constat monumentum Iesu tertia die fuisse vacuum. Hoc factum, testimonio evangeliorum explicito, testimonio Pauli implicito, testimonio omnium christianorum et iudaeorum tacito iam stabilitum, etiam apparitionibus Iesu redivivi sancitur.

Discipulos a tertia die Iesum redivivum vidisse unanimo consensu referunt evangelia, actus apostolorum, epistulae paulinae. Error circa hoc factum simpliciter impossibilis erat. Nam testes eius non soli erant apostoli, sed etiam 120 discipuli in Iudaea¹ et „plus quam 500 fratres" in Galilaea.² Horum fratrum plurimi adhuc manebant Paulo circa a. 57 ad Corinthios scribente;³ scribentibus etiam Synopticis saltem dimidia pars eorum, quos dixi fratrum vivebant;⁴ scribente ultimo evangelista adhuc nonnulli eorum supererant, uti v. g. ipse Ioannes evangelista.

Quae cum ita sint, increduli consentiunt discipulos apparitiones Iesu redivivi expertos esse. Somniant autem, uti videbimus, apparitiones non reales, sed imaginarias fuisse. Cui hypothesi ut fidem facilius concilient, contendunt nullas visiones evenisse Hierosolymis prope monumentum Iesu, sed in remotissima Galilaeae regione tantum et tempore longe dissito a morte Domini. Haec sententia incredulorum tamen corruit, inspectis personis, locis, temporibus, quibus apparitiones Iesu redivivi factae sunt:

1. Diluculo paschae⁵ Iesus prope monumentum apparuit Mariae Magdalenae. „Illa existimans, quia hortulanus esset, dicit ei: 'Domine, si tu sustulisti eum, dicito mihi, ubi posuisti eum, et ego eum tollam.' Dicit ei Iesus: 'Maria'. Conversa illa, dicit ei: 'Rabboni'. Dicit ei Iesus: 'Noli me tangere, nondum enim ascendi ad Patrem meum; vade autem ad fratres meos et dic eis: Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum.'"⁶

2. Paulo post aliae mulieres a monumento in civitatem recedentes Iesum viderunt.⁷

3. Progrediente die paschae Dominus apparuit Simoni Petro.⁸

4. Post meridiem paschae duo discipuli, quorum uni nomen Cleophas, iverunt in castellum Emmaus. Dum in via fabularentur et secum quaererent de morte Iesu, Iesus appropinquans ibat cum illis ibat cum illis, et interpretabatur illis Scripturas, quae erant de morte et resurrectione Messiae. Oculi autem illorum tenebantur, ne eum agnoscerent, quoad eis panem frangeret.⁹

5. Sero iidem discipuli Hierosolyma redierunt, ubi apostolos congregatos invenerunt. Et cum inter se narrarent apparitiones habitas, ecce „stetit Iesus in medio eorum et dicit eis: 'Pax vobis! Ego sum, nolite timere.' Conturbati autem et conterriti existimabant se spiritum videre. Et dixit eis: 'Quid turbati estis, et cogitationes ascendunt in corda vestra? Videte manus meas et pedes meos, quia ego ipse sum; palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere.' Adhuc autem illis non credentibus",¹⁰ manducavit cum eis, exposuit eis Scripturas et tribuit eis potestatem remittendi peccata.

6. Solus Thomas vespere illo aberat et sermoni ceterorum fidem denegabat. Post octo autem dies iterum erant discipuli intus et Thomas cum eis. Venit Iesus et salutatis omnibus „dicit Thomae: 'Infer digitum tuum huc et vide manus meas, et affer manum tuam et mitte in latus meum, et noli esse incredulus, sed fidelis.' Respondit ei Thomas: 'Dominus meus et Deus meus!'"¹¹

7. Exacta hebdomada paschae discipulisque in Galilaeam regressis, septem eorum Dominum viderunt ad mare Tiberiadis, nempe Petrus, Thomas, Nathanael, Ioannes, Iacobus maior, aliique duo, quorum nomina non indicantur. Iesus cum ipsis manducavit panem et piscem atque Petro contulit primatum super ecclesiam.¹²

8. Hanc „tertiam"¹³ apparitionem Iesu coram apostolis quarta secuta est in Galilaea super montem. Iesus undecim tribuit potestatem baptizandi, praedicandi et miracula faciendi.¹⁴

9. Postea Iesus multitudini credentium apparuit, Paulo testante: „Deinde visus est plus quam quingentis fratribus simul, ex quibus multi manent usque adhuc, quidam autem dormierunt."¹⁵

10. „Deinde visus est Iacobo"¹⁶ minori.

