Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus I: Demonstratio Christiana

Moderni aliqui fatentur exsistere opera mirabilia, quae viribus naturae physicis explicari nequeant. Propugnant autem ea non esse attribuenda causae divinae, sed vel efficaciae psychicae hominum vel efficaciae psychicae hominum adiutae, uti aiunt, spiritibus mundi superioris, vel demum efficaciae spirituum diabolicorum simpliciter.

Prima vocantur: mira hypnotica, altera: mira spiritistica, tertia: mira diabolica. Quaeritur ergo, num vera miracula his miraculorum simulacris eludi possint.

1. Mira hypnotica.¹ Hypnosis a graeca voce ὕπνος = somnus dicitur, quia est status morbidus similis somno naturali.

Apud antiquos Medos, Chaldaeos, Indos, Aegyptios et Graecos iam nota, recentiore tempore a medicis Mesmer († 1815) et Braid († 1860) recognita, hypnosis ultimis decenniis saeculi XIX scientifice undequaque indagata est.

Practice hypnosi utuntur medici ad varios morbos curandos; artifices ad exemplaria (Modelle, modèles) obtinenda, quae diu eundem situm servent; iudices ad extorquendas ab accusatis vel testibus confessiones; parentes et magistri ad habitus malos puerorum exstirpandos; praestigiatores ad praedandos homines curiosos et superstitiosos; corruptores ad attingendos fines pravos. Theoria scientifica hypnosis necnon ars practica eam excitandi vocatur hypnotismus, interdum etiam mesmerismus vel braidismus.

Physicorum est hypnosim exponere ex re medica, moralistarum eam diiudicare ex ethica, apologetarum vero solummodo probare hypnosi nihil rei esse cum miraculis. Idcirco phaenomena hypnotica primo sunt recensenda, deinde explicanda.

a) Phaenomena hypnotica recensentur. Hypnosis origine duplex est: spontanea et artificialis. Hypnosis spontanea evenit, quin intendatur nec a persona hypnotizata nec a persona hypnotizante. Opprimit improviso homines natura vel casu ad eam propensos (hystericos, graviter vulneratos etc.). Hypnosis artificialis voluntarie producitur a persona sive hypnotizanda sive hypnotizante. Media ad provocandam et augendam hypnosim artificialem sunt vel sensorialia (excitando vel demulcendo sensus, e. g. oculos obiecto perlucido, aures strepitu insueto) vel mechanica (percussione vel pressu corporis, capitis, oculorum) vel physica (vi magnetis, electricitatis) vel narcotica (aethere, chloroformio, morphio, alcoholio), praecipue vero psychica, suggestione scil. tum propria (autosuggestione), tum aliena (heterosuggestione).

Status hypnoticus utcumque ortus et inductus, quattuor phaenomenis emicat: lethargia, catalepsi, somnambulismo et suggestibilitate.²

Notandum tamen non omnia ista phaenomena in omnibus et singulis casibus hypnosis inesse. Modo sola lethargia vel catalepsis vel somnambulismus hypnoticus adest; modo successive lethargia, dein catalepsis, demum somnambulismus eveniunt. Suggestibilitas autem numquam deficit, sive adsunt cetera phaenomena, sive desunt.

1°. Lethargia hypnosis plerumque incipit. Manifestatur summa irritabilitate et contractione musculorum, necnon anaesthesia (impassibilitate) plus minusve perfecta sensuum et totius superficiei corporis. Unde fit, ut lethargicus vix ac ne vix quidem cum mundo exteriore communicet atque etiam ipsius suggestoris vim difficulter patiatur.

2°. Catalepsis plerumque sequitur lethargiam, quamvis sine ea accidere vel provocari possit. In catalepsi anaesthesia sensuum est absolute perfecta, ita quidem, ut hypnotizatus indolenter pungi, secari, uri queat. Accedit nota proprie cataleptica, nempe rigor musculorum, quo fit, ut patiens cadaveris instar omni motu "spontaneo careat. Cum musculi ad irritationes omnino non reagant, membra cereae prorsus flexibilitatis sunt, ita ut quolibet moveri et sisti queant atque motum vel situm semel acceptum invariabiliter servent. Motibus impressis catalepsis etiam phantasmata idonea et proinde suggestiones accipit.

