Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus I: Demonstratio Christiana

Antequam singula capita theologiae fundamentalis tractamus, praeponere libet duplicem introductionem in theologiam universam, necnon in theologiam apologeticam singillatim.

Introductio theologica lustrat notionem, divisionem et praestantiam theologiae.

Est duplex: verbalis et realis.

a) Notio verbalis. Theologia (θεός, λόγος) etymologice est sermo et ratio de Deo. Nam vocabulum graecum λόγος designat cum verbum externum, verbum oris, i. e. sermonem seu locutionem de Deo, tum verbum internum, verbum mentis, i. e. rationem sive cognitionem de Deo.

Usu tamen venit, ut diversa diverso tempore hoc vocabulum significaret.

Apud gentiles theologi vocati sunt ii omnes, qui de diis eorumque ad mundum rationibus disseruerunt sive poetae, sive philosophi, sive sacerdotes idolorum. Unde Varro¹ triplex ex more recepto distinguit theologiae genus apud ethnicos: "mythicum (seu fabulosum), quo maxime utuntur poetae; physicum (seu naturale), quo philosophi; civile (religiosum), quo populi."

Christiani priorum saeculorum nomen theologiae sensu stricto tribuerunt doctrinae de Deo uno in essentia et trino in personis. Immo temporibus imprimis arianismi et macedonianismi disquisitio de divinitate Verbi et Spiritus Sancti theologia vocabatur. Unde s. Ioannes evangelista et s. Gregorius nazianzenus, quia luculentius divinitatem Filii docuerant, significanter theologi appellabantur. Doctrinam omnem, quae non stricte de Deo in se spectato, sed de nostra ad Deum relatione (de creatione, de redemptione, de toto salutis ordine) tractabat, sancti patres oeconomiam vocarunt.

Scholastici medii aevi tandem nomen latius extendentes, theologiam vocare coeperunt omnem doctrinam revelatam, tum quae de Deo est, tum etiam quae est de creaturis prout ad Deum referuntur. Qui usus loquendi adhuc viget. His praemissis facile patet:

b) Notio realis. Theologia est scientia eorum, quae de Deo rebusque ad Deum relatis cognoscibilia sunt lumine revelationis, sive: scientia de Deo rebusque divinis ex revelatione.

Quibus verbis exhibetur rei definiendae genus: "Theologia est scientia"; species: "de Deo rebusque divinis", et individuum: "ex revelatione".

Theologia est scientia (habitus intellectivus). Etenim ad naturam scientiae pertinent tria: principia, methodus, systema. Principia nempe seu veritates fundamentales omnino certae, e quibus progreditur et quibus nititur cognitio scientifica; methodus sive logica evolutio et probatio veritatum, quae ex principiis pendent; systema, quo fit, ut veritates deductae et probatae non sint membra avulsa, sed harmonice ita disposita et coniuncta, ut unum corpus, unum organismum scientificum constituant.

Nunc vero nemo negabit theologiam methodo et systemate scientifico praeditam esse; lis tantum est de principiis. Nominalistae, Vasquez, rationalistae moderni theologiae qualitatem scientificam eo detrectant, quod principia ipsius non sunt evidentia; i. e. per se intrinsecus nota. Verumtamen proprium scientiae non est evidentia principiorum, sed eorum certitudo, cum certitudo sit finis scientiae, non autem evidentia. Atqui principia theologica, licet non evidentia, sunt nihilominus certissima. Etenim tota theologia nititur revelatione, cuius exsistentia argumentis rationalibus certa probatur in apologetica, necnon supernaturali et infallibili certitudine pollet ex fide. Ergo theologia maiore iure scientia vocari meretur quam omnes aliae scientiae.

…de Deo rebusque divinis. His verbis enuntiatur obiectum materiale theologiae, i. e. omne id, quod in scientia hac attingitur sive cognoscitur. Est autem duplex: obiectum primarium est ipse Deus seu summa veritatum, quae de Deo uno et trino cognosci valent; secundarium autem obiectum sunt creaturae omnes, non quidem in se consideratae, sed quatenus Deum habent originem et ultimum finem.

