Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus I: Demonstratio Christiana

Rationalistae, qui quidem a messianitate et divinitate Iesu abhorrent, verbis extollunt "virum sapientem a Nazareth". Immerito tamen. Nam si Iesus Messias Deus non est, neque sapiens esse potest. Vir etenim, qui ipse decipiendo, falso Messiam Deum se vocat, idque serio, constanter, publice, exigendo summam fidem, summum amorem, summum cultum Deo debitum, non est sapiens, sed insipiens, immo amens. Propterea sat multi critici hodierni, ne Iesum dicerent Messiam Deum, eum dixerunt insanum. Contra hanc opinionem tam inanem quam blasphemam statuimus: Iesum nulla insaniae signa dedisse, immo summa sapientiae signa praesetulisse.

Increduli quidam ultraradicales Iesum perhibent mente captum; plures autem radicales et liberales contendunt eum saltem mente turbatum fuisse. Priores merito vocantur critici psychiatrici; posteriores critici psychopathici.

1. Critica psychiatrica.

Critica psychiatrica Iesum mente captum perhibet iactando eius furorem delirum et fanatismum delirum.¹

a) Furore deliro Iesum pulsum esse concludunt ex quibusdam factis ipsius et ex iudicio aequalium.

Facta sunt expulsio venditorum e templo et maledictio ficulneae infructuosae.²

Iesus vendentibus in area templi flagello minatur, eorum cathedras et nummulariorum mensas evertit omnesque profanatores domus Dei eiicit dicens: "Scriptum est: Domus mea domus orationis vocabitur; vos autem fecistis illam speluncam latronum."³ Nemo non videt Iesum iusto zelo gloriae Dei egisse, non vero deliro furore motum. — Iesus maledixit arbori folia habenti, fructus tamen neque ferenti neque promittenti,⁴ ut significaret severitatem punitionis, qua homines infructuosi ac maxime gens iudaica afficerentur. Idcirco illa maledictio minime fuit actus furoris deliri, sed actio typica sive symbolica, quales innumerae in Vetere Testamento et apud omnes populos orientales obveniunt.

Iudicia aequalium haec referunt evangelistae: "Dicebant enim: quoniam in furorem versus est [ἐξέστη]… quoniam Beelzebub habet et in principe daemoniorum eiicit daemonia."⁵ "Daemonium habet et insanit; quid eum auditis?"⁶ Iudaei ergo Iesum perhibent a daemonio possessum et proinde sensibus propriis destitutum, quia Messiam se profitebatur, miracula operabatur et pharisaeis contradicebat. Hoc iudicium non probat Iesu insaniam, sed iudaeorum incredulitatem.

b) Fanatismo deliro dicunt Iesum abreptum discipulis mandasse, ut et seipsos mutilarent et necessarios suos odio implacabili prosequerentur. Iam discipulis utique dixit: "Sunt eunuchi, qui de matris utero sic nati sunt, et sunt eunuchi, qui facti sunt ab hominibus, et sunt eunuchi, qui seipsos castraverunt propter regnum caelorum. Qui potest capere, capiat."⁷ … "Si oculus dexter scandalizat te, erue eum et proiice abs te... Et si dextra manus tua scandalizat te, abscide eam et proiice abs te: expedit enim tibi, ut pereat unum membrorum tuorum, quam totum corpus tuum eat in gehennam."⁸

Patet autem Iesum non mutilationem physicam, sed mortificationem moralem praecipere propter regnum caelorum. — Item de discipulatu loquens ait: "Si quis venit ad me, et non odit patrem suum et matrem et uxorem et filios et fratres et sorores, adhuc autem et animam suam, non potest meus esse discipulus."⁹ Iubet, ut propinquis potius quam discipulatui Iesu valedicamus; non vero sensu proprio propinquos iubet odisse, qui ut ipsos inimicos diligamus mandat.¹⁰ Haec et similia verba more orientalium hyperbolice dicta, spiritualiter, non materialiter sunt intelligenda.

2. Critica psychopathica.

Critica psychopathica Iesum mente turbatum affirmat attribuendo ei hallucinationes atque exaltationes ecstaticas.¹¹

a) Hallucinationibus ecstaticis sive vanis sensuum imaginibus Iesum laborasse contendunt in baptismate, in tentatione, in reditu discipulorum a praedicatione, in transfiguratione, in agonia.

