Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus I: Demonstratio Christiana

Praenotanda: Adversarii revelationis.

Asseclae revelationis vocantur supernaturalistae, adversarii naturalistae. Naturalistae asserunt omnia, quae fiunt in mundo, naturalibus viribus fieri, quin Deus quomodocumque sese immediate possit immiscere. Hoc tamen praecipuum dogma ab aliis aliter intelligitur. Sic etiam distinguitur naturalismus monisticus, deisticus, rationalisticus.

1. Monismus cum materialisticus, tum pantheisticus, ens divinum confundit cum ipso mundo negans Deum supramundanum. Et quia secundum monismi placita Deus a mundo seu natura essentialiter non est distinctus, neque etiam actus a natura distinctos ponere potest. Proinde revelatio divina excluditur. Nobis tamen nullum negotium est cum monismo, quia apologetica exsistentiam Dei supernaturalis probatam supponit ex philosophia.

2. Deismus, ortus saeculo XVII¹ in Anglia (Cherbury, Toland, Collins, Woolston, Tindal), saeculo XVIII propagatus in Gallia (encyclopaedistae: Voltaire, Rousseau, Diderot) et Germania (illuminatistae), admittit quidem Deum exsistentem et mundi creatorem, negat vero omnem ulteriorem influxum Dei in mundum. Mundus simul ac a Deo creatus, sui iuris est, ex se solo subsistit, suis viribus solus agit et seipsum regit secundum leges innatas. Deus non amplius eius curam habet, sed nec habere potest; ergo nulla exsistit providentia Dei, ne naturalis quidem. Haec autem doctrina etiam refutata est iam in philosophia, ubi de concursu et providentia Dei agitur. Revera nec mundum creatum et contingentem concipere possumus, qui non indigeat omni tempore concursu et gubernio divino; nec Deum creantem et absolutum concipere possumus, qui de mundo suo non amplius velit nec valeat curare. Deistae consequenter vel ipsam exsistentiam Dei negare, vel influxum Dei naturalem in mundum concedere tenentur. Quod luculenter demonstrat historia deismi. Deistae enim alii (angli et galli) mox in scepticismum, monismum atheismum, alii (germani) in rationalismum abierunt.

3. Rationalismus profitetur naturalem Dei influxum in mundum, sive physicum, sive intellectualem, sive religiosum. Creaturas physicas concursu et providentia communi et speciali Deus movet et ad finem dirigit. Creaturis intellectualibus proficit adiuvando progressum ordinarium artium et scientiarum, necnon subinde mittendo homines indole extraordinaria praeditos.

Religionem demum adiuvat dando singulis facultates rationales, quibus Deum cognoscere valeant ex operibus creationis; immo vocando viros extraordinarios ad religionem promovendam hominesque in religione erudiendos. Huiusmodi viri "ingenio religioso" imbuti erant Zoroaster, Buddha, Moyses, Christus, Muhammed, alii.

Ipsi tamen nihil fecerunt, sed nec facere potuerunt, quod ordinem naturalem providentiae divinae vel ordinem naturalem cognitionis et actionis humanae excederet. Nullam revelationem supernaturalem a Deo acceperunt hominibusve tradiderunt. Naturaliter ergo explicandae sunt tum origo, tum natura omnium veritatum religiosarum. Ratio naturalis sola religionis negotium curat.² Unde hoc systema et rationalismi nomen accepit. Rationalismum ex saeculo XVIII sequuntur omnes fere protestantes, exceptis "orthodoxis" aliisque nonnullis, qui semirationalismo favent.

4. Semirationalismus sive rationalismus moderatus admittit quidem revelationem divinam, negat vero in revelatione contineri mysteria superantia captum rationis.³ "Aiunt scilicet (semirationalistae) veritates proponi historice in revelatione, sed eas omnes, saltem postquam ita historice innotuerunt, posse etiam ex intrinsecis necessariis principiis lumine rationis perspectis intelligi et demonstrari, immo hoc ipsum esse proprium munus philosophiae." Unde sequitur omnes veritates revelatas paulatim transituras esse in veritates rationales, atque "omnia indiscriminatim dogmata religionis christianae esse obiectum naturalis scientiae seu philosophiae"⁴ Semirationalistis ex protestantibus annumerandi sunt "theologi mediantes" (Vermittelungstheologen) Tholuck, Neander, Lange, Martensen; ex catholicis Hermes, Hirscher, Baader, Guenther.

5. Status quaestionis. His dictis patet apologeticae nihil rei esse cum naturalismo monistico et deistico (reprobatis iam in philosophia), sed tantum cum rationalismo. Rationalistae revelationem impugnant respectu tum ontologico tum logico.

Respectu ontologico quidem dicentes revelationem quoad se sive obiective consideratam a ratione improbari; respectu autem logico propugnantes revelationem quoad nos sive subiective consideratam a ratione non cognosci. Hinc primo agendum est de revelatione ontologice spectata, dein de revelatione logice spectata.

Rationalistae, ut revelationem in se spectatam funditus evertant, ipsius vel naturam depravant, vel possibilitatem negant, vel necessitatem infitiantur. Atque propterea disserendum de natura, de possibilitate, de necessitate revelationis.

Ut natura revelationis plene perspiciatur, describendae sunt eius tum notio, tum divisio.

1. Notio genuina. a) Etymologice verbum latinum revelandi significat "velum removere", quod impedit visionem rei. Eadem notio subest verbis synonymis graecis (ἀποκάλυψις, φανέρωσις) et vernaculis (Offenbarung, révélation etc.). A rebus physicis verbum revelationis translatum est ad significandam manifestationem intellectualem veritatis plus minusve ignotae. Et quidem ex usu manifestatio divina veritatis religiosae vocari solet revelatio.

Inde revelatio sensu latissimo definitur: manifestatio veritatis religiosae divinitus facta. Subintelligitur autem tum actus, quo veritas manifestatur (revelatio activa), tum obiectum sive veritas ipsa manifestata (revelatio passiva). De actu tantummodo seu facto loquimur, quo Deus veritates religiosas manifestat. Deus vero duplici actu veritates religiosas manifestare potest, naturali nempe et supernaturali. Unde revelationem naturalem et supernaturalem discernimus.

b) Revelatio naturalis est manifestatio veritatis religiosae divinitus facta per opera creationis. Deus nimirum in mundo creato quasi vestigia sua reliquit ita, ut exsistentiam, naturam suam aliasque veritates religiosas, quae inde eruantur, per opera creationis manifestet. Opus clamat opificem; creatura praedicat creatorem, motorem et rectorem mundi. Sufficit adhibuisse sanam rationem, ut a mundo ad Deum ascendamus et e mundo Deum cognoscamus vi principii causalitatis.

Cum autem Deum cognoscibilem reddat per opera naturalia et exercitio rationis naturalis, haec revelatio merito dicitur naturalis.

Hanc revelationem Dei naturalem psalmista magnificat: "Caeli enarrant gloriam Dei, et opera manuum eius annuntiat firmamentum"¹. Hanc Paulus extollit: "Deus illis (gentibus) manifestavit. Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur: sempiterna quoque eius virtus et divinitas, ita ut sint inexcusabiles"². Theologi vero, cum de revelatione verba faciunt, plerumque eam non intelligunt naturalem, sed supernaturalem.

c) Revelatio supernaturalis seu stricte sumpta, est manifestatio veritatis religiosae facta per verba Dei ad hominem. Haec revelatio ergo in eo est, quod Deus ipse proxime intellectum hominis illustrat et instruit ad veritates religiosas. Talis autem influxus Dei est omnino supernaturalis, cum fiat citra omnem concursum, facultatem, exigentiam naturae. Citra omnem concursum naturae, quia Deus non iam per opera creationis, sed locutione sua propria se manifestat. Citra omnem facultatem naturae, quia congenita vi homo ex solo mundo creato et quidem ratiocinio suo veritates religiosas deducere valet. Citra omnem demum exigentiam naturae, quia ad constitutionem seu essentiam naturae humanae non pertinet, ut Deus ipse directe hominem instruat.