Proinde cum res creatae in theologia solummodo tractentur respectu Dei, subiectum theologiae solus Deus est: "Omnia autem pertractantur in sacra doctrina sub ratione Dei, vel quia sunt ipse Deus, vel quia habent ordinem ad Deum, ut ad principium et finem. Unde sequitur, quod Deus sit vere subiectum huius scientiae."²

…ex revelatione. Haec verba indicant obiectum formale theologiae, i. e. rationem specialem, sub qua ista scientia attingit sive cognoscit suum obiectum materiale. Ista formalitas theologiae est revelatio. Theologus omnes et singulas materias theologicas considerat sub luce revelationis. Principium, ex quo cognitiones theologicae hauriuntur, est revelatio obiectiva (veritates, quae in s. Scriptura et Traditione divina continentur et ab ecclesia nobis proponuntur), principium vero, quo cognitiones theologicae acquiruntur, est revelatio subiectivata (ratio fide illustrata).

Hinc theologia differt a theodicea. Theodicea de Deo agit, quatenus mera ratione cognoscibilis est ex ordine naturali mundi; theologia autem, quatenus ratione fide illustrata cognoscibilis est ex revelatione. Licet ergo quoad obiectum materiale primarium conveniant, specie differunt obiecto formali. A fortiore theologia distinguitur ab omnibus aliis scientiis. Omnes enim in solis materiis creatis versantur, easque solo lumine rationis naturalis investigant. Unde et scientiae naturales sive profanae vocantur.

c) Corollaria. 1°. De variis theologiae denominationibus. Ex dictis fere intelligimus, cur theologia saepe appelletur: habitus supernaturalis, doctrina sacra, sacra Scriptura, sacra Pagina, scientia fidei. Habitus supernaturalis nominatur, quia, licet non infundatur supernaturaliter, sed naturali nisu acquiratur, habitus theologiae est tamen radicaliter supernaturalis, cum discatur ratione fide illustrata, necnon nutriatur e fontibus revelationis. Doctrina sacra nominatur, quia divina discit ipso Deo per revelationem docente, "ut sic sacra doctrina sit velut quaedam impressio divinae scientiae."³ Sacra Scriptura sive Pagina vocatur per denominationem a potiore, quia tempore sanctorum patrum et medio aevo in scholis theologicis potissimum textus sacrae Scripturae legebatur et ope sanctorum patrum, theologorum, philosophorum explicabatur.⁴ Scientia fidei theologia ideo dicitur, quod fidem obiective sumptam (veritates revelatas) excolit et subiective principio fidei (lumine revelationis) regitur. Ceteroquin attendendum est corollarium secundum:

2°. De relatione inter theologiam et fidem: 1°. Theologia cum fide converti nequit. Fides siquidem est habitus divinitus infusus disponens ad assentiendum veritatibus revelatis propter auctoritatem Dei revelantis, ideoque a theologia, quae est habitus studiis humanis acquisitus, quadruplici ex capite differt: α) Materia; nam theologia amplectitur non solas veritates revelatas, ut fides, sed etiam conclusiones ex eis deductas et controversias ex eis natas. β) Motivo; fides enim veritatibus revelatis assentit propter solam auctoritatem Dei revelantis, cum theologia propositiones suas admittat propter bonitatem illationis seu ratiocinii, vi cuius e principiis revelatis eruuntur. γ) Methodo; fides equidem non arguit nec discurrit, sed simplici mentis assensu veritatibus revelatis adhaeret, cum theologia scientifice propositiones suas e revelatione deducat, probet et tueatur. δ) Certitudine; fidei enim certitudo est summa et absoluta, quia fide ea tantum tenemus, quae et quatenus a Deo revelata sunt; theologiae autem certitudo est inferior et relativa, quia theologice multa arguuntur, quae formaliter a Deo revelata non sunt, et omnia statuuntur, quatenus humana ratione intelliguntur.

2°. Theologia a fide separari nequit. Etenim scientia non est, ubi non habetur certitudo rei discussae et stabilitae. Ergo theologus, qui veritates revelatas mente incredula negat vel saltem in dubium vocat, non habet scientiam theologicam. Hinc sacrae doctrinae gnarus labens in haeresim retinet quidem notiones, quas acquisivit studio theologico; potest etiam materialiter de rebus theologicis tractare; attamen ipsius theologia reducitur in habitum mere opinativum. Insuper quilibet fide carens tanta caecitate circa res divinas affici solet, ut ad videndas planissimas conclusiones theologicas ineptus fiat, sicut oculus vitiosus incapax evadit ad colores clarissimos adaequate apprehendendos. Unde merito scholastici dicunt apud haereticos non esse veram theologiam. Huc spectat illa sententia anselmiana: "Credo, ut intelligam": qui adipisci velit theologicam scientiam veritatum revelatarum, incipere debet ab humili fide, et quo humilius credit, eo aptior fit ad veritates revelatas alte investigandas.

