Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus I: Demonstratio Christiana

Neminem latet Iesum se nominasse Filium Dei. Quaeritur autem, quonam sensu Filium Dei se nominaverit. Occidentales quidem filium eum tantum vocant, qui a patre genitus est ac proinde naturam suam a patre traxit. Orientales vero necnon ipsa sacra Scriptura vocem "filii" adhibent ad designandam tum filiationem naturalem, tum qualemcumque propinquitatem sive physicam sive ethicam. Qui oleo unctus est, vocatur "filius olei,¹" qui mortem meruit, "filius mortis,²" discipuli prophetarum sunt "filii prophetarum.³" Homines perversi sunt "filii Belial" vel "filii perditionis,⁴" damnati sunt "filii gehennae.⁵"

Idem usus loquendi valet quoad vocem "filii Dei.⁶" Unde angeli, homines sancti,⁷ israelitae⁸ necnon fideles Iesu⁹ filii Dei appellantur. A fortiore reges uncti in nomine Domini¹⁰ vocantur filii Dei. Maxime tamen regi messiano hoc nomen tribuebatur tum a Vetere Testamento¹¹ tum a recentiore iudaismo.

Ac iudaismus rabbinicus quidem, cum somniaret messianismum humano-politicum, Messiam profecto non putabat Filium Dei naturalem,¹² sed mere moralem. Contra in Vetere Testamento Filius Dei describitur naturalis (physicus sive metaphysicus), non tantum moralis (ethicus).¹³ Cum autem Iesus Christus conceptum messianum Veteris Testamenti totum sibi adhibuerit, reiecto messianismo rabbinico, supponendum est eum etiam Filium Dei naturalem se confessum esse. Cui sententiae adversantur rationalistae tum antiquiores tum moderni.¹⁴ Praesumunt nempe Iesum et conceptum messianum et in specie titulum Filii Dei messianum a iudaismo recentiore deprompsisse. Unde propugnant Iesum plus ceteris hominibus amore iunctum se scivisse Deo Patri ac proinde Filium Dei se vocasse sensu ethico singulari quidem, minime vero sensu physico. Quam falso ita sentiant increduli, iam nunc ex illis testimoniis ostendendum est, quibus Salvator filiationem suam divinam confessus est.

1. Coram parentibus in templo.

Prima verba Iesu ab evangelistis collecta ipsius filiationem divinam respiciunt. Puerum duodecim annorum parentes triduo anxie quaerunt. Inventum demum "in templo sedentem in medio doctorum, audientem illos et interrogantem eos", Maria mater interpellat: "Fili, quid fecisti nobis sic? ecce pater tuus et ego dolentes quaerebamus te." Et ait ad illos: "Quid est, quod me quaerebatis? nesciebatis, quia in his, quae Patris mei sunt, oportet me esse?" "Et ipsi non intellexerunt verbum, quod locutus est ad eos.¹⁵"

Profecto verbum pueri tam alienum est ab intellectu humano, ut potius eius filiationem divino-naturalem prodat.

Nam si Filius Dei ethicus tantum esset, conscientiam huius filiationis cursu temporis demum acquisivisset. Progressu evolutionis psychologicae internae atque actibus et experientiis vitae externae Iesus paulatim edoctus et certior factus fuisset se a Patre caelesti singulari prorsus modo diligi et iuvari plus omnibus hominibus. Haec certitudo aetate provectiore tantum et maxime durante operatione messiana apicem attigisset. Cum autem e contrario iam puer duodecim annorum Deum cum pondere appellet Patrem suum, cumque solummodo in his, quae Patris sui sunt, eum esse oporteat, natura Filius Dei est, non evolutione psychologica.

Insuper clare indicat se Filium Patris caelestis esse eadem notione naturali sive physica, qua ab hominibus credebatur filius Ioseph et Mariae. Verbis Mariae: "Ecce pater tuus et ego" opponit verba: "Pater meus" in caelis. Tertium comparationis non est paternitas ethica, sed physica. Et revera, si natura merus homo esset, durus atque erga parentes inverecundus fuisset sermo: "Quid est, quod me quaerebatis? nesciebatis, quia in his, quae Patris mei sunt, oportet me esse?" Qua homo parentes suos utique sequi debebat; qua Filius Dei naturalis vero in his, quae Patris caelestis sunt, manet.