De hac revelatione supernaturali scribit apostolus: "Multifariam multisque modis olim Deus loquens patribus in prophetis, novissime diebus istis locutus est nobis in Filio"³ 2. Notiones spuriae. a) Rationalistae quidem omnes — ne loquamur de monistis et deistis — revelationem ventitant. Tamen, uti ex dictis patet, eam non intelligunt supernaturalem. Etenim rationalistae idealistici seu antiquiores (Reimarus, Lessing, Semler, Wegscheider, alii) revelationem vocant omnem et solam cognitionem religiosam, quam ope rationis naturalis acquirimus. Ita Wegscheider, priorum rationalistarum facile princeps, scribit: "Sola revelatio naturalis sive manifestatio Dei per opera naturae recte defendi posse videtur"⁴ Lessing addit: "revelationem, prorsus uti educationem, homini nihil dare, nisi quod ipse natura sua iam possideat atque ratione sua invenire possit; proindeque revelationi supernaturali substituendam esse improprie dictam revelationem naturalem"⁵

b) Rationalistae empirici quoque, duce Kant, agnoscunt solam "religionem intra confinia merae rationis"⁶ Immo contendunt "rationem puram" seu "theoreticam" ne aptam quidem esse ad veritates religiosas quascumque cognoscendas. Intellectu enim suo hominem non cognoscere "noumena" supersensibilia (res transcendentales), sed "phaenomena" tantum sensibilia apprehendere ope experientiae externae. "Rationem practicam" tamen ope experientiae internae seu subiectivae "sentire" utilitatem, necessitatem, exsistentiam veritatum religiosarum.⁷ Hanc autem subiectivam experientiam seu conscientiam religiosam (religiöses Erlebnis, religiöse Erfahrung, religiöses Bewußtsein), quae non est nisi humanae voluntatis, seu potius sentimenti humani placitum, vocant revelationem.

c) Eodem fere modo revelationem definiunt omnes neorationalistae seu kantiani moderni, ad quos pertinent protestantes liberales et qui ex catholicis prodierunt modernistae.

Albertus Ritschl († 1899), pater scholae liberalis, docet revelationem christianam ortam esse ex eo, quod Deus educaverit conscientiam humanam.⁸

Aug. Sabatier († 1901), dux liberalismi protestantici in Gallia, revelationem vocat manifestationem Dei in conscientia nostra.⁹

Alfredus Loisy, modernistarum caput, revelationem intelligit conscientiam seu experientiam ab homine acquisitam suae ad Deum relationis.¹⁰

Programma modernistarum italorum censet revelationem esse "elaboratum conscientiae religiosae". Conscientiam religiosam experiri sive sentire supernaturalia, quemadmodum auris sentit musicam. Revelationem esse id, quod hac sensatione sive experientia subiectiva producitur et cum ea convertitur.¹¹

Ista systemata ergo omnem revelationem veri nominis reiiciunt. Iactant verbo revelationem, ut astutius re eam impugnent.

Revelatio supernaturalis specificatur ratione obiecti, quod manifestatur, ratione modi, quo manifestatur, ratione finis, ad quem manifestatur.

1. Ratione obiecti, quod manifestatur, revelatio est vel formalis vel materialis. Revelatio formalis ea dicitur, cuius solum obiectum formale (motivum assensus) est supernaturale; materialis ea vocatur, cuius etiam obiectum materiale (argumentum) est supernaturale.

Revelatio formalis ergo continet veritates, quae in se sunt naturales et proinde rationi humanae perviae (e. g. exsistentia Dei, immortalitas animae). Quae enim naturales sunt, lumine quoque naturali percipi queunt. Sunt quidem res innumerae in visceribus terrae vel in firmamento caeli, quae rationis cognitionem effugiunt, e. g. numerus stellarum, essentia electricitatis, lucis, materiae, vitae animalis et vegetativae. Tamen per accidens solummodo, non per se istae veritates occultae manent. Fugiunt captum rationis propter difficultates externas, non propter substantiam seu materiam ipsam. Si proinde divinitus revelantur, supernaturales fiunt spectato obiecto formali (seu motivo vel principio), quo nobis innotescunt; manent tamen naturales spectato obiecto materiali (seu argumento vel substantia) ipsius veritatis.

Revelatio materialis vero continet veritates, quae in se non sunt naturales, et proinde rationi humanae imperviae. Ipsa materia (substantia vel argumentum) harum veritatum eiusmodi est, ut sine revelatione cognosci nequeat.

Duplici autem modo veritas cognoscenda rationi impervia esse potest: vel simpliciter vel tantum relative seu secundum quid.

Secundum quid rationem excedit ea veritas, cuius exsistentiam ratio ante revelationem non potest probare, cuius autem essentiam post revelationem valet comprehendere, e. g. institutio ecclesiae, romani pontificis infallibilitas. Quod sint istae veritates, ratio ante revelationem non valet certo probare, licet affirmare possit earum possibilitatem vel etiam probabilitatem. Post revelationem vero ratio intelligere potest, quid, quomodo et quare sint istae veritates. Hinc recte vocantur veritates praeterrationales seu mysteria secundum quid (late dicta, secundi gradus).

Simpliciter rationem excedit ea veritas, cuius exsistentiam ratio sine revelatione nullo modo valet probare, cuiusque essentiam neque etiam revelatione facta valet comprehendere. Idcirco veritates huiusmodi vocantur veritates suprarationales sive mysteria simpliciter (stricte dicta, primi gradus), e. g.¹ mysterium Trinitatis. Ratio sibi relicta exsistentiam Trinitatis neque certam, neque probabilem, neque etiam possibilem probare valet. Per revelationem autem discit certo, quod sit Trinitas; intelligit etiam partim, i. e. notionibus analogis, quid sit Trinitas; demum congruis saltem similitudinibus aliquatenus adumbrat, quomodo et quare sit Trinitas personarum in Deo.

2. Ratione modi, quo fit, revelatio est vel mediata vel immediata.

Immediata est, cum Deus ipse nullo interposito legato veritatem communicat; mediata est, cum Deus per legatum veritatem manifestat. Revelatio, quam Moyses, prophetae, apostoli acceperunt, erat immediata; revelatio, quam israelitae per Moysen, christiani per apostolos acceperunt, est mediata.²

In revelatione immediata Deus sic afficere debet facultates cognoscitivas, ut homo clare percipiat veritatem, quae communicatur, et certo cognoscat eam a Deo communicari. Cum autem trina sit facultas cognoscitiva, triplex etiam revelatio immediata subdistinguitur: sensitiva, imaginaria, intellectiva.

