Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus I: Demonstratio Christiana

Admissa demum possibilitate revelationis, rationalistae tamen instant homini de ea non esse curandum. Humanum enim genus rationis usu naturaliter duci ad veritates religiosas cognoscendas, vitam honeste instituendam et finem ultimum consequendum. Verumtamen etiamsi ratio negotium religionis satis gerere posset, nihilominus, uti patet, revelationem amplecti tenetur, si Deus aliquam religionem revera revelavit eamque hominibus imposuit.

Insuper autem ratio nequaquam sufficientem religionem suppeditat, sed indiget revelatione. Ut tamen thesis de necessitate revelationis recte intelligatur, haec necessitas primo explicanda, deinde probanda est.

1. Quaestio est, utrum homo religionem fini suo accommodatam absque revelatione vel tantum per revelationem attingere possit. Inde probe distinguendum est inter finem hominis naturalem et supernaturalem, et inter cognitionem religiosam utrique fini convenientem.

a) Fide et theologia edocemur hominem initio creationis ordinatum esse ad finem supernaturalem (visionem et fruitionem Dei beatificam) assequendum mediis supernaturalibus.

Atqui tum hic finis, tum media huic fini apta rationi impervia sunt. Ex naturalibus principiis nequeunt innotescere, cum a voluntate libera Dei pendeat, utrum velit nobis finem supernaturalem praestituere et qua via nos velit dirigere ad illum finem. Itaque sola revelatione comperimus ordinationem et media ad finem supernaturalem. Immo, etiamsi ea ratione comperire possemus, nihilominus revelatione ea apprehendere oporteret, cum fini supernaturali sola cognitio supernaturalis respondeat. Hinc etiam veritates religiosae naturales et naturaliter cognitae lumine revelationis et assensu fidei amplectendae sunt, ut earum cognitio fini supernaturali conveniat. Ergo revelatio homini est simpliciter et manifeste necessaria in hypothesi elevationis supernaturalis. Revera fides, docens hominem ab initio ad statum gratiae finemque supernaturalem elevatum, docet etiam eum statim revelationem primordialem accepisse.

b) Verum in apologetica nondum supponere licet hominem ordinatum esse ad finem et religionem supernaturales. Tamen ratione et philosophia constat eum saltem destinari ad finem naturalem (aeternam beatitudinem naturae humanae proportionatam) consequendum ope religionis naturalis. Quaeritur proinde, utrum religio naturalis cognosci valeat ratione sola vel per revelationem tantum. Huic quaestioni respondet:

2. Propositio: Ad congruam cognitionem naturalis religionis revelatio moraliter necessaria est generi humano in praesenti condicione.

Igitur revelatio dicitur necessaria:

a) Ad congruam, non ad qualemcumque cognitionem religionis naturalis. Etenim ad finem attingendum non sufficit cognitio religiosa nimis imperfecta, nec requiritur omnino perfecta et completa (cum vel multi christiani non cognoscant perfecte legem naturalem). Requiritur vero et sufficit cognitio congrua summarum veritatum, sine quibus vita religiosa rationi consentanea institui nequit. Sunt vero hae: 1° theologicae: exsistentia unius Dei personalis, providi et remuneratoris, necnon cultus eidem debitus (prior tabula decalogi!); 2° ethicae: legis naturalis principia prima (bonum esse faciendum, malum vitandum) et secundaria (posterior tabula decalogi!) eorumque practicae conclusiones.

b) Moraliter, non vero physice. Physice (absolute) necessarium est id medium, sine quo finis aliquis omnino attingi nequit, e. g. sentire sine sensu. Moraliter (relative) necessarium est illud medium, sine quo finis aliquis per se quidem attingi possit, sed tam difficulter, ut revera in concreto numquam vel fere numquam attingatur, e. g. describere circulum sine circino. In priori casu deest ipsa facultas ponendi actum, unde oritur impotentia physica. In posteriori casu deest facilitas ponendi actum, unde oritur impotentia moralis secundum sententiam: "Potentia, quae numquam transit in actum, moraliter est impotentia."

Iam vero non licet dicere cognitionem religionis naturalis nullatenus attingi posse absque revelatione supernaturali. Nam natura ita instructa esse debet, ut naturalia per se praestare possit. Si igitur ad religionem naturalem cognoscendam absolute necessaria esset revelatio, ipsa revelatio foret naturae debita et ideo neutiquam supernaturalis, sed naturalis.