2. Coram discipulis primo tempore vitae publicae.

Iesum post baptisma primum Hierosolyma peregrinantem Nicodemus, discipulus secretus, convenit atque legatum a Deo missum agnoscit: "Rabbi, scimus, quia a Deo venisti magister. Nemo enim potest haec signa facere, quae tu facis, nisi fuerit Deus cum eo." Iesus vero ipsum edocet se nequaquam prophetam mere humanum esse a Deo dilectum et instructum, sed potius divinas veritates propria cognitione scire propriisque oculis vidisse, quia in caelo fuit, e caelo descendit et in caelo est, qua Filius Dei unigenitus, quem Pater in mundum misit Salvatorem: "Amen, amen dico tibi, quia quod scimus loquimur, et quod vidimus testamur ... Et nemo ascendit in caelum, nisi qui descendit de caelo, Filius hominis, qui est [ὁ ὢν] in caelo. Sic enim Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret, ut omnis, qui credit in eum, non pereat, sed habeat vitam aeternam. Non enim misit Deus Filium suum in mundum, ut iudicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum. Qui credit in eum, non iudicatur; qui autem non credit, iam iudicatus est, quia non credit in nomine unigeniti Filii Dei.¹⁶"

His verbis Iesus modo disertissimo excludit filiationem mere ethicam.

Idem re paulo post septuaginta duobus discipulis a prima missione evangelica redeuntibus testatur: "Omnia mihi tradita sunt a Patre meo. Et nemo novit Filium, nisi Pater, neque Patrem quis novit, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare.¹⁷" His verbis Iesus sibi attribuit omnipotentiam et omniscientiam Patris ac proinde naturam divinam Patris.

Omnipotentia: "Omnia mihi tradita sunt a Patre meo." Discipuli nempe gaudentes narraverant se in nomine Iesu miracula quaelibet fecisse. Inde Iesus Patrem laudat, quod non solum potestatem operandi miracula Filio tradiderit, sed divinam potestatem simpliciter: "Omnia mihi tradita sunt a Patre meo" sive, uti postea declaravit: "Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra.¹⁸" Una cum omnipotentia Filio tradita est etiam:

Omniscientia: "Et nemo novit Filium, nisi Pater, neque Patrem quis novit, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare." Scientia totaque essentia Filii tanta est, ut Pater solus eum possit comprehendere: "Nemo novit Filium, nisi Pater." Iterum scientia Filii tam perfecta est, ut ipse solus scientiam et essentiam Patris comprehendat, utque omnis cognitio, quam creaturae habent de Patre, scaturiat e scientia Filii tamquam a fonte infinito: "Neque Patrem quis novit, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare." Uno verbo: Filius habet divinam scientiam Patris, sicuti Pater habet divinam scientiam Filii. Utriusque scientia, Patris et Filii, convertuntur.

Iesus ergo sibi conscius est se possidere ea duo attributa, quae solius Dei sunt quaeque naturam, operationem, vitam divinam adaequate continent: omnipotentiam voluntatis et omniscientiam intellectus. Patet haec attributa divina Filii supponere Filii divinitatem. Nec obstat, quod Iesus fatetur omnia sibi tradita esse a Patre. Quisquis enim filius naturalis idem fateri debet: omnia habet a Patre, tum naturam filialem, qua Patri aequatur, tum relationem filialem, qua a Patre distinguitur ut persona propria.

3. Coram apostolis et populo in Galilaea.

Versus finem commorationis galilaicae Iesus turbis populi aliqualem revelationem divinae suae filiationis dedit. Turbae eum plerumque agnoscebant prophetam,¹⁹ aliquoties etiam prophetam messianum.²⁰ Inde Iesus ansam sumit ipsis revelandi mysterium, quod Nicodemo iam revelaverat, scil.: se esse Messiam Filium Dei supramundanum et praeexsistentem, qui pretii infiniti est ita, ut omnes homines salvare valeat, immo, ut ipse sit salus et vita aeterna hominum: "Hoc est opus Dei, ut credatis in eum, quem misit ille ... Pater meus dat vobis panem de caelo verum. Panis enim Dei est, qui de caelo descendit et dat vitam mundo ... Ego sum panis vitae ... Haec est autem voluntas Patris mei, qui misit me: ut omnis, qui videt Filium et credit in eum, habeat vitam aeternam, et ego resuscitabo eum in novissimo die ... Non quia Patrem vidit quisquam, nisi is [Filius], qui est a Deo, hic vidit Patrem. Amen, amen dico vobis: Qui credit in me, habet vitam aeternam. Ego sum panis vitae ... panis de caelo descendens ... Ego sum panis vivus, qui de caelo descendi.²¹"