In baptismate vidisse per oculorum errorem columbam et percepisse per aurium ludibrium vocem de caelo; in tentatione subiisse multiplicem hallucinationem sensitivam falso sibi persuadendo diabolum tentantem, loquentem, asportantem, angelos ministrantes; in transfiguratione falso imaginatum esse lucem de caelo, larvas Moysis et Eliae, verba Patris; in agonia illusum esse imaginatione vana angeli de caelo descendentis et consolantis; in regressu discipulorum a praedicatione similiter hallucinatione diaboli de caelo cadentis deceptum esse.

Revera tamen hallucinantur ipsi adversarii putantes Iesum oculis vidisse satanam de caelo cadentem, cum e contextu appareat Dominum metaphorice loquentem solummodo extulisse victoriam, quam reportavit de satana eiusque regno.¹² — Similiter errant increduli contendentes ea, quae de baptismate, tentatione, transfiguratione et agonia Iesu narrantur, non esse obiective vera, sed hallucinationes mere subiectivas Iesu. Evangelistae historicitatem istorum eventuum affirmant fidentes testimonio Iesu, necnon partim etiam Ioannis Baptistae, Petri, Iacobi et Ioannis, qui sive baptismati sive transfigurationi affuerant; critici moderni vero historicam veritatem eventuum negant prorsus gratuito. Sola ipsis ratio negandi est incredulitas, quae abnuit exsistentiam angelorum et daemonum atque omnem vim supernaturalem Dei in mundum. Huius rationalismi philosophici gratia non verentur Iesum Christum accusare hallucinationum psychopathicarum!

b) Exaltationibus ecstaticis sive enthusiasmo morboso Iesum tota vita indulsisse deblaterant. Cur? Quia sollicitudinem rerum temporalium retundebat; quia, quae Patris sui erant, ardenter quaerebat; quia orationis causa loca solitaria amabat; quia spreto matrimonio vitam caelibem eligebat; quia praecepta sublimia urgebat; quia regnum caelorum propinquasse affirmabat; quia passionem et mortem suam praedicebat; quia miracula faciebat; quia doctrinam suam supernam esse docebat; quia semetipsum e caelo venisse nuntiabat; quia legatum et Filium Dei se exhibebat; quia ad iudicium mundi venturum se nuntiabat. Uno verbo: critici psychopathici Iesum vocant enthusiasten somniantem, quia habebat conscientiam sui supernaturalem et superhumanam, et quia huic conscientiae tota vita ipsius optime respondebat.¹³

En demum tota critica Iesu psychiatrica et psychopathica: Iesum a priore mente turbatum vel captum declarat eo, quod noluerit esse tantum homo, sed Messias Deus; immo interdum haec pseudocritica non solum Iesum, sed etiam parentes eius et propinquos atque totum populum Israel paranoiae (amentiae) religiosae accusat eo, quod Deum credebant et colebant, Messiam et regnum caelorum exspectabant.¹⁴ Unde ultima ratio criticae psychiatricae et psychopathicae est odium praeconceptum revelationis vel etiam omnis religionis et ipsius Dei, non vero status psychicus Iesu. Hunc statum si examinemus, patebit e contrario summam Iesum sapientia eminuisse.

Status psychicus Iesu diiudicandus est ex ipsius actibus psychicis sive intellectualibus, i. e. ex modo, quo docuit, et ex veritatibus, quas docuit. Si isti actus sani fuerint, ipsum etiam ingenium Iesu sanum fuit, cum fieri nequeat, ut homo amens actus sapientes ponat.¹ Atqui actus intellectuales Iesu non solum sapientes fuere, sed immo sapientissimi. Ergo Iesus summe sapientem se probavit.

1. Modus, quo Iesus docuit.

Iesus doctrinam suam proposuit corde pacato, sermone dilucido, ingenio acuto.

a) Corde pacato. Fundatores falsarum religionum studio immoderato, vi et dolo, igni et ferro doctrinam suam propagant.

