Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus I: Demonstratio Christiana

¹

Testimonium evangelistarum divinitati Salvatoris redditum convertitur cum testimonio, quod Iesus Christus ipse perhibuit naturae suae divinae. Quod maxime valet de synopticis, qui "evangelium Iesu Christi Filii Dei"² simpliciter referunt, nihil fere de suo addentes. Etiam Ioannes historiam Iesu fideliter enarrat,³ eo tamen consilio, ut divinitatem Iesu ex professo celebret. Quare christologia ioannaea praesefert methodum propriam et formam propriam.

1. Methodus propria christologiae ioannaeae.

Quo tempore evangelistae synoptici scribebant, divinitas Iesu indubitanter ab omnibus christianis credebatur, uti elucet ex epistulis s. Pauli. Ideo necesse non erat huic veritati fundamentali religionis christianae multum instare. Saeculo vero primo ad secundum vergente Cerinthus, nicolaitae aliique haeretici iudaeo-gnostici naturam divinam Iesu in dubium vocarunt. Propterea s. Ioannes non solum ad modum priorum evangelistarum facta verbaque divina Iesu attingit, sed data opera thesim de divinitate Salvatoris defendit. Et quidem:

a) Evangelium ioannaeum eum in finem exaratum esse, ut testimonio authentico ultimi apostoli⁴ divinitas Iesu Christi contra haereses iudaeo-gnosticas stabiliretur, unanima traditione constat.⁵ Sed et ipse evangelista scripsisse se ait, "ut credatis, quia Iesus est Christus Filius Dei, et ut credentes vitam habeatis in nomine eius".⁶ Idcirco statim in prologo evangelii naturam humanam simul et divinam Christi explanat; dein testimonium Ioannis Baptistae de Christi origine, praeexsistentia, filiatione divina⁷ commemorat; decursu demum narrationis ea praecipue opera et verba tradit, quibus Iesus divinitatem suam professus erat.

b) Epistula, evangelii comes, enixius insistit divinitati Iesu Christi. Fides in divinitatem Filii Dei atque amor erga eum est mandatum divinum: "Hoc est mandatum eius [Dei], ut credamus in nomine Filii eius Iesu Christi⁸ ... Omnis, qui diligit eum [Patrem] qui genuit, diligit et eum qui natus est ex eo⁹ ... In hoc apparuit caritas Dei in nobis, quoniam Filium suum unigenitum misit Deus in mundum, ut vivamus per eum¹⁰ ... In hoc cognovimus caritatem Dei, quoniam ille animam suam pro nobis posuit.¹¹" Fides in divinitatem Filii vincit mundum et dat vitam aeternam: "Quis est, qui vincit mundum, nisi qui credit, quoniam Iesus est Filius Dei¹² ... Et hoc est testimonium, quoniam vitam aeternam dedit nobis Deus. Et haec vita in Filio eius est. Qui habet Filium, habet vitam; qui non habet Filium, vitam non habet. Haec scribo vobis, ut sciatis, quoniam vitam habetis aeternam, qui creditis in nomine Filii Dei.¹³" Qui Filium Deum profitetur vel negat, etiam Patrem Deum profitetur vel negat: "Omnis, qui negat Filium, nec Patrem habet; qui confitetur Filium, et Patrem habet¹⁴? Qui credit in Filium Dei, habet testimonium Dei in se. Qui non credit Filio, mendacem facit eum, quia non credit in testimonium, quod testificatus est Deus de Filio suo¹⁵ ... Scimus, quoniam Filius Dei venit, et dedit nobis sensum, ut cognoscamus verum Deum et simus in vero Filio eius. Hic est verus Deus et vita aeterna.¹⁶

c) Apocalypsis in Christum gloriosum transfert testimonium, quod aliis locis tribuitur Deo Patri:¹⁷ "Ego sum alpha et omega, primus et novissimus, principium et finis... Ecce sum vivens in saecula saeculorum, et habeo claves mortis et inferni.¹⁸" Ipsius gloriam divinam propheta Ioannes, ante thronum Agni Dei adorans,¹⁹ alacriter sic describit: "Et vidi et audivi vocem angelorum multorum in circuitu throni et animalium et seniorum: et erat numerus eorum milia milium dicentium voce magna: Dignus est Agnus, qui occisus est, accipere virtutem et divinitatem et sapientiam et fortitudinem et honorem et gloriam et benedictionem. Et omnem creaturam, quae in caelo est, et super terram et sub terra, et quae sunt in mari, et quae in eo, omnes audivi dicentes: Sedenti in throno et Agno: benedictio et honor et gloria et potestas in saecula saeculorum. Et adoraverunt viventem in saecula saeculorum ... Et clamabant voce magna dicentes: Salus Deo nostro, qui sedet super thronum, et Agno."²⁰

Ioannes ergo tum in evangelio, tum in epistula prima, tum in apocalypsi methodo propria divinitatem Iesu Christi proponit. Cum alii scriptores Novi Testamenti atque praecipue evangelistae synoptici data tantum occasione Salvatorem verum Deum praedicent, s. Ioannes opera data thesim de divinitate Messiae et Filii Dei enuntiat et tuetur.

