Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus I: Demonstratio Christiana

Revelationi fidem habere nequimus, nisi certo constet eam esse divinam. Ideo, si Deus humano generi revelationem largiatur, eam talibus argumentis insignire debet, quibus ceu vere divinitus orta cognosci, rationabili assensu acceptari et humili obsequio exerceri queat. Secus enim homo revelationis fructu frustraretur et Deus revelando inutilia faceret.

1. Notio. Argumenta ea, quibus factum seu exsistentia seu origo divina revelationis probari debet, vocantur motiva credibilitatis sive criteria revelationis. Motiva credibilitatis¹ dicuntur ratione finis ultimi, quia ipsis factum revelationis redditur rationabiliter certum, ex qua certitudine singulae veritates revelatae fiunt evidenter credibiles. Criteria revelationis appellantur ratione finis proximi, quia ex iis vera revelatio agnoscitur et a spuria dignoscitur.

2. Dotes. Ut autem criteria fini suo respondeant, debent esse certa et clara.

Certa, i. e. quae omnem sanam rationem convincant, excludentia quodcumque dubium prudens de origine divina propositae revelationis. In concreto quidem non requiritur, ut singula quaeque absolute certa sint, quia pro diversitate hominum diversa seu relativa certitudo sufficit. Puer rationabiliter assentit simplici auctoritati parentum vel magistrorum; indoctus testimonio hominum fide dignorum; docti vero et imprimis sceptici vix convincuntur maximis rationibus. Cum tamen criteria omnibus apta esse debeant, oportet, ut saltem omnia simul sumpta polleant non tantum relativa, sed absoluta certitudine.²

Clara, i. e. quae ab omni sana ratione capi possint. Non quidem omnia tantae claritatis esse debent, ut ab omnibus et singulis hominibus facile cognoscantur, quoniam iudicandi facultas varia est pro varietate ingenii et scientiae. Attamen aliquot saltem criteria eiusmodi sint, ut quivis veritatis studiosus inde discere possit divinae revelationis exsistentiam.

Certitudo ergo criteriorum simul sumptorum tanta sit oportet, ut absolute etiam maxime doctis conveniat; claritas vero tanta, ut relative etiam maxime indoctis pateat. Et quo maior certitudo et claritas singulorum criteriorum, eo magis rationem vimque criteriorum habent.

3. Divisio. Criteria revelationis dividuntur ratione fontis, a quo emanant, et ratione finis, quem attingunt.

Ratione fontis criteria sunt vel interna (intrinseca) vel externa (extrinseca). Illa petuntur ex indole philosophica doctrinae ipsius, quae revelata perhibetur; haec consistunt in factis historicis, quae comitantur manifestationem doctrinae.

Ratione finis utraque rursus sunt aut negativa aut positiva. Negativa sunt ea, quae negative probant, i. e. nil obstare, quominus talis doctrina sit revelata; positiva autem sunt ea, quae positive probant, i. e. talem doctrinam revera revelatam esse.

1. Criteria negativa. Revelata esse nequit doctrina religiosa, quae — intrinsece — errorem contra sanam rationem et mores honestos continet, vel contradictionem involvit cum veritatibus naturaliter cognitis seu supernaturaliter forsan iam revelatis; quaeve — extrinsece — proponitur et propagatur mediis et modo illicitis et indignis, aut producit effectus funestos et fructus malos. Nam Deus, summa veritas et sanctitas, nequit revelare nisi vera et sancta; nequit uti nisi mediis licitis et honestis; nequit gignere nisi fructus bonos et optimos.

Hinc divina nequit esse religio, quae affirmet plures deos, mundum aeternum vel fato subiectum, homines libertate privatos, animam mortalem esse; quae fraude vel vi propagaretur etc.

Immo suspecta etiam foret religio quantumvis commendabilis, cuius primus praeco et fundator vitiosus foret. Licet enim Deus absolute loqui possit per viros indignos, nihilominus ad religionem promulgandam vix seliget nuntium infamem, Deo infensum, hominibus abominabilem.¹

Exinde criteria negativa maximi momenti sunt ad dignoscendas et refutandas revelationes spurias, minimi autem ad agnoscendam veram revelationem. Doctrinae enim, quibus criteria negativa desunt, statim et absque alio examine probantur revelationes spuriae; doctrinam autem, quae insignitur criteriis negativis, nondum constat esse divinam. Inde a negativis procedendum est ad positiva criteria tum interna, tum externa.