Physicam ergo necessitatem revelationis propugnare tantum possunt ultrasupranaturalistae, nempe traditionalistae (Huet, Bonald, Bautain, Bonnetty, Ventura, Ubaghs, Laforêt), qui naturam ab initio non rite instructam fuisse affirmant, et fideistae (Lutherus, Calvinus; pseudomystici protestantes; iansenistae), qui eam postea (peccato originali!) destructam esse autumant. Illi in philosophia refutati sunt, hi in theologia dogmatica refutandi erunt.

Inde solam moralem necessitatem revelationis defendimus contendentes: tam difficile esse religionem naturalem cognoscere, ut sine adiumento revelationis reapse non cognoscatur. Immo hanc etiam necessitatem moralem revelationis restringimus, addendo eam congruere solummodo:

c) generi humano collective sumpto, non singulis quibusvis hominibus. Si enim singulis et omnibus necessaria diceretur revelatio, eo ipso ne unus quidem ethnicus diceretur religionem naturalem cognovisse vitamque rationi consentaneam duxisse. Quod minime probari potest, cum nobis impervia sit haud paucorum hominum vita. Concedendum ergo est studiosissimos quosque et sapientissimos viros forsan sola rationis ope ad congruam cognitionem religionis pervenire, licet vulgus hominum eo usque non perveniat. Quod quidem valet:

d) in praesenti, non vero in omni condicione generis humani.

Etenim in prima aetate homo in eo statu esse debuit, ut absque nimia difficultate religionem naturalem cognosceret. Nam natura naturalia sat faciliter praestat. Deus male instituisset ordinem, in quo homo ad cognitiones naturaliter necessarias pervenire non potuisset communi conatu rationis suae. Neque dicere licet hunc conatum ultra non suffecisse, ex quo tempore ratio infirmata fuit peccato originali. Nam ex una parte peccatum originale, sola revelatione cognitum, hoc loco nondum possumus supponere sine petitione principii; ex alia parte theologice certum est peccato originali hominem non perdidisse vires, quas in statu naturae purae habuisset.¹

Constat tamen homines, abutendo ratione et libera voluntate, paulatim paulatimque incidisse in idololatriam, religione monotheistica ubique fere terrarum derelicta. Ex illo tempore usque ad tempus praesens condicio hominis religiosa in dies tristior evasit. Vis quidem cognoscitiva rationis eadem essentialiter mansit, sed cognitio religiosa impeditur circumstantiis externis. Homo ethnicus errores contra religionem quasi alteram naturam induit a iuventute sua. Inde a barathro hoc errorum prius emergere debet, antequam lumen veritatis aspiciat. In hac ergo condicione praesenti genus humanum non attingit congruam cognitionem religionis, nisi iuvetur revelatione supernaturali.

Ad thesim probandam plurimi apologetae adhibent argumentum psychologicum, petitum ex nativa infirmitate naturae humanae. At necessitas revelationis non provenit ab interna infirmitate, sed ab externis difficultatibus; nam, nisi hanc infirmitatem plus aequo exaggeremus (ad normam ultrasupranaturalismi), inde tantum concludere valemus revelationem utilem seu convenientem esse, vel summum eam moraliter necessariam esse ad perfectam et completam, non vero ad congruam cognitionem religionis naturalis. Ita s. Thomas,¹ cuius verba ii, quos dicimus, apologetae referunt, solummodo probat convenientiam revelationis ad cognitionem completam religionis naturalis, non vero necessitatem revelationis ad cognitionem mere congruam eiusdem religionis. Insuper s. Thomas 1. c. iam supponit exsistentiam revelationis, quaerendo utrum christiani veritates naturalis religionis convenientius ex philosophia vel ex revelatione hauriant fideque credant; nobis vero revelationis exsistentiam supponere nondum licet. Proinde periculosum et difficile est necessitatem revelationis psychologice seu a priore statuere arguendo ex ipsa natura humana. Revera, cum natura ita constituta sit, ut possit absolute cognoscere religionem naturalem, quaeritur tantum, utrum in concreto, mediis in impedimentis ethnicis, cognoscat necne hanc religionem. Responsum ad hanc quaestionem nusquam invenitur, nisi in historia gentilium, qui vixerunt et vivunt extra ambitum revelationis Veteris et Novi Testamenti. Si gentiles tot saeculorum decursu numquam adepti sunt congruam religionem naturalem, demonstrant revera impossibilitatem moralem attingendi istam religionem. Huic vero impotentiae conatus proprii respondet necessitas moralis auxilii divini, i. e. revelationis.