3°. Somnambulismus a lethargia et catalepsi eo distinguitur, quod facultates sensitivas non solummodo solvit, sed miro modo auget. Atque imprimis sensus externos. Visus mirum in modum acuitur, ut somnambulus oculis fere clausis litterarum formas minimas expedite legere, immo clare videre valeat res, quarum minima imago ex oculis alterius personae resplendet. Auditus ad rumores levissimos reagit ac etiam strepitus longe distantes percipit. Simili modo gustus, tactus, odoratus exacuuntur. Sed et sensus interni. Phantasia eo usque extollitur, ut imagines rerum tam vividas recipiat, ac si obiecta ipsa adessent. Memoria tam firma et tenax est, ut quaecumque somnambulus olim didicerit vel perceperit, perfectissime recognoscat, e. g. linguas, quas obiter in iuventute noverat vel ex occasione audierat. Instinctus tanto nisu emergit, ut somnambulus infirmus saepe aegritudinem suam et remedia indicet, sensu naturali ductus ad modum animalium. Contra facultates spirituales sopitae iacent. Intellectus per accidens tantum effertur, quia vita sensitiva fidelius iuvatur, e. g. discipulus somnambulus interdum pensum difficile facilius efficiet, quia lectionem magistri memoria somnambula firmius tenet. Voluntatis exercitium et vis nulla fere est. Conscientiam sui somnambulus omnino amisit.

4°. Suggestibilitas generatim sumpta est proclivitas ad subeundas suggestiones.³ Suggestibilitas hypnotica ea intelligitur, qua hypnotizato ("medio") variae repraesentationes, affectiones, motiones, actiones imperari possunt ad nutum suggestoris. Suggestibilitas minima est in lethargia, maior in catalepsi, maxima in somnambulismo. Somnambulus omnia patitur et peragit, quaecumque ipsi suggeruntur. Suggeritur ipsi se puerulum esse scholarem? Subito mores et inscitiam tironis geret, licet senex sit et magister. Suggeritur ipsi se esse aliam personam vel personas plures vel immo beluam? Intime convincitur rem ita se habere. Suggeritur ipsi aquam porrectam esse vinum generosum? Credit se vinum generosum bibere atque inebriatur. Suggeritur ipsi caecitas vel surditas? Statim caecus fit vel surdus. Suggeritur e contrario ipsum liberari a caecitate vel surditate hysterica, qua ante hypnosim affectus erat? Repente sanus fit sanusque manebit etiam post hypnosim. Suggeritur ipsi se in statu posthypnotico crimen commissurum vel habitum malum depositurum? Infallibiliter tempore condicto, quod ei suggestum erat, exsecutioni mandabit, licet forsan suggestor non amplius meminerit "medii". Haec propensio posthypnotica paulatim tantum dilabitur, citius tardius, pro gradu suggestibilitatis vel suggestionis.

b) Phaenomena hypnotica explicantur. Phaenomena hypnotica et proinde ipsa hypnosis interdum causis praeternaturalibus attributa sunt. Immerito tamen. Quamvis enim aliquoties scitu difficile sit, qualis causa naturalis singularem quendam effectum hypnoticum produxerit, nihilominus certum est, quod omnia phaenomena hypnotica a causis naturalibus producuntur. Et enim haec phaenomena etiam extra hypnosim contingunt iis in condicionibus, quibus causalitas praeternaturalis evidenter excluditur. Et quidem:

1°. Lethargia imperfecta adest in somno naturali, perfectissima in morte apparenti ("stupor"), perfecta in statu morbi illius veternosi, quocum lethargia hypnotica et nomen et rem omnino communia habet.