2. Criteria positiva interna sive philosophica. Doctrina, quae cognitionem congruam, immo perfectam religionis naturalis praebet, probabiliter, licet non certo est supernaturaliter revelata. Probabiliter, quia obstat impotentia moralis, quominus homines conatu suo non solum congruam, sed et perfectam cognitionem religionis naturalis acquirant; non certo, quia absolute fieri potest, ut eximii ingenii et industriae vir illam cognitionem assequatur.

Si talis doctrina insuper religioni naturali superaddit eximia quaedam dogmata theoretica et praecepta moralia (quae veritates rationales collustrant et perficiunt, legitimis aspirationibus et postulatis mentis et cordis consonant, pietatem et aedificationem singulorum hominum necnon bonum commune societatis summopere promovent) probabilissime, sed nondum peremptorie constat divina eius origo. Probabilissime, cum, considerata humana infirmitate, fieri vix possit, ut ratio naturalis tam praestantem doctrinam invenerit; non peremptorie, cum talis impossibilitas stricte demonstrari nequeat.

Insuper iudicium de praestantia, sublimitate, utilitate doctrinae difficile est. Praerequirit enim singularum veritatum diligens examen, quod a paucis institui potest et subiectivis inquirentium sensibus non raro turbatur.

Proinde criteria positiva interna originem divinam revelationis neque absoluta certitudine probant, ut omne dubium excludatur, neque ea claritate, ut ab omnibus, incultis praecipue, intelligantur. Sunt tamen magni momenti non tantum secundum se, sed attenta dispositione concreta multorum hominum. Multi enim magis moventur criteriis internis quam externis; immo, nisi internis prius praeparentur, praeiudiciis retenti renuunt accedere ad externa, miracula praecipue et vaticinia.

3. Criteria positiva externa sive historica. Citra omne dubium divina est ea religio, cuius propagatio, conservatio, efficacia tam mirabiles sunt, ut e conatu humano explicari nequeant, vel cuius fundator ea sanctitate personali eminet, ad quam attingendam vires morales hominum non sufficiunt. Nam si vires morales hominum non sufficiunt ad facta illa historica producenda, producta esse debent adiuvante speciali auxilio Dei.

Facta autem, quae a causa humana procedunt sub speciali concursu Dei, non tam facta humana sunt, quam potius facta divina. Deus ergo ipse testatur originem supernaturalem religionis, pro qua militant talia criteria externa sive historica.

Nihilominus criteria historica sic exposita non omnino nec omnibus satisfaciunt. Difficile nempe est certo et clare definire, quousque se extendat vis moralis creata et ubinam incipiat specialis concursus Dei.

Dilabitur autem haec ultima difficultas, ubi obveniunt facta historica, quae absque interventu causae secundae immediate a solo Deo perficiuntur: miracula scilicet et vaticinia.

Haec quidem opera, cum sint sigilla Dei, certissime et clarissime probant originem divinam religionis, in cuius gratiam fiunt.

1°. Dicimus: "probant originem divinam religionis certissime et clarissime": certissime, quia religionem falsam Deus nequit confirmare sigillo suo; clarissime, quia sigillum Dei sensibile omnes facile agnoscunt. "Eadem est vis sigilli et miraculi. Semper etenim sigillum regium notius est et firmius quam litterae regis. Sigillum enim omnes norunt discernere, litteras non omnes discernunt, et sigillum sine litteris auctoritatem habet, litterae sine sigillo non habent. Sic etiam miraculum notius et efficacius est quam praedicatio; omnes enim, qui vident caecum illuminari aut mortuum excitari, intelligunt illud esse opus supernaturale et divinum et proinde moventur ad credendum id, quod tali testimonio confirmatur."² Inde: 2°. Dicimus: "probant originem divinam religionis, in cuius gratiam fiunt". Quemadmodum enim sigillum regium eas tantum litteras confirmat, quibus imprimitur aut alligatur, ita miracula et vaticinia eam tantum religionem divinam probant, in cuius favorem efficiuntur. Proinde relatio miraculorum et vaticiniorum ad religionem propositam certo constare debet, ut habeant demonstrandi vim. Illa autem relatio plerumque facillime dignoscitur ex eo, quod thaumaturgus sive propheta asserit se opera divina patrare, ut homines cognoscant se nomine Dei loqui et legatione Dei fungi. Ita e. g. Iesus Christus ad miracula et vaticinia sua provocat tamquam ad signa divinae suae missionis, uti videbimus in tractatu de ipsius vaticiniis, miraculis et resurrectione.