Iam vero historia constat populos ethnicos, ex monotheismo lapsos semel, numquam recuperasse congruam cognitionem religionis naturalis.

Ad rem illustrandam breviter recensemus religiones populorum gentilium incultorum, cultorum, cultissimorum maximorumque demum inter eos philosophorum.

1. Religio populorum gentilium incultorum ("primitivorum" "naturalium"), qui Americam, Africam, Oceaniam et partim Asiam inhabitabant vel adhuc inhabitant (nigritae, indiani, mongoli inculti). Eos primitus unum Deum agnovisse et coluisse patere videtur.

Verentur enim usque in praesens tempus Magnum Spiritum, qui caelum inhabitans, natura, hominibus, spiritibus dominatur. Praeter eum autem innumeros deos venerantur, nempe spiritus bonos et malos, stellas, elementa mundi, simulacra lignea et lapidea. Utque deos suos sibi propitios reddant, preces et sacrificia, humana etiam interdum, eis offerunt. Qui cultus multimodis shamanismo, magia et veneficiis circumdatur. Vita moralis incultorum ad plurimum vitiatur voluptuosa impudicitia, immani crudelitate, horrenda iniustitia (parvuli, senes, servi saepissime occiduntur vel vivi sepeliuntur).

2. Religio populorum gentilium cultorum, oriundorum e stirpe indogermanica, mongolica, hamitica et semitica.

a) Stirpi semitarum attribuuntur assyrii et babylonii, cananaei, aramaei, sabaei, edomitae, ammonitae et moabitae, arabes et hebraeo-israelitae. Primitus omnes semitae unum Deum verum adorabant nomine El, Il, Ilu, Allah, Alloho.

Paulatim vero irreparabiliter ceciderunt in polytheismum naturalisticum, deos facientes res naturae et sidera caeli; multiplicantes per civitates deos deasque locales. Cultus religiosus plerumque adversabatur summis principiis moralitatis, e. g. deo Moloch offerebant sacrificia humana; Astarten, deam amoris, impudicitiis honorabant. Ab hac pernicie excipiuntur soli israelitae, utpote revelatione donati, necnon arabes posteriores Muhammedo, per quem ad monotheismum reducti sunt ope Veteris et Novi Testamenti.

b) Hamitae ad populos incultos pertinent, exceptis aegyptiis. Testibus libris theologicis et inscriptionibus aegyptii antiquiores Deum unicum, creatorem caeli et terrae colebant. Cursu vero temporis dii multi tum nationales, tum locales apparent: manes, elementa, sidera, demum praecipue animalia (apis, crocodilus, feles) cultu divino fruebantur. Aegyptios magiae imprimis deditos fuisse notum est.

c) Mongoli culti, scil. sinenses, coreani et iaponenses (500000000) olim monotheismum purum profitebantur. Testibus libris eorum sacris (King) unus Deus Shang-ti ("magnus et solus"; "imperator imperatorum") vel Thien ("caelum = dominus caeli") creator, gubernator, remunerator est omnium. Paulatim tamen cultui unius Dei iungebatur cultus geniorum seu entium invisibilium, necnon cultus maiorum, qui geniis accensentur. Quo pedetentim polytheismus invaluit. Saeculo VI a. Chr. Confucius religionem priorem renovare tentans, eam revera penitus destruxit praedicans moralismum sine Deo personali et cultum religiosum mere politicum et commodis utilitatique servientem. Ita viam praeparavit pantheismo, scepticismo, atheismo, cui a saeculo I a. Chr. miscebatur buddhismus indicus. Mongoli moderni idololatriam crassam et indifferentismum religiosum profitentur, uniti unico vinculo superstitiosi maiorum cultus.

d) Indogermanis annumerantur imprimis indi, irani, germani et scandinavi, celti et slavi, graeci et romani. Eos antiquitus eandem religionem monotheisticam coluisse unumque Deum adorasse, quem "patrem caeli" (Diaus Pitar [sanscrit], Zeus Pater [gr.], Diespiter = Iuppiter [lat.], Tyr [germ.], Tius [got.], Osòs, deus, deinos) vocabant, certe constat. Posteriores vero indogermani monotheismum abdicaverunt.