Sensitiva habetur, si Deus vocibus et aliis signis sensibilibus ad sensus externos loquitur. Huc non tantum pertinent voces auditivae, sed etiam theophaniae (Deus in flamma rubi apparens; Daniel videns scripturam in pariete), visiones symbolicae (Petrus videns animalia immunda) et typi (agnus paschalis; serpens aeneus; sacrificium Melchisedech). Imaginaria adest, cum Deus per vim seu influxum in sensus internos veritatem aperit. Quod quidem facere potest imprimendo formas imaginarias vel non per sensus acceptas (puta, si caeco nato imprimerentur in imaginatione colorum similitudines) vel etiam divinitus ordinatas ex iis, quae a sensibus sunt acceptae (Ieremias 1, 13 videns ollam succensam; Amos 8, 1 uncinum pomorum). Intellectiva in eo consistit, quod Deus species intellegibiles producit in ipsa mente, uti in visione interna, in illuminatione prophetica, saepe saepius in ecstasi, necnon in iis hominibus, qui accipiunt scientiam et sapientiam infusam.³

In revelatione mediata Deus certiores facere debet homines veram divinamque esse revelationem immediatam, unde mediata derivatur; aliis verbis: praedicator revelationis probare debet se a Deo missum legatumque esse ad veritatem hominibus communicandam. Hanc autem missionem divinam certam reddere potest signis divinis, praesertim miraculis et prophetiis adimpletis.⁴

3. Ratione finis, ad quem fit, revelatio est vel privata vel publica.

Privata est, quae datur ad utilitatem unius hominis tantum vel saltem non omnium hominum. Personae eae, quibus facta est revelatio privata, tenentur ad eam credendam fide divina; reliqui vero neque debent neque possunt eam credere divina fide, cum non ad eos pertineat talis revelatio. Insuper rarissime certitudo habetur de divina illius origine; immo ipsa etiam ecclesia revelationes privatas approbans non declarat eas vere esse divinas, sed solum eas nihil continere, quod adversetur fidei et moribus. Non licet tamen eas spernere, cum probabiliter divinae et certe utiles sint.

Publica est revelatio, quae ad utilitatem communem omnium hominum datur, scilicet ad fundandam, evolvendam et absolvendam veram religionem pro universo humano genere. De hac solummodo revelatione agemus.

Rationalistae omnem omnino revelationem fieri posse negant; semirationalistae vero contendunt fieri non posse saltem revelationem mysteriorum, quae stricte sic dicuntur. Hinc statuimus duplicem thesim de possibilitate revelationis generatim et de possibilitate revelationis mysteriorum.

Revelatio est communicatio veritatis ex locutione Dei ad homines. Tria ergo continentur in omni revelatione: veritas revelanda; Deus revelans; homo revelationem accipiens. Proinde, si non repugnant haec tria, possibilis est revelatio. Atqui revelatio non repugnat neque ex parte veritatis revelandae, neque ex parte Dei revelantis, neque ex parte hominis accipientis revelationem. Ergo revelatio est possibilis.

1. Revelatio non repugnat ex parte veritatis revelandae, quia non desunt veritates, quae possint constituere obiectum revelationis cum formalis tum materialis.

a) Multae iam veritates ordinis naturalis nobis sunt ignotae. Licet enim omnes veritates naturales per se rationi perviae sint, tamen reapse aliae omnino non cognoscuntur, aliae autem non ab omnibus cognoscuntur vel modo tantum incerto et imperfecto. Huius ignorantiae testis invicta sane est historia et experientia quotidiana. Adsunt proinde veritates naturales, quae obiectum revelationis formalis constituant.

b) Insuper exsistunt permultae veritates ordinis praeternaturalis (mysteria secundum quid) rationi prorsus imperviae. Ne de mysteriis stricte dictis loquamur, Deus plurima cognoscit, quae homini prorsus impervia sunt, e. g. simpliciter futura; libera decreta Dei. Horum ratio est, quia infinitus est intellectus divinus, finitus prorsus intellectus humanus. Nam intellectui infinito conveniunt et obiecta infinite perfecta et modus cognitionis infinite perfectus; intellectus finitus autem obiecta mere finita cognoscit modo mere finito.

Quod exemplo ita illustrat s. Thomas: "Duorum, quorum unus alio rem aliquam intellectu subtilius intuetur, ille, cuius intellectus est elevatior, multa intelligit, quae alius omnino capere non potest, sicut patet in rustico, qui nullo modo philosophiae subtiles considerationes capere potest. Intellectus autem angeli plus excedit intellectum humanum, quam intellectus optimi philosophi intellectum rudissimi idiotae, quia haec distantia inter speciei humanae limites continetur, quos angelicus intellectus excedit... Multoque amplius intellectus divinus excedit angelicum quam angelicus humanum..." Unde non omnia, quae in se ipso Deus intelligit, angelus naturali cognitione capere potest, nec ad omnia, quae angelus naturali sua virtute intelligit, humana ratio sufficit capienda."¹ Exsistunt ergo etiam veritates praeternaturales, quae obiectum revelationis materialis constituant.

Hinc revelatio non repugnat ex parte veritatis revelandae.

2. Revelatio non repugnat ex parte Dei revelantis, quia Deus neque caret vi, qua revelet, neque modo, quo revelet, neque fine, ad quem revelet.

a) Omnipotentiae divinae non deest vis, qua revelet. Deus potestatem dedit homini, ut intellectu vera percipiat: cur is qui contulit potentiam, impar erit ponere ipsam potentiam "in actu? Cur non poterit intellectui aliquod obiectum intelligibile repraesentare?

Deus insuper hominibus potestatem dedit, qua cognitiones et cogitationes suas inter se possent manifestare et communicare; ergo etiam ipse poterit veritates sibimet cognitas hominibus revelare.

Demum perfectius est Deum cognitiones suas aliis entibus manifestare posse, quam non posse. Nam hoc postremum omnipotentiam Dei limitibus circumscribit. Si autem illud primum perfectius est, profecto in Deo ponendum est.

b) Omniscientiae divinae non deest modus, quo revelet. Admissa nempe potentia absoluta revelandi, adversarii instant, dicentes nos non capere modum, quo Deus cum hominibus conversari possit, ut ab ipsis intelligatur.²

Sed etiamsi nos homunciones hunc modum omnino non caperemus, numquid exinde concludendum esset Deum quoque expertem esse modi, quo revelet? Minime quidem, cum viae Dei investigabiles sint inscitiae nostrae. Revera tamen, non obstante hac inscitia, obvios quosdam modos definire valemus, quibus Deus scientiam suam communicare potest:

α) Signis iam notis, tum externis, quibus sensus afficiuntur (e. g. vocibus, imaginibus sensibilibus etc.), tum internis, quibus imaginationi vel intellectui species rerum revelandarum repraesentantur.

β) Signis nondum notis. Licet enim Deo voluntatem suam manifestare subsidiis tum externis tum internis, quae homo adhuc ignorabat, dummodo auxilio divino sensus signorum illorum clare enuntietur.

c) Sapientiae divinae non deest finis, propter quem revelet.

Adversarii revelationem fingunt esse naturae primitivae resarcimentum sive correctionem, ac proinde divina sapientia indignam. Revera autem Deus non revelat ad corrigendam naturam primordialem, sed:

α) Ut naturam humanam iuvet. Licet enim abunde instructa fuerit ad finem suum attingendum, capax tamen est novi auxilii divini. Si Deum non dedecuit creare hominem ad finem naturalem, profecto nec dedecet eum dirigere ad finem praestitutum manifestando veritates viresque naturales sustentando.

β) Ut naturam humanam restituat, lapsam forsan et laesam. Abusu enim libertatis natura primitus sat perfecta potuit violari. Deus vero, optimus pater et paedagogus, defectum istum prius permittere potuit, ut postea remedio apto eum sanaret.

γ) Ut naturam humanam elevet ad ordinem supernaturalem. Revelatio operi creationis superadditur tamquam nova creatio. Deus, infinite bonus et liberalis, homini novum eumque supernaturalem finem ponit, eique media huic fini apta confert, quin ullo modo naturam tangat vel turbet.