Contra hanc vim demonstrativam miraculorum et vaticiniorum increduli perperam obiiciunt:

1°. Omnes fere religiones, etiam falsissimas, miracula et vaticinia iactare. Iactant utique miracula et vaticinia vana, sed non ostendunt miracula et vaticinia vera. Vis autem probandi operum divinorum non infringitur ex eo, quod multi falsa miracula et vaticinia ementiuntur, sicuti neque vis sigilli regii vel nummi veri destruitur ex eo, quod aliqui sigilla ficta vel nummos falsos conficiunt. Id unum ex difficultate obiecta consequitur: miraculis vim demonstrandi non inesse, nisi eorum veritas indubie constet.

2°. Revelationem Dei supernaturalem ex operibus Dei supernaturalibus probare esse circulum vitiosum (Schelling, Strauß). Nam revelationem intelligibilem et invisibilem probamus ex operibus Dei sensibilibus et visibilibus. Quod omnino consonum est rationi. Nam "naturale est homini, ut veritatem intelligibilem per sensibiles effectus deprehendat. Unde sicut ductu naturalis rationis homo pervenire potest ad aliquam Dei notitiam per effectus naturales, ita per aliquos effectus supernaturales, qui miracula dicuntur, in aliquam supernaturalem cognitionem credendorum homo inducitur."³

3°. Eventum historicum et contingentem non posse probare veritatem metaphysicam et necessariam (Lessing). At non contendimus miraculis et vaticiniis immediate probari internam veritatem singularum doctrinarum religionis propositae; sed contendimus miraculis et vaticiniis probari originem divinam religionis sive factum revelationis. Quodsi haec origo divina religionis sive factum revelationis constat, eo ipso inde logice deducitur interna veritas doctrinarum, quae illam religionem revelatam constituunt. Nam Deus revelans neque falli neque fallere potest.

Hinc concilium vaticanum, silentio transiens cetera criteria, merito sic extollit miracula et prophetias: "Ut nihilominus fidei nostrae obsequium rationi consentaneum esset, voluit Deus cum internis Spiritus Sancti auxiliis externa iungi revelationis suae argumenta, facta scilicet divina atque imprimis miracula et prophetias, quae cum Dei omnipotentiam et infinitam scientiam luculenter commonstrent, divinae revelationis signa sunt certissima et omnium intelligentiae accommodata... Si quis dixerit revelationem divinam externis signis credibilem fieri non posse, ideoque sola interna cuiusque experientia aut inspiratione privata homines ad fidem moveri debere: A. S."⁴

Eadem Pius X contra errores modernismi iureiurando confitenda praescripsit: "Externa revelationis argumenta, hoc est facta divina in primisque miracula et prophetias admitto et agnosco tamquam signa certissima divinitus ortae christianae religionis, eademque teneo aetatum omnium atque hominum, etiam huius temporis, intelligentiae esse maxime accommodata."⁵

Decretis laudatis ecclesia non solum vult defendere revelationis criteria apta, sed et profligare criteria inepta. Concilium vaticanum nempe refutat sentimentalismum, Pius X autem immanentismum apologeticum. Ambo in hoc conveniunt, quod reiectis criteriis philosophicis (intrinsecis) et historicis (extrinsecis), imprimis miraculis et vaticiniis, confugiunt ad argumenta mere psychologica, i. e. quae neque ex religione ipsa, neque ex factis divinis religionem comitantibus petuntur, sed ex homine religionem colenti. Differunt vero ita:

1. Sentimentalismus apologeticus protestantium¹ provocat unice ad subiectivos motus, quos anima humana patitur, dum revelationem subit.

Antiquiores quidem protestantes (pietistae) contenderunt quemque fidelem intus a Spiritu Sancto moveri seu inspirari ita, ut verbum Dei genuinum ex "sapore" et "gustu" discernat ea evidentia, qua colores albos a nigris, cibos suaves ab amaris discernit.²

At vero huiusmodi inspiratio privata Spiritus Sancti gratis affirmatur. Immo probatur non adesse, cum singuli protestantes contraria et aperte falsa credant, provocantes nihilominus omnes ad "testimonium Spiritus Sancti". Quod ipsi vocant inspirationem privatam, revera privata motio seu sensus subiectivus est.

Hinc recentiores protestantes duce Kantio et Schleiermacher testimonio imaginario Spiritus Sancti substituunt naturalem sensum religiosum seu experientiam internam (religiöses Gefühl, inneres Erlebnis). Kantium enim secuta fere tota theologia et philosophia protestantica docet rationem puram seu theoreticam incapacem esse cognitionis religiosae (agnosticismus); religionem capi sola ratione practica, i. e. conscientia seu experientia interna.