Iesus vero ad homines persuadendos simpliciter veritatem praedicat et miraculis confirmat, eundemque modum agendi discipulis suis commendat.² Omnem modum intempestivum omneque medium violentum respuit. Apostolis quaerentibus, ut ignis de caelo descendat super samaritanos evangelio resistentes, respondet: "Nescitis, cuius spiritus estis. Filius hominis non venit animas perdere, sed salvare."³ Petrum gladio pro magistro dimicantem corripit: "Converte gladium tuum in locum suum. Omnes enim, qui acceperint gladium, gladio peribunt."⁴ Character proprius totius evangelii est mansuetudo, caritas, pax, moderatio, misericordia: "Beati pacifici... Beati misericordes ... Beati mites ... Beati, qui persecutionem patiuntur propter iustitiam ..."⁵ Unde Iesus dicere potest: "Discite a me, quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris."⁶

b) Sermone dilucido. Horatii: "Odi profanum vulgus et arceo" omnium philosophorum gentilium tessera fuit. Sed et scribae iudaei populum indoctum aspernabantur.⁷ Iesus quidem legisperitos et doctos quosque ad se accedentes libenter suscipit atque cum ipsis loquitur scholastice, uti e. g. patet ex colloquio cum magistro Nicodemo, cum pharisaeis in templo, cum hominibus synedrii in iudicio. Libentius tamen rudem plebem instruit: "Pauperes evangelizantur ... Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum caelorum."⁸ Et quidem oratione ad commune iudicium tantopere accommodata eos alloquitur, ut turbae eum ubique comprimant et per plures dies ieiunae docentem sustineant.⁹

A fuco nempe eloquentiae et cabbalistica rabbinorum exegesi abhorrens, utitur verbis popularibus et familiaribus. Sententias profert tam breves quam perspicuas, quae menti aeque ac memoriae occurrunt ita, ut hodie quoque sint in omnium populorum proverbium.¹⁰

Insuper "multis parabolis loquebatur eis verbum, prout poterant audire"¹¹ Etenim iudaeorum plurimi incredulitate obcaecabantur ita, ut nequirent vel nollent capere "mysteria regni Dei". Hanc ob rem Iesus aptissime utitur parabolis, quarum vim credentes valerent intelligere, quarum autem verbum ne ipsos incredulos quidem posset latere.¹² Innumeris demum exemplis sensibilibus et vulgaribus discipulos evehit ad insensibilia et supernaturalia capienda. Nulla sane litterarum monumenta luciditate et simplicitate evangelium aequant. Atque haec ipsa sermonis luciditas et simplicitas iam evincunt Iesum etiam eminere:

c) Ingenio acuto. Iesus neque scholas rabbinicas adierat, in quibus scribae futuri per plures annos exercebantur, neque vel ipsas litteras didicerat.¹³ Tamen stupendam aciem mentis et subtilitatem iudicii manifestat. Iam puer duodecim annorum in templo sedebat in medio doctorum audiens illos et interrogans eos. "Stupebant autem omnes, qui eum audiebant, super prudentia et responsis eius."¹⁴ Cum autem primum docebat in civitate Capharnaum "multi audientes admirabantur in doctrina eius ... in verbis gratiae, quae procedebant de ore ipsius" et dicebant: "Unde huic sapientia haec et virtutes? Unde ergo huic omnia ista?"¹⁵

Exinde totum evangelium suum mira ingenii virtute et sapientia illustrat. Sescenta rabbinorum praecepta et onera importabilia perspicaciter diiudicat eaque quam inania sint facile detegit, obstante licet traditione et observatione communi et inveterata.¹⁶ Sacras Scripturas totius Veteris Testamenti perspicit et interpretatur, necnon falsas scribarum explanationes patefacit et corrigit.¹⁷ Suas ipsius doctrinas altissimas proponit numquam haesitans, numquam dubitans, numquam deliberans, numquam emendans: "Dictum est antiquis ... Ego autem dico vobis...

Amen, amen dico vobis ..."¹⁸ Hac docendi acie, maiestate, gravitate populus attonitus est: "Admirabantur turbae super doctrina eius: erat enim docens eos, sicut potestatem habens, et non sicut scribae eorum et pharisaei."¹⁹

Revera Iesus doctis quibusque adversariis iudaeis praestat ingenii subtilitate. Quamvis numquam utatur rabbinorum astutiis, cavillationibus, sophismatibus, ambiguitatibus, facilem tamen semper triumphum de eis habet. Cogita disputationem cum herodianis, qui "non potuerunt verbum eius reprehendere coram plebe, et mirati in responso eius tacuerunt";²⁰ congressum cum sadducaeis, quos inscitiae Scripturarum publice convincit atque plene confundit;²¹ altercationes cum pharisaeis, quos in tales angustias compellit, "ut nemo posset ei respondere verbum, neque ausus fuerit quisquam ex illa die eum amplius interrogare";²² ministros pontificum, qui ad capiendum Iesum missi redeunt stupefacti dicentes: "Numquam sic locutus est homo, sicut iste homo."²³