Hanc doctrinam altissimam populus nec capere nec sustinere valebat. Immo haec causa erat, cur plerique etiam discipuli Iesum derelinquerent,²² solis duodecim apostolis remanentibus. Quos cum Iesus interrogaret: "Numquid et vos vultis abire?" respondit Simon Petrus: "Domine, ad quem ibimus? Verba vitae aeternae habes, et nos credidimus et cognovimus, quia tu es Christus Filius Dei.²³" Magistro enixius instanti: "Quem me esse dicitis?" Petrus ait: "Tu es Christus Filius Dei vivi.²⁴" Atque hoc testimonium Iesus suum facit, Petrum inde laudando et remunerando.²⁵

Dubium esse nequit, quin hoc testimonium primo respiciat messianitatem, post tantum filiationem divinam Iesu, i. e. Petrus Iesum profiteri vult Christum (Messiam), addito titulo messiano Filii Dei.²⁶ Quaeritur solummodo, num in ore Petri Messias sive Filius Dei origine et natura sit merus homo Deo maxime dilectus an potius sit ens suprahumanum et metaphysicum? Dubium hoc contextus evangelicus solvit.

Iudaei diserte Iesum professi erant Messiam, utique humano-terrenum: "Quia hic est vere propheta, qui venturus est in mundum.²⁷" Hac confessione motus Iesus eos edocuit se esse Messiam, Filium Dei caelestem.²⁸ Turbis atque plurimis discipulis inde scandalizatis et Iesum derelinquentibus, Petrus affirmat: "Tu es Messias Filius Dei vivi." Hoc sermonis contextu confessio Petri certo nequit intelligi de Messia mere humano sive de Filio Dei mere ethico, praecipue cum Iesus fidem messianam Petri extollat: "Beatus es Simon Bar Iona, quia caro et sanguis non revelavit tibi; sed Pater meus, qui in caelis est.²⁹" Quamvis ergo Petrus de opere a Messia Iesu complendo nondum recte sentiat,³⁰ neque divinitatem Filii Dei diserte enuntiet, tamen confessione apud Caesaream Philippi facta iam quasi adumbrat fidem, quam postea profitetur in "Deum nostrum et Salvatorem Iesum Christum.³¹"

4. Coram pharisaeis et populo in Iudaea.

Galilaea relicta Iesus cum apostolis Iudaeam petit ibique, praesertim Hierosolymis et in ipso templo, divinam suam filiationem practice, theoretice et parabolice pandit et exponit. Et primo quidem practice patratis miraculis demonstrat se Patrem caelestem aequare potentia et operatione proindeque etiam natura: "Quaecumque enim ille [Pater] fecerit, haec et Filius similiter facit. Pater enim diligit Filium, et omnia demonstrat ei, quae ipse facit ... Sicut enim Pater suscitat mortuos et vivificat, sic et Filius, quos vult, vivificat ... Amen, amen dico vobis, quia venit hora, quando mortui audient vocem Filii Dei, et qui audierint, vivent. Sicut enim Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio habere vitam in semetipso.³²" Iesum hisce se verbis constituisse filium Dei naturalem ne iudaei quidem diffitebantur: "Propterea ergo magis quaerebant eum iudaei interficere, quia ... et Patrem suum dicebat Deum, aequalem se faciens Deo.³³"

Paulatim progrediens etiam theoretice metaphysicam suam filiationem docet disputans cum pharisaeis. Pharisaeis quaerentibus: "Tu quis es?" Iesus respondet: "Principium (ἡ ἀρχή), qui et loquor vobis.³⁴" Antea se dixerat origine et natura esse supramundanum: "Vos de deorsum estis, ego de supernis sum. Vos de mundo hoc estis, ego non sum de hoc mundo.³⁵ Iam nunc originem et naturam suam explanando addit: se omnium rerum esse principium. Evangelista expresse enuntiat Iesum suam inde deitatem indicasse, licet pharisaei eum non intellexerint.³⁶

Qua principium universi Iesus aeternus est: "Abraham pater vester exsultavit, ut videret diem meum: vidit et gavisus est." Dixerunt ergo iudaei: "Quinquaginta annos nondum habes, et Abraham vidisti?" Dixit eis Iesus: "Amen, amen dico vobis, antequam Abraham fieret (πρὶν Ἀβραὰμ γενέσθαι), ego sum (ἐγώ εἰμι).³⁷" Cum non dicat se ante Abraham "fuisse", sed simpliciter esse (praesens aeternitatis), non solum sibi adscribit praeexsistentiam, sed absolutam aeternitatem, sibi accommodans illa verba Iahve: "Ego sum, qui sum." Quod iudaei capientes eum de blasphemia accusant ac propterea lapidare volunt.³⁸