2°. Catalepsis phaenomena in omnibus nosocomiis et manicomiiis spectantur, praecipue inter melancholicos, paralyticos, hystericos. Ab hac catalepsi praeterhypnotica vix ac ne vix quidem differt catalepsis hypnotica.

3°. Somnambulismus imperfectus eos vexat homines, qui in somno ambulant (unde et somnambulismus vocatur) multaque insueta peragunt; perfectus frequenter personas singulares atque etiam tota valetudinaria, totas familias vel scholas invadit epidemiae instar. His infirmis somnambuli hypnotici prorsus aequiparantur, non solum physiologice, sed et psychice.

Immerito somnambulis hypnoticis vis et actio psychicae praeternaturales attribuuntur. Eorum "claravisio" (Hellsehen, clairvoyance) quae dicitur, nititur incredibili acuitate sensuum, phantasiae, memoriae, instinctus. Quae proferuntur narrationes de locutione linguarum penitus ignotarum, de praedictione eventuum futurorum contingentium, de actione in distans aliisve huiusmodi miris somnambulorum, vel sunt merae fabulae vel saltem non constant.

4°. Suggestibilitas sive "impressionabilitas" psychica in omnibus est hominibus. In ipso statu vigiliae et vita quotidiana frequenter suggerimur, e. g. aspectus bestiolarum molestarum excitat pruritum; repraesentatio rerum foedarum provocat vomitum etc. Quo infirmior voluntas et conscientia sui, eo maior suggestibilitas. Unde in somno naturali et praecipue in somnambulismo naturali homines quidam stupendae suggestionis capaces sunt, quia, voluntate et conscientia dormientibus, eorum sensus externi et interni interdum mire exaltantur.

Quae cum ita sint, non amplius miramur in somno artificiali sive hypnotico et imprimis in somnambulismo hypnotico suggestibilitatem maximam esse. Etenim ex una parte "me-dium" hyperaesthesiam (summam sensibilitatem) sensuum et nervorum patitur, ex alia parte exercitio voluntatis et conscientiae sui caret, ac perinde fere totum a nutu et influxu suggestoris pendet.

Hoc influxu suggestivo etiam nititur et terminatur therapia hypnotica, i. e. sanatio morborum per hypnotismum effecta. Suggestione hypnotica, immo et praeterhypnotica tolluntur morbi, quorum causa mera suggestio est (scil. turbationes quaedam "functionales" sensuum, respirationis, digestionis, palpitationis⁴ totius systematis nervorum), quique hysterici sive nervosi vocantur.

Quemadmodum enim isti morbi hysterico-nervosi e suggestione oriuntur, ita et per suggestionem naturaliter sanari possunt. Ultra vero psychotherapia non extenditur. Morbi veri seu "organici" efficaciam psychotherapiae hypnoticae, non minus ac praeterhypnoticae, penitus eludunt. Suggestio psychica transitoriam dumtaxat illusionem sanationis vel potius mitigationis dat morborum verorum. Agit ergo omnino secundum leges, non praeter leges naturales. Proinde nihil miraculosi continet.

2. Mira spiritistica.⁵ Spiritismus vel spiritualismus sic vocatur, quia iactat commercium cum spiritibus alterius mundi, scil. cum angelis et animis hominum defunctorum. Appellatur etiam mediumismus, quia illud commercium plerumque fit mediantibus personis singulariter ad hoc aptis; hypno-spiritismus, quia media spiritistica frequenter agunt in statu hypnotico; occultismus, quia lucem diei fugit; theosophia, quia spiritismus systema religiosum sui generis confinxit ex supernaturalismo superstitioso et naturalismo incredulo.