11. Die quadragesima post pascha apostolis in Ierusalem congregatis apparuit, eos duxit in montem olivarum et coram oculis eorum in caelum ascendit.¹⁷

12. Aliquanto tempore interiecto Iesus in via ad Damascum apparuit Saulo pharisaeo eum convertens eligensque apostolum gentium. Haec apparitio omnium ultima fuit testante Paulo: „Novissime autem omnium tamquam abortivo visus est et mihi."¹⁸

Facilioris conspectus causa apponimus tabulam apparitionum Iesu redivivi dispositam secundum locum, tempus, personas, auctores referentes:

Iste conspectus ad oculos demonstrat rationalistas iniuria auctores hagiographos alios aliis opponere, traditionem „historicam" traditioni „legendariae",¹⁹ quarum prior solas apparitiones in Galilaea habitas referat, posterior autem addat apparitiones priores impertitas in Iudaea et Ierusalem. Omnes scriptores sacri consentiunt Iesum praebuisse „seipsum vivum post passionem suam in multis argumentis, per dies quadraginta apparens eis et loquens de regno Dei".²⁰ Omnes etiam hagiographi concordant apparitiones Iesu redivivi incepisse Hierosolymis ipsa die paschae dominicae, continuatas esse in Iudaea et Galilaea per 40 dies, atque desiisse die ascensionis, excepta visione Saulo posterius prope Damascum concessa.²¹

Unde fieri non potest, ut labefactentur tria illa facta, quibus resurrectio Iesu historice probatur. Discipuli a tertia die persuasi erant Iesum resurrexisse. Monumentum Iesu tertia die inventum est vacuum. Iesus ex tertia die multifariam suis apparuit.

Quaeritur iam, num adversarii haec facta naturaliter explicare possint, quin resurrectionem Domini concedere teneantur.

Increduli contendunt fidem in Iesum redivivum natam non esse ex resurrectione, sed sine resurrectionis miraculo explicari vel e mythis orientalibus, vel e vaticiniis Veteris Testamenti, vel ex imagine Iesu animis discipulorum impressa. Contrarium facile probatur.¹

1. Mythi orientales, quos mythos „resurrectionis" iniuria vocant, apud omnes fere populos antiquiores inveniuntur, scil. apud babylonios (deus Tammuz), phoenices (Adonis), phrygios (Attis), aegyptios (Osiris), graecos (Dionysos). Attamen deest tum parallelismus inter mythos orientales et resurrectionem Iesu, tum influxus mythorum orientalium in resurrectionem Iesu.

Deest parallelismus inter mythos orientales et resurrectionem Iesu. Mythi illi simpliciter plangunt mortem vegetationis naturalis hieme appropinquante atque celebrant regenerationem vegetationis naturalis tempore verno. Deus vegetationis hieme ad inferos descendit et vere ad terram redit. Agitur ergo de mera fabula, qua mutationes temporum deificantur. Contra resurrectio christiana versatur circa personam concretam, individuam, historicam Iesu, quem discipuli credentes noverant et amaverant cuiusque mortem corporalem ac reditum ad vitam corporalem narrant. Unde nulla prorsus similitudo inter mythos orientales et resurrectionem Iesu.

Deest influxus mythorum orientalium in resurrectionem Iesu. Cultus mythologici, quibus mutationes temporum celebrabantur, iudaeis Iesu aequalibus omnino ignoti erant. Nulla enim horum cultuum vestigia inveniuntur in monumentis iudaicis. A fortiore piscatores illi galilaei, qui resurrectionem magistri sui crediderunt, praedicaverunt, descripserunt, martyrio demum obsignaverunt, conversi non sunt ad deos vegetationis gentilium. Hinc absurdum est, resurrectionis fidem discipulorum explicare e mythis orientalibus.