Iesus autem magis insistens doctrinae propositae semet appellat lucem mundi. Innumeris fere locis Veteris et Novi Testamenti Deus vocatur lumen mundi. Sicut enim sol mundo communicat lucem materialem, ita Deus hominibus tribuit lumen spirituale veritatis et salutis. Hanc qualitatem divinam sibi adscribens Iesus ait: "Ego sum lux mundi: qui sequitur me, non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae.³⁹" "Dum lucem habetis, credite in lucem, ut filii lucis sitis ... Qui credit in me, non credit in me, sed in eum, qui misit me. Et qui videt me, videt eum, qui misit me. Ego lux in mundum veni, ut omnis, qui credit in me, in tenebris non maneat.⁴⁰" Filius ergo lux divina est, sicut Pater; unde qui lumen Filium videt, videt et lumen Patrem. Qua lux mundi Filius natura aequalis est Patri.

Lux est vita atque communicat vitam secundum usum loquendi biblicum. Quare Deus verus, ut opponatur idolis, saepissime vocatur "vita" sive "Deus vivens.⁴¹" Sed et Iesus Patrem suum nominat "Patrem viventem ... qui habet vitam in semetipso.⁴²" Idem autem dicit de se: "Sicut enim Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio habere vitam in semetipso.⁴³" Unde Filius etiam creaturis tum vitam temporalem tum vitam aeternam⁴⁴ largitur. Immo ipse de se affirmat: "Ego sum via et veritas et vita.⁴⁵" Filius est via ad Deum simpliciter (ἡ ὁδός), veritas Dei simpliciter (ἡ ἀλήθεια), vita divina simpliciter (ἡ ζωή); ergo Deus est.

Quare Iesus explicite se dicit esse unum cum Patre: "Ego et Pater unum sumus (Ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἓν ἐσμεν)... Si non facio opera Patris mei, nolite credere mihi. Si autem facio, et si mihi non vultis credere, operibus credite, ut cognoscatis et credatis, quia Pater in me est et ego in Patre.⁴⁶" Pater et Filius unum sunt non mero consensu voluntatis et affectu amoris sive unitate morali, uti volunt rationalistae, sed unitate naturae sive substantiae. Unum enim sunt illo principio essentiali, ex quo oritur operatio divina Patris pariter ac Filii, et quo fit, ut Pater sit in Filio et Filius in Patre. His verbis Iesus tam luculenter Filium Dei naturalem se exhibuit, ut iudaei exclamarent: "Lapidamus te ... quia tu homo cum sis, facis teipsum Deum.⁴⁷"

Revelationem filiationis practice et theoretice propositam Iesus denique parabolice illustrat. Paucis ante passionem diebus iudaeis narrat parabolam vinitorum dicens: "Homo erat paterfamilias, qui plantavit vineam, et saepem circumdedit ei, et fodit in ea torcular, et aedificavit turrim, et locavit eam agricolis, et peregre profectus est. Cum autem tempus fructuum appropinquasset, misit servos suos ad agricolas, ut acciperent fructus eius. Et agricolae apprehensis servis eius, alium ceciderunt, alium occiderunt, alium vero lapidaverunt. Iterum misit alios servos plures prioribus, et fecerunt illis similiter. Novissime autem misit ad eos filium suum, dicens: Verebuntur filium meum. Agricolae autem videntes filium, dixerunt intra se: Hic est heres, occidamus eum, et habebimus hereditatem eius. Et apprehensum eum eiecerunt extra vineam et occiderunt.⁴⁸"

Significatio parabolae obvia est: patrefamilias significatur Deus, vinea Israel, vinitoribus populus iudaeorum, servis prophetae, filio "unico carissimo.⁴⁹" Iesus ergo prophetis opponitur sicut filius unicus carissimus servis. Cum prophetae, filii illi Dei ethici, solummodo serviant in vinea, Iesus iure pleno potitur hereditate Patris. Exinde patet eum non esse Filium Dei adoptivum sive ethicum, sed physicum.

5. Coram apostolis et iudicibus in conspectu mortis.

Filiatione sua divina coram pharisaeis et populo revelata Iesus apostolis in ultimarum horarum familiaritate etiam intimam suam relationem ad Patrem detegit proferendo sermonem supremum et fundendo orationem sacerdotalem.