Theologia una quidem scientia est propter unitatem obiecti formalis.¹ Dividitur tamen ratione materiae et methodi.

a) Ratione materiae theologia dividitur in disciplinas principales et subsidiarias. Theologia enim aequiparatur aedificio spirituali, cui exstruendo materiae prius loco suo colliguntur et praeparantur, ut postea a fundamento aedificii usque ad fastigium coaptentur et uniantur. Iamvero: Disciplinae subsidiariae fontes sive locos revelationis quasi exercent et materias ex eis collectas et praeparatas suppeditant domui spirituali aedificandae. Cum autem duo sint loci revelationis (s. Scriptura et divina Traditio), duae etiam sunt disciplinae subsidiariae theologiae, scilicet: studium biblicum, quod dirigitur ad intelligendam s. Scripturam tradendo introductionem in libros inspiratos et expositionem (exegesim) eorundem, atque studium historicum, quod ordinatur ad intelligendam Traditionem divinam, quae in historia ecclesiae evolvitur et maxime in scriptis patrum (unde patrologia) continetur.

Disciplinae principales materias sic suppeditatas collocando et coniungendo aedificium theologicum ab imis ad summa construunt. Et quidem theologia: apologetica (fundamentalis) ponit principia sive fundamenta, quibus innititur tota domus theologica; dogmatica veritates credendas et quae ex eis consequuntur pertractat; moralis (moralis simpliciter, necnon ascetica et mystica) virtutes exercendas et vitam christiano modo instituendam docet;² hierarchica iura et officia imperii ecclesiastici vindicat ac proinde subdividitur in ius canonicum, quod amplectitur iura et leges ecclesiae, et theologiam pastoralem, quae exponit officia pastorum et munera rite obeunda. Ad pastoralem theologiam proinde accedunt etiam liturgica et homiletica.

b) Ratione methodi theologia dividitur in positivam et speculativam sive scholasticam.

Positiva singulas veritates e fontibus revelationis (s. Scriptura et Traditione) haurit et probat; speculativa (scholastica) veritatum naturam et causas profundius explicat et illustrat, mutuum earum nexum inter se et convenientiam cum ratione ostendit, necnon consectaria et conclusiones ex eis deducit. Illa docet, quod aliquid verum sit; haec, quomodo verum sit.

Positivae scholasticam semper sociandam esse s. Thomas sic monet: "Disputatio ad duplicem finem potest ordinari. Quaedam enim disputatio ordinatur ad removendam dubitationem, an ita sit, et in tali disputatione theologica maxime utendum est auctoritatibus [s. Scripturae et divinae Traditionis], quas recipiunt illi, cum quibus disputatur. Quaedam vero disputatio est magistralis in scholis, non ad removendum errorem, sed ad instruendum auditores, ut inducantur ad intellectum veritatis, quam intendit [magister], et tunc oportet rationibus inniti investigantibus veritatis radicem et facientibus scire, quomodo sit verum, quod dicitur. Alioquin si nudis auctoritatibus magister quaestionem determinet, certificabitur quidem auditor, quod ita est, sed nihil scientiae vel intellectus acquiret, sed vacuus abscedet."³

Quamvis autem utraque iungenda sit, potest tamen alterutra praevalere. Et quidem medio aevo, quo fidei veritas a nemine fere impugnabatur, in scholis catholicis praevalebat theologia speculativa, quae ideo etiam "scholasticae" nomen accepit. Ingravescente vero haeresi, a saeculo XVI theologia positiva diligentius coli coepta est. Nam auctores et propugnatores pseudoreformationis, summo odio contra scholasticam imbuti, sola s. Scriptura utendo primigeniam religionem christianam restituere et ecclesiam subvertere tentabant. Quos ut refellerent catholici, indefessim se dederunt studio theologiae positivae. Quinimmo saeculo XVIII et priore saeculi XIX dimidio multi ex nostris, liberalismo faventes, scholasticam exosam habuerunt, quasi curiositatibus et futilitatibus turgeret. Sed licet scholasticorum quidam, posterioris praecipue temporis, quaestionibus subtilibus et otiosis nimis indulserint, theologia scholastica ipsa optime de fide meruit meretque. Ipsius principes Alexander Alensis, Albertus Magnus, Thomas, Bonaventura, Duns Scotus, alii multi quasi luminaria caeli ecclesiam omnium temporum illuminant. Unde concilia et romani pontifices scholasticam summis saepe laudibus extulerunt eiusque studium enixe commendarunt tam magistris quam discipulis sacrae scientiae.