Iam Vetus Testamentum abhorret ab iis, qui ad instar gentium "pythones consulunt" aut "a mortuis quaerunt veritatem".⁶ Revera omnes fere populi antiqui, imprimis hebraei, chaldaei, aegyptii, indi, sinenses, graeci, romani, celtae magiis, oraculis et divinationibus spiritisticis favebant. Medio aevo iudaei cabbalistae necnon magi quidam christiani artificia spiritistica (citationem daemonum, necromantiam etc.) coluerunt, obnitente magisterio ecclesiastico. Renascente demum hypnotismo saec. XIX spiritismus primum in America, postea in diversis Europae regionibus invaluit ita, ut c. annum 1880 fere 20 miliones asseclae "religionis" spiritisticae numerarentur. Fallaciis tandem multorum mediorum detectis atque absurditatibus doctrinae spiritisticae manifestatis, exitialis haec pernicies in dies decrevit, licet hodie quoque multa centena milia ipsi adhaereant.⁷

Theologiae moralis est ostendere, spiritismum theoreticum et practicum illicitum esse; apologiae vero, phaenomena spiritistica miraculis non esse aequiparanda. Hunc in finem ista phaenomena primo recensebimus, postea diiudicabimus.

a) Phaenomena spiritistica recensentur. Triplicis generis phaenomena in sessiunculis spiritisticis obveniunt:

1°. Motus locales nulla vi mechanica adhibita. Frequentissima commemoratur rotatio tabularum. Efficitur autem sic: Plures personae — una sola rarissime sufficit — summis digitis tangunt tabulam, cui per gyrum assident. Interposito brevi intervallo tabula moveri incipit et pedibus agitari. Aliquoties tabulae, sellae, aliaque supellex, immo et ipsa "media" spiritistica in aëra levantur, aguntur tintinnabula, audiuntur soni musici, conclave resonat strepitu et ictibus insolitis.

2°. Revelationes intellectuales. Positis nempe quaestionibus obtinentur responsa tum ad res terrenas tum ad res caelestes spectantia, e. g. elucidantur quaestiones scientificae vel religiosae; exponitur status defunctorum in altera vita. Iam res, quae quidem revelantur, mirae non sunt; nam revelationes illae plerumque puerilia, faceta et commenticia continent, nec umquam excedunt cognitiones, quas habent vel "media" vel aliae personae sessioni assistentes.⁸ Attamen modus, quo cognitiones intellectuales patefiunt, mirus esse videtur. Non enim semper manifestantur locutione "medii", sed saepe saepius indicantur ictibus et lineis tabularum rotantium vel pictura et scriptura, quae manu magica rediguntur in charta sive aperta sive etiam involucro occlusa.

3°. Apparitiones materiales. Occurrunt nempe defuncti propinqui, amici, noti aliique spiritus forma sensibili induti offerentes flosculos, relinquentes vestigia membrorum corporalia vel permittentes, ut eorum imago photographica sumatur, efficientes demum omnia ea, quae vocantur "materialisationes" spirituum. Tamen dubium manet, utrum "materialisationes" vere acciderint necne. Suggestio mutua praesentium et hallucinationes sensuum facile miscentur his rebus, maxime autem fraudes. Saepe saepius nempe probatum est "spiritum materialisatum" revera fuisse corpus "medii"; "medium" flosculos a "spiritibus" oblatos vel imagines photographicas defunctorum dissimulasse vestibus, crinibus etc. Quare omnia phaenomena huiusmodi suspecta evadunt.

b) Phaenomena spiritistica diiudicantur. Quamvis phaenomena spiritistica alia aliter explicentur, certum tamen est ea nihil rei habere cum miraculis. Nam:

1°. Omnia fere phaenomena spiritistica videntur esse naturalia. Clavem istius explanationis naturalis tradunt ipsae tabulae rotantes. Etenim rotatio tabularum non tantum ab iis effici potest, qui conversationem cum spiritibus alterius mundi affectant, sed ab iis quoque, qui ab omni commercio cum spiritibus abhorrent. Ergo causa huius phaenomeni non est praeternaturalis, sed naturalis. Testantibus innumeris experimentis consistit in quadam vi nervosa. Sicut enim nonnullis mineralibus et metallis inhaeret magnetismus mineralis, ita in nervis hominum inest magnetismus animalis simili fluido electrico.⁹