Indi lapsi sunt in brahmanismum pantheisticum: Brahma est ens universale et indeterminatum, ex quo dii, mundus, homines, omnia emanant. Quem pantheismum saeculo VI a. Chr. Buddha ("sapiens"; nomine proprio vocatur Sakyamuni) mutavit in pessimismum, scepticismum et atheismum, praedicans: Nirvana, i. e. nihilum esse omnis religionis et vitae finem. Indi moderni partim Brahmam, partim Buddham adorant una cum innumeris aliis diis, quos ritibus superstitiosis et magicis honorant.

Iranios (armenios, persas, medos) saeculo VI a. Chr. Zoroaster seu Zarathustra docuit religionem zend-avesticam (zend-avesta = libri legis). Haec religio essentialiter consistit in dualismo. Agnoscit nempe duos deos: Ormazd, principium boni et Ahriman, principium mali, quibus tertius postea addebatur Mithra, deus solaris. Huic mythologiae insulsae additae sunt doctrinae quaedam et leges optimae depromptae ex Vetere Testamento.

Celtarum, germanorum, scandinavorum et slavorum antiqua religio clare definiri nequit. Certo tamen scimus inter eos polytheismum viguisse. Plures agnoscebant deos praecipuos, quibus multa numina secundaria addebant. His omnibus sacrificia offerebantur, quandoque etiam humana. Cultum religiosum depravabant ritus superstitiosi, impuri et crudeles.

3. Religio populorum gentilium cultissimorum, graecorum nempe et romanorum, erroribus scatet.

Imprimis notionem divinitatis depravatam ostendit. Licet enim supremus deus Iuppiter monotheismi primordialis memoriam afferret, tamen polytheismus insanus vigebat. Plures dii deaeque principales, innumeri fere secundarii, patrii et locales adorabantur; immo in deorum numerum referebantur, homines eminentes (heroes), vires naturae, flumina et fontes (nymphae), animalia, arbores (dryades), simulacra.

Cultus religiosus aeque Deo indignus erat. Venus impudicitia colebatur, Bacchus, ebrietate, Mercurius et Laverna furto et fraude; Iuppiter ipse adulteriis aliisque sceleribus famosus erat. Sacrificium, cultus religiosi centrum, vertebatur in scelus horrendum; dira crudelitas, foedissima luxuria et exitialis superstitio sacrificiorum elementa exstiterunt. "Non tantum sanguis humanus, sed multo scelestius pudor humanus tamquam immolatus" interibat.²

Morum principia proinde, cum ritibus etiam religiosis laederentur, multo minus agnoscebantur vita profana et iure publico. Meminisse sufficiat servos libertate privatos et saepe occisos, infantes morti expositos, homines saepissime diis sacrificatos, impudicissimum puerorum amorem et sexuum promiscuitatem communiter tolerata esse. Immo horum flagitiorum ipsa etiam conscientia perierat ita, ut nemo enormia illa crimina perpetrans malus putatus sit malumve semetipsum putaverit.

Tristem autem faciem hanc non solum religio vulgi ostendit, sed etiam:

4. Religio gentilium philosophorum. Licet optimi et summi philosophi praeclara quaedam docuerint, doctrina tamen eorum religiosa nec theologiae, nec ethicae naturali congruebat.

Doctrina de Deo uno, personali, creatore, provido, a nullo, quantum scimus, philosophorum gentilium recte intellecta est.

Multi philosophi non agnoverunt Deum supramundanum: ionici divinitatem docuerunt esse vim naturalem, pythagorei animam mundi, stoici et eleatae mundum ipsum, sceptici nullam omnino admittebant, ita ut Iuvenalis potuerit canere: Esse aliquos manes et subterranea regna Nec pueri credunt, nisi qui nondum aere lavantur.³