2. Forma propria christologiae ioannaeae.

Forma quoque propria distinguitur christologia ioannaea. Cum a ceteris scriptoribus sacris Iesus Christus numquam diserte appelletur Verbum (ὁ λόγος), s. Ioannes totam doctrinam de Filio Dei incarnato una voce "Verbi" astringit.

In Asia minore nempe, ubi apostolus amoris scribebat, theoria alexandrino-philonica de Logo sive Verbo in omnium ore erat.²¹ Philo iudaeus, ideis partim platonicis, partim stoicis nisus, docuit Deum tam altum esse, ut nihil rei habere potuerit cum mundo materiali. Deum proinde non potuisse materiam primam mundi creare, sed eam potius increatam et aeternam esse. Deum neque etiam materiam potuisse formare, sed ad eam formandam usum esse ente quodam intermedio, quod Logon sive Verbum vocant. Hoc Verbum neque Deus est, neque homo, neque alia persona concreta, sed idea abstracta, secundum quam Deus mundum formari decreverat.

Quos errores ut expugnaret, s. Ioannes retento cortice sive voce philonica Verbi, nucleum reiiciens rem prorsus christianam ei substituit. Iesum Christum Verbum quidem vocat, hoc Verbum autem describit personam concretam, divinam, aeternam, quae tempore suo ipsa mundum non solum formavit, sed creavit, vivificavit, revelatione illustravit, necnon demum naturam humanam assumens homines redemit atque gratia et veritate supernaturali dotatos filios Dei adoptivos fecit.

Hanc doctrinam de Verbo Dei s. Ioannes statim plenissime enuntiat in prologo evangelii: "In principio [ab aeterno, antequam res aliqua exsisteret] erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum [θεὸς ἦν ὁ λόγος]. Hoc erat in principio apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt [non solum formata, sed facta, i. e. creata], et sine ipso factum est nihil, quod factum est [ita ut excludatur tum materiae aeternitas, tum entis intermedii activitas]. In ipso vita erat, et vita [ista] erat lux [supernaturalis] hominum et lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt. Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Ioannes. Hic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine, ut omnes crederent per illum. Non erat ille lux, sed ut testimonium perhiberet de lumine. Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. In mundo erat, et mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit. In propria venit, et sui eum non receperunt. Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine eius, qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt. Et Verbum caro factum est et habitavit in nobis,²² et vidimus gloriam eius [divinam = τὴν δόξαν], gloriam quasi Unigeniti a Patre plenum gratiae et veritatis."²³

Vitam iam nunc humano-divinam Verbi inter homines habitantis Ioannes enarrat in decursu evangelii sui. Totum revera evangelium quartum esse evangelium de Logo sive Verbo Dei Ioannes affirmat in exordio epistulae primae.²⁴ Eidem doctrinae de Verbo Dei s. Ioannes iterum insistit in contextu eiusdem epistulae et apocalypsis.²⁵

Forma igitur christologica "Verbi" Ioanni est propria et praedilecta. Non quod negligeret alias denominationes, quibus Iesus in toto Novo Testamento vocatur: Filius David, Filius hominis, Messias, Filius Dei, Dominus, Deus; quin immo hae denominationes in scriptis ioannaeis saepius obveniunt quam titulus Logi sive Verbi Dei. Omnia tamen, quae illis denominationibus simul sumptis edicuntur de Iesu Christo, Ioannes uno titulo isto comprehendit: Verbum Dei, Verbum lucis, Verbum vitae, Logos. Titulus ioannaeus Verbi totam christologiam continet atque praecipue metaphysicam filiationem veramque divinitatem Iesu Christi apte enuntiat. Hoc sensu et hac ex ratione nomen Verbi et doctrina ioannaea de Verbo ad posteriorem theologiam transiit.

Tamen non obstantibus methodo et forma novis, christologia ioannaea re convertitur cum christologia priorum scriptorum sacrorum, cum fide ecclesiae primigeniae atque cum testimonio ipsius Iesu.

Quod aequales s. Ioannis diserte testantur sic quartum evangelium subsignantes: "Hic est discipulus ille [Ioannes], qui testimonium perhibet de his et scripsit haec: et scimus, quia verum est testimonium eius."²⁶ Nihil Ioanni magis cordi fuit, quam ut evangelium Iesu Christi Filii Dei, quale ab initio praedicatum fuit, intactum et immutatum servaretur: "Quod audistis ab initio", ait Ioannes, "in vobis permaneat. Si in vobis permanserit, quod fuit ab initio, et vos in Filio et Patre manebitis."²⁷ Immo iterum instat se ea tantum tradere et docere, quae viderit et audiverit ab ipso Christo: "Quod fuit ab initio, quod audivimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae contrectaverunt de Verbo vitae — et vita manifestata est, et vidimus et testamur et annuntiamus vobis vitam aeternam, quae erat apud Patrem et apparuit nobis — quod vidimus et audivimus, annuntiamus vobis, ut et vos societatem habeatis nobiscum, et societas nostra sit cum Patre et cum Filio eius Iesu Christo.²⁸ "Qui vidit, testimonium perhibuit, et verum est testimonium eius. Et ille [Ioannes] scit, quia vera dicit, ut et vos credatis ... quia Iesus est Christus Filius Dei, et ut credentes vitam habeatis in nomine eius."²⁹