Revelatio ergo sapientiam, omnipotentiam, scientiam divinam mire manifestat, totique conceptui Dei optime consonat. Rationalistae vero, dum revelationem impossibilem declarant, revera ipsam ideam Dei destruunt, operationem ipsius terminantes mundo et ordine naturali.³

3. Revelatio non repugnat ex parte hominis accipientis revelationem, quia revelatio neque facultati, neque activitati, neque evolutioni rationis humanae obest.

a) Revelatio non laedit facultatem rationis. Secundum adversarios ipsa natura rationis ea est, ut nequeat pati eruditionem ex parte Dei. Ratio, aiunt, qua facultas intellectiva, est unicus fons, ex quo omnis cognitio scaturiat. Nullam proinde cognitionem assumere potest extrinsecus, nullam ex auctoritate, licet etiam divina.

At haec opinio dudum theoretice reiecta in philosophia, vita etiam practica refellitur.

Scientia philosophica docente ratio autonoma seu independens est eo tantum sensu, ut nihil ceu verum admittat, nisi quod verum ipsi probetur; minime vero eo sensu, ut omnia respuat, quae non ex evidentia interna, sed ex auctoritate externa, sive humana sive divina, probantur ut vera. Auctoritas externa, sive humana sive divina, est fons cognitionis non minus quam ratio.

Vita practica idem testatur. Homo enim est "ens eruditum" (Lacordaire: "L'homme est un être instruit"). Pueri sola auctoritate parentum et magistrorum edocentur. Alioquin ignorarent maximas etiam veritates vitae quotidianae, v.g. quinam sint parentes sui. Sed et adulti fere omnes cognitiones domesticas, sociales, politicas, geographicas, historicas, iuridicas auctoritate et fide aliorum accipiunt. Immo etiam docti et in scientiis versatissimi in permultis rebus fidere debent aliis viris in arte et scientia peritis. Totus demum progressus scientiarum et cognitionum fundamento innititur auctoritatis.

Quodsi homo ab homine potest erudiri, cur non a Deo! Si creata et fallibilis auctoritas admittitur, cur non increata et infallibilis Dei? Revera ipsa facultas rationis naturaliter potentiam possidet, ut ex quavis auctoritate, cuius credibilitatem perspectam habet, veritates hauriat. Proinde etiam veritas divinitus revelata, postquam factum revelationis probatum est, a ratione rationabiliter admittitur, irrationabiliter aeque ac impie respuitur.

b) Revelatio non tollit activitatem rationis.

Rationalistae urgent revelationem, etsi non facultati seu potentiae rationis, ipsius tamen activitati seu exercitio obesse.

Putant enim intellectum humanum, dum subit revelationem, mere passive se habere, sicuti vas inanime, cui infunditur liquidum externum, vel sicut os mortuum, ex quo loquitur subiectum alienum.⁴

Haec si ita essent, revelatio utique repugnaret rationi, quae nisi actu vitali veritatem percipere non potest.

Verum homo revelationem patiens tum concomitantem, tum consequentem activitatem exercet.

Concomitantem. In ipso momento, quo quis revelationem accipit, eodem prorsus modo vitali agit ac in omni alia cognitione, licet agat a Deo illustratus. Deus quippe rationi mere suppeditat species, quas in naturali cognitione suppeditant obiecta creata. Sicut impressio specierum, quae fit ex parte obiectorum, non tollit activitatem vitalem nostram, ita nec impressio specierum, quae fit ex parte Dei. Activitas haec revelatione non magis tollitur, quam concursu divino naturali ad omnes actus nostros.

Consequentem. Accepta nempe eruditione divina intellectus nequaquam iners et otiosus quiescit. Labor enim non parvus postulatur, ut veritates, quas lumine divino cognovimus, quantum fieri potest, apprehendamus etiam naturali investigatione rationis. Insuper revelatio quoties respondet ad unam quaestionem, toties plures alias ponit, stimulans et acuens rationem ad studia ulteriora. Tantum abest, ut revelatione tollatur progressus humanae cognitionis et scientificae investigationis!

c) Revelatio non turbat evolutionem sive harmoniam rationis.

Rationalistae contendunt demum revelationem abrumpere cohaerentiam continuam, organicam, pragmaticam ingenii humani. Dicunt enim evolutionem intellectualem tum singulorum hominum, tum denique totius humani generis mira harmonia interna necti. Revelationem vero, introducentem extrinsecus cognitiones supernaturales, perturbare et perforare naturalem illam harmoniam singulorum spirituum totiusque historiae.⁵

Perinde ac si Deus non possit supernaturaliter erudire, quin vi opprimat et laedat eruditionem naturalem! "Sic intelligendum est Deum operari in rebus, quod tamen ipsae res propriam habeant operationem."⁶ "Operatur Deus in unoquoque secundum eius proprietatem."⁷

Revera revelatio naturae se adiungit et sociat, naturam iuvat et elevat, et super naturam exaedificat mundum supernaturalem fidei et gratiae. Quemadmodum ramus bonus crescit cum arbore agresti, cui insertus est; quemadmodum educatio se accommodat ingenio pueri, ita prorsus Deus revelans operatur in animo et cum animo naturali. Immo tam perfecte tamque delicate revelatio aptatur culturae et historiae naturali, ut rationalistae revelationem Veteris et Novi Testamenti stulte negent propterea, quia nusquam culturam et historiam perturbatam spectant!

Breviter ergo dicendum: tantum abest, ut revelatio noceat facultati, activitati, evolutioni rationis, ut eas potius quam maxime foveat et promoveat. Revelatio, inquam, iura et privilegia rationis mirifice tuetur, cum eam capacem facit non tantum naturalia intelligendi, sed et supernaturalia sub lumine divinae eruditionis investigandi. Contra rationalistae rationem coarctant et depravant, eam immerito restringentes ad obiecta et modum cognoscendi mere naturalia.

Inde censurae ecclesiasticae, quae affirmant possibilem esse revelationem, non tantum fidei, sed et rationis iura et privilegia tuentur, statuendo: "Si quis dixerit fieri non posse aut non expedire, ut per revelationem divinam homo de Deo cultuque ei exhibendo edoceatur, anathema sit. ... S. q. d. hominem ad cognitionem et perfectionem, quae naturalem superet, evehi non posse, a. s. ... S. g. d. rationem humanam ita independentem esse, ut fides ei a Deo imperari non possit, a. s."⁸

Semirationalistae concedunt quidem revelari posse veritates rationales, immo et praeterrationales. Minime vero fieri posse asserunt, ut revelentur mysteria stricte sumpta, quippe quae contineant veritates simpliciter suprarationales.

Revera fieri nequiret harum veritatum revelatio, si repugnaret vel eas exsistere, vel eas a Deo communicari, vel eas ab hominibus credi. Atqui non repugnat neque exsistere mysteria, neque Deum communicare mysteria, neque hominem credere mysteria. Ergo revelatio mysteriorum non est impossibilis.

1. Non repugnat exsistere mysteria.

Non intendimus positive probare esse mysteria. Ratio enim exsistentiam mysteriorum evincere nec valet, nec debet. Nec valet. Nam:

a) Mysterium est veritas simpliciter seu absolute superans intellectum. Atqui ea, quae intellectum absolute superant, pro ipso non habent magis rationem entis quam non entis.

b) Insuper exsistentia mysterii, cum aliunde non constet, demonstranda esset ex evidentia ipsius interna. Atqui hoc neutiquam valemus, cum natura interna mysterii nec ante nec post revelationem sit evidens. Ergo ratio sibi relicta nihil positive de mysterio asserere potest.