Ii vero, qui admittebant numen a mundo distinctum, de eo incerte et falso cogitabant. Socrates oracula delphica approbavit (teste Platone et Alcibiade), moriens Aesculapio gallum sacrificavit. Plato Deum fato subiecit, mundum aeternum statuit, deos secundarios admisit, animas particulas divinitatis esse contendit. Aristoteles providentiam negavit, mundum aeternum esse contendit. Cicero praescientiam divinam negavit, plures deos admittere videtur, de natura deorum nos nihil certi scire propugnavit. "Hi omnes (philosophi)", ait s. Augustinus, "et ceteri eiusmodi, et ipse Plato, diis plurimis esse sacra facienda putaverunt."⁴ Ignorantiam Dei sequitur philosophorum: Doctrina morum primariis legibus naturae adversa. Nullus philosophus gentilis Deum amandum esse docuit, nullus naturam peccati, virtutis, sanctitatis cognovit. Socrates bonum vocat, quod homini iucundum, malum, quod ipsi est nocivum; luxuriam approbat; legibus civilibus officiorum moralium summam finiri docuit. Plato eosdem fere errores ac magister professus est, defendens insuper ebrietatem in bacchanalibus, expositionem infantium, infirmorum, communitatem uxorum, abortum, monstruosas libidines et masculorum concubitum, diram servitutem. Aristoteles haec fere omnia rata habuit, laudans insuper lasciva simulacra, amorem Dei absurdum vocans. Cicero virtutem civilem tantum docuit, odium et vindictam inimicorum praecepit, mendacium et periurium excusavit. Grex Epicuri voluptariam vitam praedicans, virtutem omnem et peccatum negavit. Stoici eadem circiter tenentes et operantes moralitatem in eo tantum posuerunt, ut superbo et imperturbato animo omnia ferrent et facerent. — Omnis moralitatis demum principium et sanctionem, immortalitatem nempe animae, vix aliquis philosophorum ethnicorum certam credidit. Plato ipse, qui rectius omnibus de immortalitate sensit et scripsit, de ea nihilominus dubitasse videtur.⁵ Unde Cicero, evoluto diligenter Platonis libro, qui est de animo, ait: "Nescio, quo modo, dum lego, assentior: quum posui librum, et mecum ipse de immortalitate animorum coepi cogitare, assensio omnis illa elabitur."⁶ De eodem libro Paulinus nolanus verius canit: "Qui praeter titulum nil certi continet intus."⁷

Verum quidem est post promulgatum Christi evangelium philosophos ethnicos aliquantulum melius sensisse de religione. Attamen patet eos pauca, quae vera ac bona praedicant, hausisse ex christiana religione. Ita posteriores stoici: Seneca, Marc. Aurelius, Epictetus sacrae Scripturae cognitionem prae se ferunt. Neo-platonici ex professo religionem gentilem ideis et institutionibus christianis regenerare conati sunt, quamvis frustra. "Ethnici moderni" quoque, licet revelationem christianam impugnant, ex ea nihilominus fere depromunt veritates, quas proferunt. Sin autem ab ea recedunt, statim in atheismum sive monismum abeunt indeque negant summum principium omnis naturalis theologiae et ethicae.

Hisce expositis argumentum ex inductione historica pro necessitate revelationis est omnino concludens. Revelatio in condicione praesenti moraliter necessaria est, si constat genus humanum, ex quo tempore in hac condicione invenitur, conatu suo proprio numquam satis cognovisse religionem naturalem.

Atqui constat in condicione praesenti neque populos incultos, neque cultos, neque cultissimos, immo neque philosophos eorum coryphaeos umquam satis cognovisse religionem naturalem. Ergo revelatio in condicione praesenti generi humano moraliter necessaria est ad congruam religionis naturalis cognitionem.

A fortiore urget convenientia revelationis sive eiusdem necessitas moralis late sumpta. Revelatio nempe est subsidium et beneficium omnibus hominibus maximopere exoptandum "ad facilius et universalius assequendum ea, quae in manifestatione naturali iam continerentur et ex ea intelligi possent".⁸

Quam doctrinam Concilium Vaticanum I praeclare sic comprehendit: "Huic divinae revelationi tribuendum quidem est, ut ea, quae in rebus divinis humanae rationi per se impervia non sunt, in praesenti quoque generis humani condicione ab omnibus expedite, firma certitudine et nullo admixto errore cognosci possint.

Non hac tamen de causa revelatio absolute necessaria dicenda est, sed quia Deus ex infinita bonitate sua ordinavit hominem ad finem supernaturalem, ad participanda scilicet bona divina, quae humanae mentis intelligentiam omnino superant."⁹