Sermone supremo profitetur se cum Patre prorsus converti quoad naturam divinam eiusque manifestationem et operationem: "Qui videt me, videt et Patrem ... Ego in Patre et Pater in me est ... Omnia quaecumque habet Pater, mea sunt ... Pater in me manens, ipse facit opera ... Si opera non fecissem in eis, quae nemo alius facit, peccatum non haberent; nunc autem et viderunt et oderunt et me et Patrem meum ... Qui me odit, et Patrem meum odit.⁵⁰"

Oratione sacerdotali testatur se ab aeterno gloriam divinam communem habere cum Patre; se hanc gloriam ad tempus abdicasse, ut suos redimeret; se iamnunc gloriam Patris repetere, ut redemptos secum et cum Patre uniat atque beatificet: "Pater, venit hora, clarifica Filium tuum, ut Filius clarificet te ... Ego te clarificavi super terram: opus consummavi, quod dedisti mihi ut faciam: et nunc clarifica me Pater apud temetipsum claritate, quam habui prius, quam mundus esset, apud te ... Ut omnes unum sint, sicut tu Pater in me et ego in te, ut et ipsi in nobis unum sint ... Pater, quos dedisti mihi, volo ut ubi sum ego, et illi sint mecum, ut videant claritatem meam, quam dedisti mihi, quia dilexisti me ante constitutionem mundi.⁵¹"

Institutione discipulorum vix perfecta, Iesus traditur iudicibus synedrii. Princeps sacerdotum eum interpellat: "Adiuro te per Deum vivum, ut dicas nobis, si tu es Christus Filius Dei." Dicit illi Iesus: "Tu dixisti. Verumtamen dico vobis, amodo videbitis Filium hominis sedentem a dextris virtutis Dei et venientem in nubibus caeli." Tunc princeps sacerdotum scidit vestimenta sua dicens: "Blasphemavit: quid adhuc egemus testibus? ecce nunc audistis blasphemiam: quid vobis videtur?" At iudices dixerunt: "Reus est mortis.⁵²"

Cum tamen sententia capitis noctu lata iuridice invalida esset, postridie summo mane eam reformare decernunt. Coacto ergo iterum concilio interpellant Iesum: "Si tu es Christus, dic nobis." Affirmans ait illis: "Si vobis dixero, non credetis mihi ... Ex hoc autem erit Filius hominis sedens a dextris virtutis Dei." Dixerunt autem omnes: "Tu ergo es Filius Dei?" Qui ait: "Vos dicitis, quia ego sum." At illi dixerunt: "Quid adhuc desideramus testimonium? ipsi enim audivimus ex ore eius.⁵³" Itaque secundo eum capitis damnant.

Quia vero solus procurator romanus ius capitis habebat, adducunt Iesum ad Pilatum, ut obtineant confirmationem sententiae latae. Et quidem primo simulant Iesum reum esse laesae maiestatis humanae, i. e. eum seditionem contra caesarem movisse dicendo se regem esse.⁵⁴ Cum autem nihil proficiunt, causantur Iesum commisisse crimen laesae maiestatis divinae (blasphemiam) ac propterea secundum legem mosaicam dignum esse, qui morte plectatur: "Nos legem habemus, et secundum hanc legem debet mori, quia Filium Dei se fecit.⁵⁵"

E trina sessione iudiciali liquet Iesum se constanter dixisse Messiam, Filium Dei ac propterea tamquam blasphemiae reum ad mortem damnatum esse. Atqui nemo negaverit, Iesum messianitatem suam et filiationem divinam intellexisse ea notione altissima, qua eam adhuc clarius clariusque evolverat. Hanc vim testimonii Iesu nec iudices pharisaei ignorabant.

Pharisaei Iesum oderunt, quia reiiciendo messianismum rabbinicum se affirmabat esse Messiam supernaturalem et Filium Dei physicum. "Propterea quaerebant eum iudaei interficere, quia ... Patrem suum dicebat Deum, aequalem se faciens Deo.⁵⁶" Revera, quotiescumque Salvator Filium Dei naturalem se esse dicebat, pharisaei eum lapidibus obruere tentabant.⁵⁷ Immo paucis ante passionem diebus fatentur: "Lapidamus te de blasphemia, quia tu homo cum sis, facis teipsum Deum.⁵⁸" Quodsi ergo nunc in iudicio Iesum Messiam et Filium Dei se profitentem blasphemiae accusant et ob hanc causam ad mortem damnant, ipsi iudices pharisaei alte clamant: Salvatorem nostrum noluisse esse regem Messiam theocraticum filiumque Dei ethicum, sed Messiam Deum Filiumque Dei physicum atque eum hanc suam revelationem morte obsignasse.