2. Vaticinia Veteris Testamenti praenuntiant quidem Messiae resurrectionem, quin tamen memorent adiunctum tertiae diei.² Unde hoc saltem adiunctum discipuli non hauserunt e Vetere Testamento. Sed et ipsam prophetiam resurrectionis experti demum resurrectione Iesu intellexerunt. Conceptu messiano rabbinorum imbuti numquam ideam Messiae morientis et resurgentis capere valuerant. Iesum de morte et resurrectione futura loquentem Petrus acriter increpavit: „Absit a te, Domine: non erit tibi hoc!"³ Iesu iamiam mortuo, cum monumentum eius vacuum invenirent atque ore angeli resuscitatum audirent, „nondum sciebant Scripturam, quia oportebat eum a mortuis resurgere".⁴

Immo, licet Iesus redivivus discipulis in castellum Emmaus euntibus interpretaretur „in omnibus Scripturis", quae erant de Messiae morte et glorificatione,⁵ ipsi sola experientia convicti magistrum resuscitatum cognoverunt in fractione panis.⁶ Quare deinceps iudaeis praedicantes, eloquuntur Christum et mortuum et resuscitatum esse „secundum Scripturas",⁷ non contra Scripturas. Ergo fidem resurrectionis non hauserunt e vaticiniis messianis Veteris Testamenti, sed potius vaticinia Veteris Testamenti de Messia morienti et reviviscenti didicerunt ex facto resurrectionis Iesu.

3. Imago Iesu utique animis discipulorum alte profundeque impressa manebat. Attamen quantumvis Iesum olim viventem et iamnunc mortuum recordabantur, neutiquam imaginem magistri resurgentis et redivivi concipiebant. Patet e statu psychologico, quem discipuli post mortem Iesu prae se ferebant. Iesu in cruce mortuo discipuli inter parasceven et pascham lugebant et flebant,⁸ exclusa omni spe resurrectionis. Diluculo paschae mulieres monumentum adibant corpus Iesu uncturae, cum nil nisi ipsius corruptionem exspectarent.⁹ Lapidem revolutum et monumentum apertum invenientes non suspicabantur Iesum resurrexisse, sed corpus furto ablatum esse.¹⁰ Angelus nuntium resurrectionis afferens non fidem eis iniicit, sed magnum terrorem incutit.¹¹ Apostoli eundem nuntium putabant esse „deliramentum, et non crediderunt".¹² Paulo post Petrus sepulcrum vacuum invenit, non tamen credidit, sed „abiit secum mirans, quod factum fuerat".¹³ Postmeridie paschae duo ex eis in castellum Emmaus ibant „tristes". Cumque Iesus de eorum desperatione sciscitaretur, respondens unus, cui nomen Cleophas, dixit ei: „Tu solus peregrinus es in Ierusalem et non cognovisti, quae facta sunt in illa his diebus? ... De Iesu nazareno, qui fuit vir propheta potens in opere et sermone coram Deo, et omni populo. Et quomodo eum tradiderunt summi sacerdotes et principes nostri in damnationem mortis, et crucifixerunt eum. Nos autem sperabamus, quia ipse esset redempturus Israel: et nunc super haec tertia dies est hodie quod haec facta sunt. Sed et mulieres quaedam ex nostris terruerunt nos, quae ante lucem fuerunt ad monumentum, et non invento corpore eius, venerunt dicentes se etiam visionem angelorum vidisse, qui dicunt eum vivere. Et abierunt quidam ex nostris ad monumentum, et ita invenerunt, sicut mulieres dixerunt, ipsum vero non invenerunt."¹⁴ Ex quibus omnibus elucet discipulos minime coluisse imaginem Iesu resurgentis, necnon eos fidem in Iesum redivivum solo facto resurrectionis acquisivisse. Fides paschalis sine facto paschali explicari prorsus nequit.

Negato miraculo resurrectionis increduli monumentum vacuum eo repetunt, quod vel Iesus stupore tantum affectus monumentum reliquerit, vel discipuli corpus Iesu furati sint, vel demum iudaei illud sustulerint. Falsitas harum hypothesium manifesta est.¹

1. Iesum e stupore expergefactum monumentum reliquisse rationalistae veteriores et quidam recentiores sic exponunt: Iesus in cruce ictu lanceae solum deliquium passus, aromatibus summopere relevatus est. Accedente inopinata tempestate cum magno fragore tonitribusque e syncope plene evocatus et monumentum apertum est, ita ut milites custodes sepulcri exterriti aufugerint. Quibus fugatis Iesus e monumento prorepsit, a piis mulieribus detectus et a discipulis curatus est, quoad elapsis 40 diebus fessus vulneribus obiit. Ita hypothesis mortis apparentis.²

Hanc hypothesim refutare solebant multis rationibus historicis et medicis probantes Iesum vere mortuum fuisse. Verumtamen operae pretium non est tantum laborem cassum impendere. Nam Iesus ipse hypothesim mortis apparentis absurdam demonstravit: imprimendo discipulis speciem verae resurrectionis suae et exigendo a discipulis fidem verae resurrectionis suae.