Nec debet. Nam adversarii propugnant exsistentiam mysterii repugnare. Sufficit ergo ostendere hanc repugnantiam non constare. Ostenditur autem:

a) Ex natura mysterii. Mysterium est veritas simpliciter excedens rationem. Atqui rei simpliciter excedentis rationem ratio nequit probare repugnantiam.

b) Ex infinitate Dei nostraque finitate. Infinitum infinitus tantum intellectus plene emetitur, minime vero finitus. Atqui si finitus noster intellectus Deum infinitum non plene emetitur, neque etiam affirmare potest, utrum in eo exsistant mysteria necne.

c) Ex modo humano cognoscendi divina. Deum divinaque in hac vita non cognoscimus intuitive, sed discursive solum ex rebus creatis. Atqui res creatae Deum non repraesentant modo adaequato, sed analogico, imperfecto tantum. Ergo multa ignorare possumus, quae in Deo sunt, uti e. g. mysteria. Caecus natus, qui naturam lucis et colorum analogice ex sensatione auditus diiudicat, obscuram tantum ideam rei habet. Ita a fortiore homo, qui ex solis creaturis Deum cognoscit, permulta Dei forsan simpliciter nescit.¹ Proinde perperam affirmaret exsistentiam mysteriorum repugnare.

2. Non repugnat Deum communicare mysteria.

Patet enim Deo non deesse vim, qua revelet, nec modum, quo revelet, nec finem, ad quem revelet mysteria, si quae reapse sunt.

a) Omnipotentiae divinae non deest vis, qua revelet mysteria. Valent enim homines aliis hominibus tradere veritates, quarum internam naturam isti non intelligunt; a fortiore ergo valet et Deus.

Insuper ab omnipotenti ea tantum fieri non possunt, quae contradictionem includunt et proinde interne non sunt possibilia. At mysteria, si exsistunt, non includunt contradictionem. Ergo omnipotens Deus facultatem habet, qua ea revelet.

b) Omniscientiae divinae non deest modus, quo revelet mysteria. Iisdem nempe modis et mediis, quibus veritates naturales et praeternaturales manifestat, manifestare potest et mysteria. Vel enim hoc praestabit inveniendo et explicando signa nondum nota, vel adhibendo et componendo signa iam nota, e. g. si revelatur in una natura Dei esse tres personas divinas, subiectum (una essentia Dei) et praedicatum (tres personae divinae) nobis iam nota sunt, licet non comprehendamus hoc praedicatum illi subiecto convenire.

Duplici hoc medio et inventores rerum novarum et praecipue linguarum emendatores utuntur. Immo his modis omnes homines aliis hominibus communicant veritates, quarum internam naturam isti non capiunt. A fortiore ergo Deus hominibus his modis revelare potest mysteria.

c) Sapientiae divinae non deest finis, propter quem revelet mysteria.

Sapientiae Dei rationes, cur revelet mysteria, denegare absurdum est, cum investigabiles sint viae eius, immo, cum insipientes nos plures rationes huiusmodi possimus statuere. Finis ei esse potest, ut mysteriis revelatis:

α) Scientia nostra augeatur. Mysteriis enim revelatis veritates subalternas, i. e. rationales et praeterrationales, facilius et profundius cognoscimus; e. g. naturam Dei melius et rectius cognoscimus revelato mysterio Trinitatis. Immo omnes artes et disciplinae mirifice progressae sunt mysteriorum christianorum beneficio. Mysteria ad instar solis sunt, qui, licet oculo nudo considerari nequeat, omnia tamen collustrat, vel ad instar telescopii, cuius ope plurima percipiuntur, quae propter distantiam oculo simplici omnino non attingerentur. Insuper mysteria obiecto rationali et praeterrationali iam cognito addunt obiectum simpliciter suprarationale, altius et nobilius ceteris. Quo fit, ut etiam:

β) Mens nostra perficiatur. "De rebus nobilissimis quantumcumque imperfecta cognitio maximam perfectionem animae confert. Et ideo quamvis ea, quae supra rationem sunt, ratio humana plene capere non possit, tamen multum sibi perfectionis acquirit, si saltem ea qualitercumque teneat fide."²

γ) Bonitas Dei manifestetur. Revelando enim intima et altissima sua mysteria Deus homini caritatem, benignitatem, misericordiam, liberalitatem, paternum affectum suum patefacit. Inde etiam amorem et gratitudinem nostrum erga se excitat et stimulat. Ergo revelatio mysteriorum, si quae reapse sunt, ex parte Dei non repugnat, sed potius maxime convenit.

3. Non repugnat hominem credere mysteria.

Si enim assensus mysteriis praestandus repugnaret, id fieret vel quia mysteria obiective rationi contradicerent, vel quia subiective a ratione non possent cognosci.³

Atqui neutrum horum dici potest.

a) Mysteria obiective rationi non contradicunt.

Rationalistae falso supponunt mysteria esse contra rationem, propterea quia sunt supra rationem. Etenim toto caelo distant haec duo. Supra rationem nempe est ea propositio, inter cuius terminos nec convenientiam nec discrepantiam ratio suis relicta viribus deprehendere sufficit, e. g. in una essentia Dei esse tres personas. Contra rationem est ea propositio, quae in terminis, quibus constat, contradictionem includit. e. g. dicere circulum esse quadratum, bis bina efficere quinque, unum (esse) Deum (et) tres Deos esse. Manifesta est differentia inter haec duo: non posse cognosci, et contradictionem includere.⁴

Immo, cum sint simpliciter supra rationem, non possunt probari esse contra rationem. Nam de iis, quae rationem simpliciter superant, sicut mysteria, ratio simpliciter nihil positive valet affirmare, neque convenientiam, neque repugnantiam. Quin repugnantia alicuius rei tunc tantum praetendi potest, cum interna rei natura clare perspiciatur. Atqui naturam internam mysterii ratione non clare perspicimus. Ergo numquam licebit dicere mysterium obiective rationi contradicere.

b) Mysteria subiective ratione cognoscuntur.

Quamvis mysteria sint incomprehensibilia, ratio tamen iuvante revelatione:

α) clare et certo cognoscit factum seu exsistentiam mysterii, i. e. quod sit mysterium. Iam vero propositio quaedam rationi sufficienter proponitur, si factum propositionis, scil. subiectum et praedicatum intelligimus et hoc cum illo connecti indubitanter scimus, licet modum internum huius nexus ignoremus. Nam etsi haec cognitio non praebeat evidentiam rei, dat saltem rei certitudinem invictam, in qua quiescit ratio. Haec certitudo facti sola sufficit, ut innumeras res profanas scientifice asseramus, licet earum internus modus seu interna natura lateat, e. g. electricitatis, attractionis, lucis etc. Sufficit ergo certitudo facti seu exsistentiae, etiam cum de mysterio agatur.

β) aliquatenus cognoscit etiam modum seu naturam mysterii, i. e. quid, quomodo et quare sit mysterium. Etenim propositio mysterium continens clare enuntiari potest et debet ita, ut quid eo significetur intelligamus, i. e. ut notionem saltem analogam, etsi non adaequatam mysterii acquiramus. Insuper argumentis non quidem necessariis, sed tamen congruis confirmare valemus, quare sit mysterium. Demum quomodo sit, explanare possumus selectis similitudinibus.

