Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus I: Demonstratio Christiana

1. Quaestio est, utrum homo religionem fini suo accommodatam absque revelatione vel tantum per revelationem attingere possit. Inde probe distinguendum est inter finem hominis naturalem et supernaturalem, et inter cognitionem religiosam utrique fini convenientem.

a) Fide et theologia edocemur hominem initio creationis ordinatum esse ad finem supernaturalem (visionem et fruitionem Dei beatificam) assequendum mediis supernaturalibus.

Atqui tum hic finis, tum media huic fini apta rationi impervia sunt. Ex naturalibus principiis nequeunt innotescere, cum a voluntate libera Dei pendeat, utrum velit nobis finem supernaturalem praestituere et qua via nos velit dirigere ad illum finem. Itaque sola revelatione comperimus ordinationem et media ad finem supernaturalem. Immo, etiamsi ea ratione comperire possemus, nihilominus revelatione ea apprehendere oporteret, cum fini supernaturali sola cognitio supernaturalis respondeat. Hinc etiam veritates religiosae naturales et naturaliter cognitae lumine revelationis et assensu fidei amplectendae sunt, ut earum cognitio fini supernaturali conveniat. Ergo revelatio homini est simpliciter et manifeste necessaria in hypothesi elevationis supernaturalis. Revera fides, docens hominem ab initio ad statum gratiae finemque supernaturalem elevatum, docet etiam eum statim revelationem primordialem accepisse.

b) Verum in apologetica nondum supponere licet hominem ordinatum esse ad finem et religionem supernaturales. Tamen ratione et philosophia constat eum saltem destinari ad finem naturalem (aeternam beatitudinem naturae humanae proportionatam) consequendum ope religionis naturalis. Quaeritur proinde, utrum religio naturalis cognosci valeat ratione sola vel per revelationem tantum. Huic quaestioni respondet:

2. Propositio: Ad congruam cognitionem naturalis religionis revelatio moraliter necessaria est generi humano in praesenti condicione.

Igitur revelatio dicitur necessaria:

a) Ad congruam, non ad qualemcumque cognitionem religionis naturalis. Etenim ad finem attingendum non sufficit cognitio religiosa nimis imperfecta, nec requiritur omnino perfecta et completa (cum vel multi christiani non cognoscant perfecte legem naturalem). Requiritur vero et sufficit cognitio congrua summarum veritatum, sine quibus vita religiosa rationi consentanea institui nequit. Sunt vero hae: 1° theologicae: exsistentia unius Dei personalis, providi et remuneratoris, necnon cultus eidem debitus (prior tabula decalogi!); 2° ethicae: legis naturalis principia prima (bonum esse faciendum, malum vitandum) et secundaria (posterior tabula decalogi!) eorumque practicae conclusiones.

b) Moraliter, non vero physice. Physice (absolute) necessarium est id medium, sine quo finis aliquis omnino attingi nequit, e. g. sentire sine sensu. Moraliter (relative) necessarium est illud medium, sine quo finis aliquis per se quidem attingi possit, sed tam difficulter, ut revera in concreto numquam vel fere numquam attingatur, e. g. describere circulum sine circino. In priori casu deest ipsa facultas ponendi actum, unde oritur impotentia physica. In posteriori casu deest facilitas ponendi actum, unde oritur impotentia moralis secundum sententiam: "Potentia, quae numquam transit in actum, moraliter est impotentia."

Iam vero non licet dicere cognitionem religionis naturalis nullatenus attingi posse absque revelatione supernaturali. Nam natura ita instructa esse debet, ut naturalia per se praestare possit. Si igitur ad religionem naturalem cognoscendam absolute necessaria esset revelatio, ipsa revelatio foret naturae debita et ideo neutiquam supernaturalis, sed naturalis.

Physicam ergo necessitatem revelationis propugnare tantum possunt ultrasupranaturalistae, nempe traditionalistae (Huet, Bonald, Bautain, Bonnetty, Ventura, Ubaghs, Laforêt), qui naturam ab initio non rite instructam fuisse affirmant, et fideistae (Lutherus, Calvinus; pseudomystici protestantes; iansenistae), qui eam postea (peccato originali!) destructam esse autumant. Illi in philosophia refutati sunt, hi in theologia dogmatica refutandi erunt.

Inde solam moralem necessitatem revelationis defendimus contendentes: tam difficile esse religionem naturalem cognoscere, ut sine adiumento revelationis reapse non cognoscatur. Immo hanc etiam necessitatem moralem revelationis restringimus, addendo eam congruere solummodo:

c) generi humano collective sumpto, non singulis quibusvis hominibus. Si enim singulis et omnibus necessaria diceretur revelatio, eo ipso ne unus quidem ethnicus diceretur religionem naturalem cognovisse vitamque rationi consentaneam duxisse. Quod minime probari potest, cum nobis impervia sit haud paucorum hominum vita. Concedendum ergo est studiosissimos quosque et sapientissimos viros forsan sola rationis ope ad congruam cognitionem religionis pervenire, licet vulgus hominum eo usque non perveniat. Quod quidem valet:

d) in praesenti, non vero in omni condicione generis humani.

Etenim in prima aetate homo in eo statu esse debuit, ut absque nimia difficultate religionem naturalem cognosceret. Nam natura naturalia sat faciliter praestat. Deus male instituisset ordinem, in quo homo ad cognitiones naturaliter necessarias pervenire non potuisset communi conatu rationis suae. Neque dicere licet hunc conatum ultra non suffecisse, ex quo tempore ratio infirmata fuit peccato originali. Nam ex una parte peccatum originale, sola revelatione cognitum, hoc loco nondum possumus supponere sine petitione principii; ex alia parte theologice certum est peccato originali hominem non perdidisse vires, quas in statu naturae purae habuisset.¹

Constat tamen homines, abutendo ratione et libera voluntate, paulatim paulatimque incidisse in idololatriam, religione monotheistica ubique fere terrarum derelicta. Ex illo tempore usque ad tempus praesens condicio hominis religiosa in dies tristior evasit. Vis quidem cognoscitiva rationis eadem essentialiter mansit, sed cognitio religiosa impeditur circumstantiis externis. Homo ethnicus errores contra religionem quasi alteram naturam induit a iuventute sua. Inde a barathro hoc errorum prius emergere debet, antequam lumen veritatis aspiciat. In hac ergo condicione praesenti genus humanum non attingit congruam cognitionem religionis, nisi iuvetur revelatione supernaturali.