Imprimendo discipulis speciem verae resurrectionis suae. Evangelia, Actus apostolorum, epistulae s. Pauli Iesum a die paschae describunt perfecte sanum, immo principem vitae, victorem mortis et sepulcri. Hanc persuasionem autem animis discipulorum certo non impressisset semimortuus e sepulcro prorepens, cura medica indigens et utens, infirma atque etiam aegra valetudine iacens ac demum vulnerum febri succumbens.³

Exigendo a discipulis fidem verae resurrectionis suae. Mortem et resurrectionem suam Iesus discipulis praedixerat.

Iamnunc eis annuntiat se vere surrexisse; eos multis argumentis convincit de reditu suo ad vitam; ianuis clausis intrans et exiens eos monet de glorioso suo corpore in resurrectione assumpto; in caelum demum ascendens eis testatur se morte superata intrare in gloriam suam. Uno verbo, fidem verae resurrectionis suae constanter inculcat et exigit. Ergo vere mortuus est vereque surrexit, non ad speciem tantum. Sin autem, Iesum impostorem foedissimum dicere deberemus.

2. Iesum a discipulis dolo surreptum esse principes iudaeorum divulgarunt. Cum enim custodes exterriti de monumento in civitatem accurrissent, principes sacerdotum cum senioribus coacto consilio "pecuniam copiosam dederunt militibus dicentes: 'Dicite, quia discipuli eius nocte venerunt et furati sunt eum nobis dormientibus. Et si hoc auditum fuerit a praeside, nos suadebimus ei et securos vos faciemus.' At illi accepta pecunia fecerunt sicut erant edocti. Et divulgatum est", ait Matthaeus evangelista, "verbum istud apud iudaeos usque in hodiernum diem."⁴ Immo posteriores iudaei, teste s. Iustino⁵ eandem fabulam recitarunt, quam denique Reimarus saeculo XVIII recoxit, irridentibus ipsis rationalistis.

Revera haec hypothesis furti et doli refellitur modo agendi tum iudaeorum tum discipulorum.

Modo agendi iudaeorum. Iudaei ad praecavendum dolum nil intentatum reliquerant; monumentum sigillo obsignaverant atque custodia militari munierant dicentes: „Ne forte veniant discipuli eius et furentur eum et dicant plebi: 'Surrexit a mortuis', et erit novissimus error peior priore."⁶ Monumento nihilominus aperto et corpore remoto synedrium legendam furti divulgandam curavit. Attamen in culpam discipulorum et custodum militum non inquirit, neque eos punit de crimine horribili eis imputato. Immo patitur discipulos libere circumire, atque coram plebe et ipso consilio resurrectionem Iesu praedicare,⁷ quin vel obiiciat eos falsa testari. Hoc modo agendi synedrium⁸ iudaeorum aperte monstrat quam falso apostolos accuset de furto. Idem a fortiore elucet e modo agendi discipulorum.

Modo agendi discipulorum. Supposito furto, discipuli a primo mane paschae Iesum redivivum simulassent. Contra fuerunt increduli; nuntium resurrectionis a mulieribus latum deliramentum esse putarunt; monumentum vacuum spectantes sceptici manserunt, neque Iesum redivivum crediderunt nisi experientia argumentorum coacti. Ex hoc autem mutati sunt in alios homines, qui spreto timore et dubio Iesu resurrectionem coram iudaeis et gentibus audacter profitentur, resurrectionis fidem ab omnibus postulant, necnon fortiter sanguinem et vitam fundunt, ut Iesum a mortuis redivivum adorent et praedicent. Numquid ita egissent vel agere potuissent, si magistrum mortuum furto sustulissent et turpiter alibi sepeliissent? Nemo non videt hoc agendi modo discipulorum corruere hypothesim furti eis obiurgati.