Quae omnia praeclare ita comprehendit concilium vaticanum: "Praeter ea, ad quae naturalis ratio pertingere potest, credenda nobis proponuntur mysteria in Deo abscondita, quae, nisi revelata divinitus, innotescere non possunt ... Ac ratio quidem, fide illustrata, cum sedulo, pie et sobrie quaerit, aliquam Deo dante mysteriorum intelligentiam eamque fructuosissimam assequitur tum ex eorum, quae naturaliter cognoscit analogia, tum e mysteriorum ipsorum nexu inter se et cum fine hominis ultimo; nunquam tamen idonea redditur ad ea perspicienda instar veritatum, quae proprium ipsius obiectum constituunt. Divina enim mysteria suapte natura intellectum creatum sic excedunt, ut etiam revelatione tradita et fide suscepta ipsius tamen fidei velamine contecta et quadam quasi caligine obvoluta maneant, quamdiu in hac mortali vita peregrinamur a Domino: per fidem enim ambulamus et non per speciem."⁵

Admissa demum possibilitate revelationis, rationalistae tamen instant homini de ea non esse curandum. Humanum enim genus rationis usu naturaliter duci ad veritates religiosas cognoscendas, vitam honeste instituendam et finem ultimum consequendum. Verumtamen etiamsi ratio negotium religionis satis gerere posset, nihilominus, uti patet, revelationem amplecti tenetur, si Deus aliquam religionem revera revelavit eamque hominibus imposuit.

Insuper autem ratio nequaquam sufficientem religionem suppeditat, sed indiget revelatione. Ut tamen thesis de necessitate revelationis recte intelligatur, haec necessitas primo explicanda, deinde probanda est.

1. Quaestio est, utrum homo religionem fini suo accommodatam absque revelatione vel tantum per revelationem attingere possit. Inde probe distinguendum est inter finem hominis naturalem et supernaturalem, et inter cognitionem religiosam utrique fini convenientem.

a) Fide et theologia edocemur hominem initio creationis ordinatum esse ad finem supernaturalem (visionem et fruitionem Dei beatificam) assequendum mediis supernaturalibus.

Atqui tum hic finis, tum media huic fini apta rationi impervia sunt. Ex naturalibus principiis nequeunt innotescere, cum a voluntate libera Dei pendeat, utrum velit nobis finem supernaturalem praestituere et qua via nos velit dirigere ad illum finem. Itaque sola revelatione comperimus ordinationem et media ad finem supernaturalem. Immo, etiamsi ea ratione comperire possemus, nihilominus revelatione ea apprehendere oporteret, cum fini supernaturali sola cognitio supernaturalis respondeat. Hinc etiam veritates religiosae naturales et naturaliter cognitae lumine revelationis et assensu fidei amplectendae sunt, ut earum cognitio fini supernaturali conveniat. Ergo revelatio homini est simpliciter et manifeste necessaria in hypothesi elevationis supernaturalis. Revera fides, docens hominem ab initio ad statum gratiae finemque supernaturalem elevatum, docet etiam eum statim revelationem primordialem accepisse.

b) Verum in apologetica nondum supponere licet hominem ordinatum esse ad finem et religionem supernaturales. Tamen ratione et philosophia constat eum saltem destinari ad finem naturalem (aeternam beatitudinem naturae humanae proportionatam) consequendum ope religionis naturalis. Quaeritur proinde, utrum religio naturalis cognosci valeat ratione sola vel per revelationem tantum. Huic quaestioni respondet:

2. Propositio: Ad congruam cognitionem naturalis religionis revelatio moraliter necessaria est generi humano in praesenti condicione.

Igitur revelatio dicitur necessaria:

a) Ad congruam, non ad qualemcumque cognitionem religionis naturalis. Etenim ad finem attingendum non sufficit cognitio religiosa nimis imperfecta, nec requiritur omnino perfecta et completa (cum vel multi christiani non cognoscant perfecte legem naturalem). Requiritur vero et sufficit cognitio congrua summarum veritatum, sine quibus vita religiosa rationi consentanea institui nequit. Sunt vero hae: 1° theologicae: exsistentia unius Dei personalis, providi et remuneratoris, necnon cultus eidem debitus (prior tabula decalogi!); 2° ethicae: legis naturalis principia prima (bonum esse faciendum, malum vitandum) et secundaria (posterior tabula decalogi!) eorumque practicae conclusiones.

b) Moraliter, non vero physice. Physice (absolute) necessarium est id medium, sine quo finis aliquis omnino attingi nequit, e. g. sentire sine sensu. Moraliter (relative) necessarium est illud medium, sine quo finis aliquis per se quidem attingi possit, sed tam difficulter, ut revera in concreto numquam vel fere numquam attingatur, e. g. describere circulum sine circino. In priori casu deest ipsa facultas ponendi actum, unde oritur impotentia physica. In posteriori casu deest facilitas ponendi actum, unde oritur impotentia moralis secundum sententiam: "Potentia, quae numquam transit in actum, moraliter est impotentia."

Iam vero non licet dicere cognitionem religionis naturalis nullatenus attingi posse absque revelatione supernaturali. Nam natura ita instructa esse debet, ut naturalia per se praestare possit. Si igitur ad religionem naturalem cognoscendam absolute necessaria esset revelatio, ipsa revelatio foret naturae debita et ideo neutiquam supernaturalis, sed naturalis.

Physicam ergo necessitatem revelationis propugnare tantum possunt ultrasupranaturalistae, nempe traditionalistae (Huet, Bonald, Bautain, Bonnetty, Ventura, Ubaghs, Laforêt), qui naturam ab initio non rite instructam fuisse affirmant, et fideistae (Lutherus, Calvinus; pseudomystici protestantes; iansenistae), qui eam postea (peccato originali!) destructam esse autumant. Illi in philosophia refutati sunt, hi in theologia dogmatica refutandi erunt.

Inde solam moralem necessitatem revelationis defendimus contendentes: tam difficile esse religionem naturalem cognoscere, ut sine adiumento revelationis reapse non cognoscatur. Immo hanc etiam necessitatem moralem revelationis restringimus, addendo eam congruere solummodo:

c) generi humano collective sumpto, non singulis quibusvis hominibus. Si enim singulis et omnibus necessaria diceretur revelatio, eo ipso ne unus quidem ethnicus diceretur religionem naturalem cognovisse vitamque rationi consentaneam duxisse. Quod minime probari potest, cum nobis impervia sit haud paucorum hominum vita. Concedendum ergo est studiosissimos quosque et sapientissimos viros forsan sola rationis ope ad congruam cognitionem religionis pervenire, licet vulgus hominum eo usque non perveniat. Quod quidem valet:

d) in praesenti, non vero in omni condicione generis humani.

Etenim in prima aetate homo in eo statu esse debuit, ut absque nimia difficultate religionem naturalem cognosceret. Nam natura naturalia sat faciliter praestat. Deus male instituisset ordinem, in quo homo ad cognitiones naturaliter necessarias pervenire non potuisset communi conatu rationis suae. Neque dicere licet hunc conatum ultra non suffecisse, ex quo tempore ratio infirmata fuit peccato originali. Nam ex una parte peccatum originale, sola revelatione cognitum, hoc loco nondum possumus supponere sine petitione principii; ex alia parte theologice certum est peccato originali hominem non perdidisse vires, quas in statu naturae purae habuisset.¹

Constat tamen homines, abutendo ratione et libera voluntate, paulatim paulatimque incidisse in idololatriam, religione monotheistica ubique fere terrarum derelicta. Ex illo tempore usque ad tempus praesens condicio hominis religiosa in dies tristior evasit. Vis quidem cognoscitiva rationis eadem essentialiter mansit, sed cognitio religiosa impeditur circumstantiis externis. Homo ethnicus errores contra religionem quasi alteram naturam induit a iuventute sua. Inde a barathro hoc errorum prius emergere debet, antequam lumen veritatis aspiciat. In hac ergo condicione praesenti genus humanum non attingit congruam cognitionem religionis, nisi iuvetur revelatione supernaturali.