Nostris diebus aeque necessaria est utraque methodus, positiva scil. et scholastica. Positiva opus est ad confutandum liberalismum et modernismum theologicum, qui dogmata catholica evolutione historica paulatim nata esse deblaterant, necnon ad praeparandos tironum nostrorum animos, ut scholasticam perfecte colere valeant. Scholastica vero necessaria est, tum quia studium s. Scripturae et patrum methodo scholastica destitutum multos in errorem induxit, quippe cum terminos non intelligerent, statum quaestionum ignorarent, sententias falso explicarent, conclusiones insulsas deducerent; tum quia nostra "scientifica" aetate urget plenior et profundior intelligentia sacrae doctrinae. Unde Pius X: "Maior profecto quam antehac positivae theologiae ratio est habenda; id tamen sic fiat, ut nihil scholastica detrimenti capiat, iique reprehendantur, utpote qui modernistarum rem gerunt, quicumque positivam sic extollunt, ut scholasticam theologiam despicere videantur."⁴

Theologia omnibus aliis scientiis praestat altitudine, quia de Deo agit; certitudine, quia a Deo venit; utilitate, quia ad Deum ducit.

a) Altitudine, quia de Deo agit. Quo altius est alicuius scientiae obiectum, eo altior ipsa scientia. Atqui theologiae obiectum manifesto est omnium altissimum. Philosophiam enim si excipias, omnes aliae scientiae de solis rebus creatis tractant. Immo ea etiam philosophiae altissima pars, quae Deum obiectum habet, eum considerat lumine mere naturali cognoscibilem. Theologia vero omnium scientiarum obiecta et ipsa attingit, sed sub altiore respectu, quatenus nempe ad Deum referuntur et fiunt quasi res divinae.¹ Deum autem considerat lumine supernaturali, quo cognoscitur non solum ut Deus unus, sed ut trinus, ut creans, ut incarnatus, ut redimens, ut sanctificans, ut glorificans. Ergo theologia altitudine sive dignitate omnibus scientiis antecellit. Ipsa omnium est summa, scientia scientiarum, scientiarum regina.

Immo ipsa etiam summa sapientia est. Etenim sapientia definitur scientia altissimas rerum causas considerans. Atqui theologia altissimam omnium causam contemplatur, scilicet Deum, eumque modo perfectissimo, scilicet quatenus ope luminis supernaturalis et divini cognosci valet. Ergo summa vocari sapientia meretur.² "Ipsa sola sapientia est perfecta, quae incipit a causa summa, ut est principium causatorum, ubi terminatur cognitio philosophica, et transit per eam, ut est remedium peccatorum, et reducit ad eam, ut est praemium meritorum et finis desideriorum. Et in hac cognitione est sapor perfectus, vita et salus animarum; et ideo ad eam addiscendam inflammari debet desiderium omnium christianorum."³

b) Certitudine, quia a Deo venit. Iam scimus theologiam non simpliciter praebere absolutam certitudinem fidei, tum quia multas res amplectitur, quae formaliter revelatae non sunt, tum quia omnia obiecta sua apprehendit, quatenus ratione intelliguntur, non quatenus fide creduntur. Tamen theologia omnibus scientiis profanis certior est. Nam eo maior est certitudo cuiusvis scientiae, quo certiora sunt principia, a quibus conclusiones suas derivat, et quo certiora sunt ratiocinia, per quae eas derivat. Atqui principium sive fundamentum, a quo asserta theologica derivantur, est revelatio divina, cuius exsistentia argumentis invictis apologeticae probatur et assensu infallibili fidei tenetur; ratiocinium vero theologicum, per quod asserta theologica ex revelatione derivantur, non procedit a ratione mere naturali, sed a ratione fide illustrata. Ergo certitudo theologica attentis tum principiis tum ratiociniis est media inter certitudinem naturalem et supernaturalem, inter certitudinem scientiarum profanarum et fidei.

Patet autem praestantiorem hanc certitudinem theologiae uno verbo eo provenire, quod scientia sacra a scientia Dei nobis revelata provenit. Theologia "a Deo discit, quid de Deo intelligendum sit, quia nonnisi se auctore cognoscitur"⁴ "Aliae scientiae certitudinem habent ex naturali lumine rationis humanae, quae potest errare; haec autem certitudinem habet ex lumine divinae scientiae, quae decipi non potest."⁵

Unde theologus quam artissime revelationi inhaerere debet nitendo, ut asserta sua stricte e revelatione probet, ut conclusiones cum veritatibus revelatis semper conferat, utque cum ecclesia catholica, authentica et infallibili revelationis interprete, in omnibus sentiat. Quamdiu in huius revelationis gremio manet, ab erroris periculo prorsus immunis est; qua longius ab ea recedit, sacris miscens profana, scientiis naturalibus et lumini merae rationis fidens, eo maiori periculo exponitur in divinis errandi.

c) Utilitate, quia ad Deum ducit. Et quidem tripliciter theologia ad Deum ultimum finem nostrum beatitudinemque aeternam perducit: qua medium beatitudinis, qua anticipatio beatitudinis, qua augmentum beatitudinis.