At vero tale criterium: 1°. adimit omnem certitudinem obiectivam religionis et revelationis. Nam si ea omnia et ea sola revelata dicuntur, quae placent cuiusvis experientiae internae, omnis veritas religiosa resolvitur in subiectivam cuiusvis opinionem. Unam eandemque sententiam alius revelatam, alius non revelatam dicere posset. Immo dictum criterium 2°. destruit etiam omnem certitudinem subiectivam revelationis. Nam "sensus religiosus" et "experientia interna" non procedunt a facultate cognoscitiva rationis, sed a voluntate seu potius a sentimento caeco. Unde nullam cognitionem certam parant et pro libidine sentimenti variant continuo ita, ut unus idemque mox haec, mox alia appellet revelata.

Patet ergo hoc criterium protestanticum omnino ineptum esse ad testandam veram revelationem.

2. Immanentismus apologeticus non quidem ex solis motibus animae subiectivis diiudicat revelationem, sed eam propterea divinam habet, quod aspirationibus et exigentiis totius naturae et vitae humanae respondeat.

Saeculo XIX nempe kantianismus et positivismus tam altas radices egerunt, ut non solum acatholicos plerosque, sed multos etiam catholicos taederet apologeticae "traditionalis", quae rationibus philosophicis et historicis revelationem probat. Ad hos animos "modernos" conciliandos viri quidam catholici, inter quos Ollé-Laprune, Fonsegrive et Brunetière³ invenerunt quam dicunt apologeticam "novam". Novitas eius in eo est, quod argumenta psychologica plus aequo extollit et tamquam criteria primaria considerat.⁴ Omnibus viribus ostendere conatur hominem natura sua revelationem appetere et exigere; revelationem non solum concordare cum nobilissimis desideriis atque studiis mentis et cordis, sed omnino necessariam esse ad vitam intellectualem et moralem recte instituendam. Criteria cetera, in specie miracula et vaticinia, non quidem contemnit, sed secundo loco adhibet, convictis iam per motiva psychologica animis modernis.

Mox tamen auctores modernistae, imprimis Loisy, Blondel, Laberthonnière, Tyrrell⁵ omnia criteria philosophica et historica, atque ante omnia miracula et vaticinia prorsus reiecerunt. Non patiuntur veritatem extrinsecus allatam ("extrinsecismus") et sola ratione cognitam et probatam ("intellectualismus"). Id tantum verum putant, quod scaturiat e proprio "ego" et a proprio "ego", i. e. a tota anima et vita humana postulatur ("immanentismus"). Omnis veritas transcendens origine sua probari debet immanens.

Inde apologetae modernistae unice et exclusive "elaborant, ut homini persuadeant, in ipso atque in intimis eius naturae ac vitae recessibus celari cuiuspiam religionis desiderium et exigentiam, nec religionis cuiuscumque, sed talis omnino qualis catholica est; hanc enim postulari prorsus inquiunt ab explicatione vitae perfecta".⁶

Hunc immanentismum apologeticum Pius X damnavit tum in encyclica "Pascendi",⁷ tum in "Iureiurando contra errores modernismi",⁸ docendo miracula et vaticinia esse "signa certissima divinitus ortae christianae religionis eademque aetatum omnium atque hominum, etiam huius temporis, intelligentiae esse maxime accommodata". Improbat autem etiam eos catholicos, "qui, quamvis immanentiae doctrinam ut doctrinam reiiciunt, ea tamen pro apologesi utuntur; idque adeo incauti faciunt, ut in natura humana non capacitatem solum et convenientiam videantur admittere ad ordinem supernaturalem, quod quidem apologetae catholici opportunis adhibitis temperationibus demonstrarunt semper, sed germanam verique nominis exigentiam".⁹

Revera iam probavimus¹⁰ humano generi in statu praesenti revelationem moraliter quidem necessariam esse, sed per se non exigi a natura humana. Quodsi a natura exigeretur, iam non foret revelatio supernaturalis et gratuita, sed naturalis naturaeque debita. Consequenter modernistae revelationem non intelligunt Dei locutionem obiectivam, sed subiectivam experientiam religiosam in sensu neokantiano.¹¹ Ergo methodus apologetica immanentiae revelationem non exstruit, sed destruit.¹²

Ex omnibus, quae de criteriis in genere adhuc diximus, patet ecclesiam catholicam miracula et vaticinia tamquam criteria praecipua defendere, adversarios autem rei catholicae ista facta divina vel parvipendere vel omnino reprobare. Hinc singillatim agendum est de miraculis et de vaticiniis.