3. Iesum a iudaeis provide sublatum esse recentissimi adversarii resurrectionis propugnant. Et quidem:

Alii contendunt ipsum synedrium corpus Iesu removisse et alio loco sepeliisse, ne monumentum honorificum Christi feret sanctuarium christianorum.⁹ Sed quid? Num synedrium ita agendo non praevidit se fovere resurrectionis spem discipulorum et „errorem novissimum peiorem priore"? Si autem non praevidit, cur errori illi iamiam orto synedrium non resistit? Cur praedicatores resurrectionis non confundit monstrando et exhibendo corpus Iesu alio loco sepultum? Cur apostolos resurrectionem divulgantes mendacii non accusat, sed tantummodo eis comminatur, „ne ultra loquantur in nomine hoc [Iesu] ulli hominum"?¹⁰ Quam salsa ironia: synedrium iudaeorum corpus Iesu furatum est in gratiam resurrectionis a christianis praedicatae!

Alii contendunt ipsum Ioseph ab Arimathia corpus Iesu alio transtulisse, ne „malefactor ille" perpetuo mortuis propriae familiae sociaretur in monumento.¹¹¹² Verum ista opinio non solum evangeliis Matthaei et Ioannis, testium rei oculatorum, contradicit, sed in se absurditatibus turget. Quare Ioseph corpus Iesu in monumento suo novo maximis honoribus sepelit, si illud in eodem monumento longius habere erubescit? Cur statim magnis diebus paschatis corpus aufert, cum tamen mortuis misceri sub poena contaminationis prohibebatur? Cur sodales synedrii Ioseph collegam non interpellant de corpore Iesu a se abscondito? Cur eum non cogunt corpus mortuum ostendere, ut confundant discipulos Iesum praedicantes redivivum? Cur non Ioseph ipse sponte sua praedicatores resurrectionis arguit erroris et fraudis, exhibendo „corpus delicti"? Manifesto, quia Iesum e monumento non sustulerat.

Itaque omnes explicationes naturales monumenti Iesu vacui evanescunt: Iesum non clam furati sunt discipuli; Iesum non provide sustulerunt iudaei; Iesus non ipse apparenter mortuus monumentum dereliquit. Ergo gloriose et miraculose e monumento resurrexit.

Iesum redivivum discipulis apparuisse probavimus.¹ Adversarii tamen, negata resurrectione, opinantur illas apparitiones non reales fuisse, sed imaginarias, non externas, sed internas, non veras, sed fallaces. Primo Mariam Magdalenam aliasque mulieres, dein Petrum ceterosque apostolos, demum omnem multitudinem fidelium suggestione morbida sibi persuasisse se Iesum videre, quamvis revera Iesus nemini apparuerit. Hanc theoriam „visionum" sive „hallucinationum" vel „illusionum" Celsus proposuit, Renan et Strauß innovarunt atque hodie omnes fere radicales, liberales et modernistae approbant.² Redarguuntur autem discipulorum psychologia, critica, experientia.

1. Psychologia discipulorum. Adversarii fingunt discipulos post mortem Iesu maxima fiducia et ardentissimo desiderio exspectasse resurrectionem ipsius. Quo magis autem tempore et loco a sepulcro separabantur, eo magis spes et affectus flagrans revidendi magistri dilecti crescebant, donec sive Maria Magdalena sive Petrus primas visiones resurrectionis praetenderent.

Hae primae visiones, quasi lapis in aquam iactus novos in dies circulos fidelium tetigerunt, dum omnes christiani visiones hallucinatorias resurrectionis subirent.

Nihil tamen falsius statu psychologico discipulorum sic descripto. Sat superque probavimus³ discipulos omni spe et exspectatione resurrectionis Iesu destitutos fuisse. Quae cum ita sint, psychologice fieri non potuit, ut paterentur visiones hallucinatorias resurrectionis Iesu. Nam hallucinationibus eae tantum res subsunt, quibus diu noctuque animus vivide et fortiter intentus est. Hinc discipuli, etiamsi visionarii fuissent, non habuissent visiones Iesu redivivi, sed Iesu quoad corpus in sepulcro demortui, quoad animam vero in paradiso gloriosi.

2. Critica discipulorum. Theoria illusionum supponit mulieres et viros enthusiasticos, immo eo usque hystericos, ut quibusvis phantasmatibus propriis et alienis obruerentur. Contrarium elucet e documentis historicis ac praecipue evangelicis. Discipuli nequaquam erant homines ad illusiones proni, sed sanae et seriae mentis, ad incredulitatem magis proclives, quam ad credulitatem. Hunc animum „realisticum" et „criticum" tota vita ostendunt, maxime vero occasione et examine apparitionum Iesu redivivi.