Qua medium beatitudinis. Scientiae naturales per se naturalem solummodo finem prosequuntur. Impertiunt enim naturalem cognitionem creaturarum et creatoris, proindeque praebent medium insufficiens ad finem supernaturalem, qualis est vita aeterna, assequendum. Contra "finis huius doctrinae est beatitudo aeterna".⁶ Theologia nempe, cum sit scientia de Deo ex revelatione, superno lumine acuit intellectum proindeque perficit fidem. Cumque voluntas sequatur intellectum, theologia officio innato etiam tendit ad excitandum amorem Dei supernaturalem. Lumen enim theologicum et philosophicum comparantur inter se sicut lumen solis et lunae. Lumen theologicum a Deo, sole iustitiae, directe emittitur, lumen philosophicum reflexe tantum. Quare cum pallida huius illuminatio viatorem nocturnum refrigescat, vividum theologiae lumen corda accendit sub die revelationis. "Omnis Scriptura ordinatur ad caritatem."⁷

Et utinam tum docentes tum discentes theologiam numquam hoc obliviscerentur! Sacrae theologiae "ille solus est verus doctor, qui potest speciem imprimere et lumen infundere et virtutem dare cordi audientis. Et hinc est, quod cathedram habet in caelo, qui intus corda docet"⁸ Item scientiae theologicae is solus est verus discipulus, qui quanto proficit cognitione Dei, tanto et amore et pietate; nam "scientia theologica est veritatis credibilis notitia pia"⁹

Qua anticipatio beatitudinis. Qua medium ad beatitudinem theologia sacra insimul est quaedam beatitudinis inchoatio. Beatitudo enim consistit in visione seu contemplatione essentiae divinae. Est autem quaedam proportio viae ad patriam, praeparationis ad coronam. Unde viae contemplatio seu theologia viatorum in terris est praeparatio contemplationis patriae sive theologiae beatorum in caelis. Quare magister seraphicus: "Scriptura non tantum habet altissimam materiam, per quam delectat et per quam in altum levat intelligentiam mentis, verum etiam ipsa est venustissima et miro quodam modo intellectum nostrum delectat, et sic magis ac magis delectando assuefacit ad divinorum spectaculorum contuitus."¹⁰ Angelicus autem: "Actus sapientiae [i. e. theologiae] est quaedam inchoatio seu participatio futurae felicitatis."¹¹

Qua augmentum beatitudinis. Quanto magis quis in terris proficit contemplatione divinarum rerum, tanto maius merebitur augmentum claritatis aeternae. Theologia enim virtutes theologicas fidei et caritatis praecipue perficit, uti probatum est, proindeque etiam auget praemium aeternum his virtutibus debitum. Insuper et ipse habitus intellectivus theologiae, cum sit habitus bonus, immo radicaliter supernaturalis, animam glorificatam aeterno decorabit et propria gloria augebit. Denique sacrae doctrinae eximii cultores (magistri, scriptores, praedicatores) privilegiatum praemium illud haereditabunt, quod aureolam vocant.¹²

Quare tam vere quam pie concludit s. Bonaventura: "Fructus sacrae Scripturae non est quicumque, sed plenitudo aeternae felicitatis ... Hoc igitur fine, hac intentione sacra Scriptura perscrutanda est et docenda et audienda. Et ut ad istum fructum et terminum recto perveniamus progressu per viam recti itineris Scripturae, inchoandum est ab exordio, hoc est, ut cum mera fide ad Patrem luminum accedamus, flectendo genua cordis nostri, ut ipse per Filium suum in Spiritu Sancto det nobis veram notitiam Iesu Christi et cum notitia amorem eius, ut sic ipsum cognoscentes et amantes, et tamquam in fide solidati et in caritate radicati, possimus ipsius sacrae Scripturae noscere latitudinem, longitudinem, altitudinem et profundum, et per hanc notitiam pervenire ad plenissimam notitiam et excessivum amorem beatissimae Trinitatis, quo sanctorum desideria tendunt, in quo est status et complementum omnis boni et veri."¹³