Ad thesim probandam plurimi apologetae adhibent argumentum psychologicum, petitum ex nativa infirmitate naturae humanae. At necessitas revelationis non provenit ab interna infirmitate, sed ab externis difficultatibus; nam, nisi hanc infirmitatem plus aequo exaggeremus (ad normam ultrasupranaturalismi), inde tantum concludere valemus revelationem utilem seu convenientem esse, vel summum eam moraliter necessariam esse ad perfectam et completam, non vero ad congruam cognitionem religionis naturalis. Ita s. Thomas,¹ cuius verba ii, quos dicimus, apologetae referunt, solummodo probat convenientiam revelationis ad cognitionem completam religionis naturalis, non vero necessitatem revelationis ad cognitionem mere congruam eiusdem religionis. Insuper s. Thomas 1. c. iam supponit exsistentiam revelationis, quaerendo utrum christiani veritates naturalis religionis convenientius ex philosophia vel ex revelatione hauriant fideque credant; nobis vero revelationis exsistentiam supponere nondum licet. Proinde periculosum et difficile est necessitatem revelationis psychologice seu a priore statuere arguendo ex ipsa natura humana. Revera, cum natura ita constituta sit, ut possit absolute cognoscere religionem naturalem, quaeritur tantum, utrum in concreto, mediis in impedimentis ethnicis, cognoscat necne hanc religionem. Responsum ad hanc quaestionem nusquam invenitur, nisi in historia gentilium, qui vixerunt et vivunt extra ambitum revelationis Veteris et Novi Testamenti. Si gentiles tot saeculorum decursu numquam adepti sunt congruam religionem naturalem, demonstrant revera impossibilitatem moralem attingendi istam religionem. Huic vero impotentiae conatus proprii respondet necessitas moralis auxilii divini, i. e. revelationis.

Iam vero historia constat populos ethnicos, ex monotheismo lapsos semel, numquam recuperasse congruam cognitionem religionis naturalis.

Ad rem illustrandam breviter recensemus religiones populorum gentilium incultorum, cultorum, cultissimorum maximorumque demum inter eos philosophorum.

1. Religio populorum gentilium incultorum ("primitivorum" "naturalium"), qui Americam, Africam, Oceaniam et partim Asiam inhabitabant vel adhuc inhabitant (nigritae, indiani, mongoli inculti). Eos primitus unum Deum agnovisse et coluisse patere videtur.

Verentur enim usque in praesens tempus Magnum Spiritum, qui caelum inhabitans, natura, hominibus, spiritibus dominatur. Praeter eum autem innumeros deos venerantur, nempe spiritus bonos et malos, stellas, elementa mundi, simulacra lignea et lapidea. Utque deos suos sibi propitios reddant, preces et sacrificia, humana etiam interdum, eis offerunt. Qui cultus multimodis shamanismo, magia et veneficiis circumdatur. Vita moralis incultorum ad plurimum vitiatur voluptuosa impudicitia, immani crudelitate, horrenda iniustitia (parvuli, senes, servi saepissime occiduntur vel vivi sepeliuntur).

2. Religio populorum gentilium cultorum, oriundorum e stirpe indogermanica, mongolica, hamitica et semitica.

a) Stirpi semitarum attribuuntur assyrii et babylonii, cananaei, aramaei, sabaei, edomitae, ammonitae et moabitae, arabes et hebraeo-israelitae. Primitus omnes semitae unum Deum verum adorabant nomine El, Il, Ilu, Allah, Alloho.

Paulatim vero irreparabiliter ceciderunt in polytheismum naturalisticum, deos facientes res naturae et sidera caeli; multiplicantes per civitates deos deasque locales. Cultus religiosus plerumque adversabatur summis principiis moralitatis, e. g. deo Moloch offerebant sacrificia humana; Astarten, deam amoris, impudicitiis honorabant. Ab hac pernicie excipiuntur soli israelitae, utpote revelatione donati, necnon arabes posteriores Muhammedo, per quem ad monotheismum reducti sunt ope Veteris et Novi Testamenti.

b) Hamitae ad populos incultos pertinent, exceptis aegyptiis. Testibus libris theologicis et inscriptionibus aegyptii antiquiores Deum unicum, creatorem caeli et terrae colebant. Cursu vero temporis dii multi tum nationales, tum locales apparent: manes, elementa, sidera, demum praecipue animalia (apis, crocodilus, feles) cultu divino fruebantur. Aegyptios magiae imprimis deditos fuisse notum est.

c) Mongoli culti, scil. sinenses, coreani et iaponenses (500000000) olim monotheismum purum profitebantur. Testibus libris eorum sacris (King) unus Deus Shang-ti ("magnus et solus"; "imperator imperatorum") vel Thien ("caelum = dominus caeli") creator, gubernator, remunerator est omnium. Paulatim tamen cultui unius Dei iungebatur cultus geniorum seu entium invisibilium, necnon cultus maiorum, qui geniis accensentur. Quo pedetentim polytheismus invaluit. Saeculo VI a. Chr. Confucius religionem priorem renovare tentans, eam revera penitus destruxit praedicans moralismum sine Deo personali et cultum religiosum mere politicum et commodis utilitatique servientem. Ita viam praeparavit pantheismo, scepticismo, atheismo, cui a saeculo I a. Chr. miscebatur buddhismus indicus. Mongoli moderni idololatriam crassam et indifferentismum religiosum profitentur, uniti unico vinculo superstitiosi maiorum cultus.

d) Indogermanis annumerantur imprimis indi, irani, germani et scandinavi, celti et slavi, graeci et romani. Eos antiquitus eandem religionem monotheisticam coluisse unumque Deum adorasse, quem "patrem caeli" (Diaus Pitar [sanscrit], Zeus Pater [gr.], Diespiter = Iuppiter [lat.], Tyr [germ.], Tius [got.], Osòs, deus, deinos) vocabant, certe constat. Posteriores vero indogermani monotheismum abdicaverunt.

Indi lapsi sunt in brahmanismum pantheisticum: Brahma est ens universale et indeterminatum, ex quo dii, mundus, homines, omnia emanant. Quem pantheismum saeculo VI a. Chr. Buddha ("sapiens"; nomine proprio vocatur Sakyamuni) mutavit in pessimismum, scepticismum et atheismum, praedicans: Nirvana, i. e. nihilum esse omnis religionis et vitae finem. Indi moderni partim Brahmam, partim Buddham adorant una cum innumeris aliis diis, quos ritibus superstitiosis et magicis honorant.

Iranios (armenios, persas, medos) saeculo VI a. Chr. Zoroaster seu Zarathustra docuit religionem zend-avesticam (zend-avesta = libri legis). Haec religio essentialiter consistit in dualismo. Agnoscit nempe duos deos: Ormazd, principium boni et Ahriman, principium mali, quibus tertius postea addebatur Mithra, deus solaris. Huic mythologiae insulsae additae sunt doctrinae quaedam et leges optimae depromptae ex Vetere Testamento.