2. Veritates, quas Iesus docuit.

Doctrinae a Iesu propositae non attinent ad ordinem profanum, sed ad sacrum spectant. Iesus ergo non se manifestavit ingenium scientificum, artisticum vel politicum, sed religiosum. Licet religione christiana mediate etiam scientiae, artes et bonum sociale promoveantur et quidem praeclarissime, Iesus tamen immediate venit ad salutem supernaturalem nobis communicandam.²⁴ Hanc salutem, quam vita et morte sua nobis promeruit, verbo etiam docuit proponendo sapientissimam doctrinam religiosam de Deo, de homine et de mundo.²⁵ Doctrinam hanc longe superare philosophiam ethnico-religiosam, non est, cur dicamus.²⁶ Eam autem praestare etiam revelationi Veteris Testamenti et theologiae rabbinicae ac proinde toti sapientiae antechristianae, e sequentibus patebit.²⁷

a) Doctrina religiosa de Deo. Vetus Testamentum Deum praedicat imprimis regem supremum, omnipotentem, sanctum, iustum et terribilem, licet eum etiam memoret dominum misericordem, benignum et longanimem. Patrem eum rarissime vocat atque ea tantum notione, quod homines creatione quasi genuit, revelatione educavit, providentia gubernat.²⁸ Iudaei rabbinici Deum concipiebant ens abstractum, quod nullum cum mundo nexum admittit et cuius nomen ineffabile pronuntiare nefas est.²⁹ Iesus autem maiestatem, sanctitatem et iustitiam Dei numquam separat a divina paternitate. Deum ubique exhibet optimum omnium hominum patrem, qui nos prosequitur amore, misericordia, gratia et benignitate infinitis;³⁰ qui indigentiis spiritualibus et corporalibus singulorum providet;³¹ qui iniustorum etiam et peccatorum miseretur, eosque singulari dilectione quaerit et attrahit.³² Discipuli Iesu continenter repetunt neminem nisi Iesum tradidisse hunc conceptum Dei summe sapientem, quo Patrem caelestem eum vocamus: "Unigenitus Filius, qui est in sinu Patris, ipse enarravit."³³ Quod ipse Iesus confirmat: "Neque Patrem quis novit, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare."³⁴

b) Doctrina religiosa de homine per Iesum annuntiata³⁵ respondet notioni Dei iam expositae. Cum Deus sit pater caelestis omnium hominum, omnes etiam homines sunt filii Dei. In Vetere Testamento israelitae quidem ac imprimis israelitae pii et iusti etiam vocantur filii Dei propter specialem eorum electionem, qua ceteris hominibus opponebantur;³⁶ atque ita etiam iudaei rabbini tempore Christi filios Dei se esse gloriabantur superbiendo et alios homines aspernando.³⁷³⁸ Iesus vero omnes homines, ethnicis et pravis non exceptis, proclamat filios Dei. Omnes orare iubentur more filiorum: "Pater noster, qui es in caelis."³⁹ Omnes monentur: "Videte, qualem caritatem dedit nobis Pater, ut filii Dei nominemur et simus ... Carissimi, nunc filii Dei sumus."⁴⁰ Totum fere evangelium in hoc verbo absolvitur, ut nos filios a Deo dilectos et caritate adoptatos doceat, sicut Deus docetur esse pater noster.

Atqui huic dignitati filiorum Dei respondent etiam officia moralia, quae nobis praescribuntur erga Deum, erga homines proximos, necnon erga nosmetipsos. Qua filii Dei iubemur: Deum diligere cultu amoris filialis. Amor Dei in Vetere Testamento praescriptus erat potius amor servilis exhibitus summo et iustissimo regi. Immo plerumque israelitae et maxime pharisaei Deum ore potius quam corde diligebant, Christo de ipsis testante: "Bene prophetavit Isaias de vobis hypocritis: Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me."⁴¹ Iesus autem poscit, ut corde et animo filiali Deum Patrem glorificemus, ipsius voluntatem faciamus atque omnia nobis necessaria cum fiducia ab ipso exspectemus.⁴² Quod quidem passim in evangelio expressum⁴³ Iesus paucis verbis comprehendit, sic nos orare docens: "Pater noster, qui es in caelis: sanctificetur nomen tuum. Adveniat regnum tuum. Fiat voluntas tua sicut in caelo et in terra. Panem nostrum quotidianum da nobis hodie..."⁴⁴