Maria Magdalena, quam Celsus „mulierem fanaticam",⁴ Renan passione hallucinatam vocat,⁵ Iesum sibi apparentem nequaquam avide agnoscit, sed potius „vidit Iesum stantem, et non sciebat, quia Iesus est ... existimans, quia hortulanus esset".⁶ Duo discipuli euntes in castellum Emmaus Iesum comitantur, sed tandem in fractione panis agnoscunt.⁷ Undecim apostoli necdum credunt duobus discipulis apparitionem Iesu narrantibus⁸ atque nuntium mulierum de facta resurrectione deliramentum putant.⁹ Immo Iesu apparente in medio eorum, opinantur phantasma se videre.¹⁰ Thomas renuit credere, quamvis omnes apostoli testentur se Dominum vidisse: „Nisi videro in manibus eius fixuram clavorum, et mittam digitum meum in locum clavorum, et mittam manum meam in latus eius, non credam."¹¹ Paulo ante ascensionem Iesus suis apparet in monte Galilaeae et ad mare Genesareth, neque tamen discipuli sensuum testimonio fidentes eum agnoscunt.¹²

Hinc omnes discipuli apparitiones Iesu redivivi mente critica, immo hypercritica suscipiunt. Contra visionarius criticum nec agit, nec agere potest. Imago visionaria, quam animo retinet et ad extra proiicit, visionarius statim et necessario agnoscit atque veram esse pertinaciter asseverat. Unde critica, qua discipuli apparitiones in trutinam vocant, certissime probat eos non habuisse visiones fallaces, sed veras Iesu redivivi.

3. Experientia discipulorum. Veritatem apparitionum discipuli non solum critice examinant, sed experiuntur argumentis tum materialibus tum spiritualibus, quibus Iesus praesentiam suam realem comprobat.

Argumentis materialibus: Iesus verbis eos alloquitur, Scripturas eis explicat eorumque incredulitatem arguit.¹³ Cum eis iter facit, diversorium ingreditur et accumbit.¹⁴ Poscit, ut cibi sibi apponantur, cibos benedicit et propinat, panem frangit, piscem et pulmentarium edit.¹⁵ 1° Manus, pedes, latus ostendit et palpanda exhibet dicens: „Palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere ... Infer digitum tuum huc et vide manus meas, et affer manum tuam et mitte in latus meum, et noli esse incredulus, sed fidelis."¹⁶ Haec certo non sunt phantasmatis, sed corporalis praesentiae signa.

Argumentis spiritualibus: „Praebuit seipsum vivum post passionem suam multis argumentis ... loquens de regno Dei",¹⁷ baptismum instituens, potestatem remittendi peccata tribuens, primatum conferens, mysterium Trinitatis docens, assistentiam suam perpetuam ecclesiae promittens. „Pax vobis! Sicut misit me Pater, et ego mitto vos. Accipite Spiritum Sanctum. Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt ..."¹⁸ „Pasce agnos meos, pasce oves meas ..."¹⁹ „Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra; euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti ... et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi."²⁰ Haec summa et sapientissima mysteria regni Dei certo non sunt deliramenta visionarii, sed documenta ultima Salvatoris instructionem discipulorum perficientis et absolventis.

Discipulorum psychologia, critica, experientia tam necessario excludunt theoriam visionum subiectivarum, ut rationalistae quidam desperabundi confugiant ad hypothesim visionum obiectivarum: Iesum dicunt ipsum anima²¹ et spiritu discipulos visitasse ita, ut discipuli eum falso putarent corpore redivivum et praesentem. Attamen ista hypothesis iisdem absurditatibus scatet ac theoria visionum subiectivarum: utraque enim contendit discipulos deceptos finxisse praesentiam Iesu corporalem, cum tamen corpus magistri redivivi tangerent et palparent. Immo hypothesis visionum obiectivarum absurditate superat theoriam visionum subiectivarum, quia Iesum facit auctorem deceptionis, quippe qui tanta evidentia sese palpandum et tangendum exhibuerit, ut discipuli redivivum eum credere cogerentur. „Incidit in Scyllam, qui vult vitare Charybdim."

Trino itaque facto inconcusso resurrectio Iesu Christi scientifice constat, scil. fide discipulorum Iesu, monumento Iesu vacuo, apparitionibus Iesu redivivi. Evanescunt cuncta tentamina suprema, quibus increduli facta haec vel negare vel naturaliter explicare conati sunt. Quivis liber a philosophia anteconcepta historiam resurrectionis indagans fateri compellitur: „Christus resurrexit a mortuis primitiae dormientium."²² „Surrexit Dominus vere."²³