Celtarum, germanorum, scandinavorum et slavorum antiqua religio clare definiri nequit. Certo tamen scimus inter eos polytheismum viguisse. Plures agnoscebant deos praecipuos, quibus multa numina secundaria addebant. His omnibus sacrificia offerebantur, quandoque etiam humana. Cultum religiosum depravabant ritus superstitiosi, impuri et crudeles.

3. Religio populorum gentilium cultissimorum, graecorum nempe et romanorum, erroribus scatet.

Imprimis notionem divinitatis depravatam ostendit. Licet enim supremus deus Iuppiter monotheismi primordialis memoriam afferret, tamen polytheismus insanus vigebat. Plures dii deaeque principales, innumeri fere secundarii, patrii et locales adorabantur; immo in deorum numerum referebantur, homines eminentes (heroes), vires naturae, flumina et fontes (nymphae), animalia, arbores (dryades), simulacra.

Cultus religiosus aeque Deo indignus erat. Venus impudicitia colebatur, Bacchus, ebrietate, Mercurius et Laverna furto et fraude; Iuppiter ipse adulteriis aliisque sceleribus famosus erat. Sacrificium, cultus religiosi centrum, vertebatur in scelus horrendum; dira crudelitas, foedissima luxuria et exitialis superstitio sacrificiorum elementa exstiterunt. "Non tantum sanguis humanus, sed multo scelestius pudor humanus tamquam immolatus" interibat.²

Morum principia proinde, cum ritibus etiam religiosis laederentur, multo minus agnoscebantur vita profana et iure publico. Meminisse sufficiat servos libertate privatos et saepe occisos, infantes morti expositos, homines saepissime diis sacrificatos, impudicissimum puerorum amorem et sexuum promiscuitatem communiter tolerata esse. Immo horum flagitiorum ipsa etiam conscientia perierat ita, ut nemo enormia illa crimina perpetrans malus putatus sit malumve semetipsum putaverit.

Tristem autem faciem hanc non solum religio vulgi ostendit, sed etiam:

4. Religio gentilium philosophorum. Licet optimi et summi philosophi praeclara quaedam docuerint, doctrina tamen eorum religiosa nec theologiae, nec ethicae naturali congruebat.

Doctrina de Deo uno, personali, creatore, provido, a nullo, quantum scimus, philosophorum gentilium recte intellecta est.

Multi philosophi non agnoverunt Deum supramundanum: ionici divinitatem docuerunt esse vim naturalem, pythagorei animam mundi, stoici et eleatae mundum ipsum, sceptici nullam omnino admittebant, ita ut Iuvenalis potuerit canere: Esse aliquos manes et subterranea regna Nec pueri credunt, nisi qui nondum aere lavantur.³

Ii vero, qui admittebant numen a mundo distinctum, de eo incerte et falso cogitabant. Socrates oracula delphica approbavit (teste Platone et Alcibiade), moriens Aesculapio gallum sacrificavit. Plato Deum fato subiecit, mundum aeternum statuit, deos secundarios admisit, animas particulas divinitatis esse contendit. Aristoteles providentiam negavit, mundum aeternum esse contendit. Cicero praescientiam divinam negavit, plures deos admittere videtur, de natura deorum nos nihil certi scire propugnavit. "Hi omnes (philosophi)", ait s. Augustinus, "et ceteri eiusmodi, et ipse Plato, diis plurimis esse sacra facienda putaverunt."⁴ Ignorantiam Dei sequitur philosophorum: Doctrina morum primariis legibus naturae adversa. Nullus philosophus gentilis Deum amandum esse docuit, nullus naturam peccati, virtutis, sanctitatis cognovit. Socrates bonum vocat, quod homini iucundum, malum, quod ipsi est nocivum; luxuriam approbat; legibus civilibus officiorum moralium summam finiri docuit. Plato eosdem fere errores ac magister professus est, defendens insuper ebrietatem in bacchanalibus, expositionem infantium, infirmorum, communitatem uxorum, abortum, monstruosas libidines et masculorum concubitum, diram servitutem. Aristoteles haec fere omnia rata habuit, laudans insuper lasciva simulacra, amorem Dei absurdum vocans. Cicero virtutem civilem tantum docuit, odium et vindictam inimicorum praecepit, mendacium et periurium excusavit. Grex Epicuri voluptariam vitam praedicans, virtutem omnem et peccatum negavit. Stoici eadem circiter tenentes et operantes moralitatem in eo tantum posuerunt, ut superbo et imperturbato animo omnia ferrent et facerent. — Omnis moralitatis demum principium et sanctionem, immortalitatem nempe animae, vix aliquis philosophorum ethnicorum certam credidit. Plato ipse, qui rectius omnibus de immortalitate sensit et scripsit, de ea nihilominus dubitasse videtur.⁵ Unde Cicero, evoluto diligenter Platonis libro, qui est de animo, ait: "Nescio, quo modo, dum lego, assentior: quum posui librum, et mecum ipse de immortalitate animorum coepi cogitare, assensio omnis illa elabitur."⁶ De eodem libro Paulinus nolanus verius canit: "Qui praeter titulum nil certi continet intus."⁷

Verum quidem est post promulgatum Christi evangelium philosophos ethnicos aliquantulum melius sensisse de religione. Attamen patet eos pauca, quae vera ac bona praedicant, hausisse ex christiana religione. Ita posteriores stoici: Seneca, Marc. Aurelius, Epictetus sacrae Scripturae cognitionem prae se ferunt. Neo-platonici ex professo religionem gentilem ideis et institutionibus christianis regenerare conati sunt, quamvis frustra. "Ethnici moderni" quoque, licet revelationem christianam impugnant, ex ea nihilominus fere depromunt veritates, quas proferunt. Sin autem ab ea recedunt, statim in atheismum sive monismum abeunt indeque negant summum principium omnis naturalis theologiae et ethicae.

Hisce expositis argumentum ex inductione historica pro necessitate revelationis est omnino concludens. Revelatio in condicione praesenti moraliter necessaria est, si constat genus humanum, ex quo tempore in hac condicione invenitur, conatu suo proprio numquam satis cognovisse religionem naturalem.

Atqui constat in condicione praesenti neque populos incultos, neque cultos, neque cultissimos, immo neque philosophos eorum coryphaeos umquam satis cognovisse religionem naturalem. Ergo revelatio in condicione praesenti generi humano moraliter necessaria est ad congruam religionis naturalis cognitionem.

A fortiore urget convenientia revelationis sive eiusdem necessitas moralis late sumpta. Revelatio nempe est subsidium et beneficium omnibus hominibus maximopere exoptandum "ad facilius et universalius assequendum ea, quae in manifestatione naturali iam continerentur et ex ea intelligi possent".⁸

Quam doctrinam Concilium Vaticanum I praeclare sic comprehendit: "Huic divinae revelationi tribuendum quidem est, ut ea, quae in rebus divinis humanae rationi per se impervia non sunt, in praesenti quoque generis humani condicione ab omnibus expedite, firma certitudine et nullo admixto errore cognosci possint.

Non hac tamen de causa revelatio absolute necessaria dicenda est, sed quia Deus ex infinita bonitate sua ordinavit hominem ad finem supernaturalem, ad participanda scilicet bona divina, quae humanae mentis intelligentiam omnino superant."⁹

Argumentatione in angustias pressi, rationalistae interdum confitentur revelationem quoad se, obiective sive ontologice spectatam contra rationem non esse. Urgent autem revelationem a ratione cognosci non posse ideoque subiective, i. e. quoad nos sive logice spectatam nullius esse momenti. Hinc probandum est revelationem cognoscibilem reddi posse criteriis in genere et singillatim miraculis et vaticiniis.