Homines diligere dilectione fraterna. Quamvis Vetus Testamentum praeciperet dilectionem proximi,⁴⁵ non tamen hoc praeceptum iunxit cum praecepto amoris Dei. Immo rabbini dixerunt solos iustos israelitas esse amandos.⁴⁶ Iesus vero, cum doceat omnes homines esse filios Patris caelestis, omnes quoque propter Patrem caelestem praecipit amare, etiam alienigenas et ethnicos,⁴⁷ iniustos et peccatores,⁴⁸ inimicos et persecutores.⁴⁹ Hoc praeceptum dilectionis fraternae vocat mandatum suum, mandatum novum, mandatum, quo discipulos suos agnoscamus, mandatum, quo tota lex evangelica impletur.⁵⁰ Immo Iesus mandatum hoc praecepto amandi Dei addit et apponit: "Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo ... Hoc est maximum et primum mandatum. Secundum autem simile est huic: Diliges proximum tuum sicut teipsum."⁵¹

Nosmetipsos diligere studio perfectionis intenso. Cum enim filii Dei simus, Deo quoque sanctitate nos assimilari decet. Vetus Testamentum homines iubet sanctos esse, solum quia Deus sanctus est;⁵² Novum autem, quemadmodum Deus sanctus est: "Estote ergo vos perfecti, sicut Pater vester caelestis perfectus est."⁵³ Vetus Testamentum praecipue externa virtutum opera exquirebat, quin tamen negligeret cordis bonitatem internam;⁵⁴ rabbinismus pharisaicus rectitudinem cordis non attendens, innumera onera mere externa praescribebat et exercebat.⁵⁵ Iesus Christus hoc iustitiae simulacrum reiicit ipsamque iustitiam legis antiquae perficit. Ideo observationes mere externas penitus abrogat; iustitiam non solum operum et verborum, sed etiam desideriorum et cogitationum praecipit;⁵⁶ rectitudinem demum cordis et intentionis statuit normam et mensuram omnis sanctitatis.⁵⁷ Istius sanctitatis vero rationem hanc dat: "Ut sitis filii Patris vestri, qui in caelis est."⁵⁸ Istam sanctitatem, qua Patri assimilemur, tota vita sua ursit eamque moriens nobis exorat: "Pater sancte: sanctifica eos in veritate ... Pro eis ego sanctifico meipsum, ut sint et ipsi sanctificati in veritate."⁵⁹ Istam tamen altissimam sanctitatem et iustitiam tam facilem reddit, ut possit dicere: "Tollite iugum meum super vos ... iugum enim meum suave est et onus meum leve."⁶⁰

c) Doctrina religiosa de mundo, qualem docet Iesus, sine exemplo summa est. Consequitur enim sapientissimam doctrinam de Deo et de homine. In cunctis rebus mundanis Iesus Patrem caelestem spectat, laudat, amat. Semina et segetes ei sunt symbola verbi et regni divini.⁶¹ Tempestas serena et turbida clamant Patrem caelestem, "qui solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super iustos et iniustos"⁶² Pater caelestis minimas etiam creaturas et vicissitudines mundi benignissima sua voluntate dirigit. Nimia pulchritudine vestit lilia agri, tenerrimaque sollicitudine pascit volatilia caeli. Ne unus quidem passer in oblivione est coram eo.⁶³ Idcirco omnes res terrenae caelesti lumine splendent ac laetissimum aspectum praebent, quidquid de pessimismo Iesu garriunt increduli.

Verum utique est Iesum materialisticam mundi aestimationem atque immanentisticam "vitae affirmationem" repudiare. Sicut enim res mundanae a Patre caelesti proveniunt, ita ad ipsum reducere debent. Omnes res naturales Iesus ordinat ad finem supernaturalem vitamque aeternam hominis. Monet, ut voluptates, honores, gloriam, mundanas res fugientes rebus caelestibus studeamus,⁶⁴ ut de thesauris terrenis minime solliciti primum regnum Dei et iustitiam eius quaeramus,⁶⁵ ut in omnibus et super omnia salvandae animae operam navemus: "Quid enim prodest homini, si mundum universum lucretur, animae vero suae detrimentum patiatur?"⁶⁶ Itaque doctrina Iesu religiosa omni ex parte est admirabilis. Cognitionem Dei, mundi, hominis prodit, quae revelationem Veteris Testamenti superet, theologiae rabbinorum altissime antecellat atque omnem comparationem cum philosophia vincat. Iesus ergo summa sapientiae signa praesetulit.