Magnetismus animalis non solum ad instar hypnotismi morbos quosdam sanat,¹⁰ sed etiam corpora, quibus applicatur, loco movet. Applicatur autem et transit in corpora praecipue durante statu quodam exaltationis psychicae. Unde "media" hypnospiritistica et sessiunculae phantasticae maxime apta sunt ad rotationem tabularum et phaenomena affinia producenda. Experimento tabularum rotantium autem affines sunt omnes motus locales spiritismo proprii. Si enim fluido nervorum moveri et agitari valent tabulae, cur non et ipsae et alia corpora in altum tolli valerent? cur non motu instrumentorum soni musici vel motu aliorum corporum ictus et strepitus insoliti effici possent?

Eidem fluido magnetico-electrico partim saltem attribui possunt revelationes intellectuales, i. e. modus mirus, quo cognitiones "mediorum" vel aliarum personarum sessioni assistentium manifestantur. Nam cum rotatio tabularum fluido nervorum effici possit ad nutum "mediorum" vel aliorum agentium, nihil vetat, quominus eodem fluido pro arbitrio agentium tabulae ictus vel lineas ducant. Quomodo vero eadem vis magnetica in charta aperta vel occlusa tabellis aereis et lapideis scribere possit, adhibito vel non adhibito calamo, equidem non liquet. Idem a fortiore dicendum de "materialisationibus" spirituum. Nulla ratione probatur fluido magnetico posse defunctorum corpora ostendi et immo imagines photographicas sumi ac vestigia membrorum imprimi. Supposita ergo veritate phaenomenorum, istae "materialisationes" e causa praeternaturali repetendae videntur.

2°. Si quae phaenomena spiritistica praeternaturalia sunt, non sunt divina.

Neque Deus ipse neque spiritus Deo familiares, scil. angeli boni et animae defunctorum beatae spiritismo esse immiscere possunt.

Nam systema spiritismi erroris et impietatis est sentina. Dei personalis exsistentiam negat, praedicans pantheismum quendam hypersupernaturalisticum aeque ac materialisticum. Christum putat merum hominem vel etiam spiritum "materialisatum" cuius miracula attribuit machinationibus occultisticis. Denique omnes veritates religiosas infitiatur, excepta immortalitate animae humanae. Sed hanc etiam immortalitatem falso intelligit. Opinatur enim spiritualem animam circumdari substantia corporali aetherea, quam proinde vocat "perispiritum" (perisprit) sive corpus astrale (Astralleib). Hoc corpus astrale censet esse medium, quo homines in terris et defuncti in caelis physice uniantur et commercium spiritisticum instituatur. Vitam caelestem defunctorum ac terrestrem vivorum sensualismo crasso depravat. Patet igitur tum Deum tum spiritus Deo amicos longe abesse ab isto systemate.

Singulae sessiunculae occultisticae Deum Deique amicos spiritus non minus dedecent quam totum systema occultismi. Convocantur enim sessiones illae vanitatis, cupiditatis, superstitionis causa; peraguntur "mediis hystericis" et plerumque suspectis, adhibito apparatu deridiculo, concursu "spirituum" pulsantium, strepitantium, nugantium; absolvuntur rebus et revelationibus omnino futilibus, falsis, perniciosis. Talibus sessionibus Deus et boni spiritus certe nequeunt interesse. Immo Deus nequit permittere, ut ad lubitum "mediorum" spiritus boni possint advocari et in sessionibus occultisticis apparere. Idcirco si spiritismus phaenomena praeternaturalia continet, ea producuntur a spiritibus malis et referuntur ad mira diabolica.

3. Mira diabolica. Spiritus puri vi sua naturali efficere possunt opera, quae sunt miracula quoad nos seu relativa.¹¹ Et quidem haec virtus naturalis non tantum bonis angelis competit, sed etiam daemonibus. Nam "omnis virtus et potestas operandi ad extra, quae angelis est naturalis, mansit integra in daemonibus post peccatum, cum per peccatum non fuerint in angelis naturalia diminuta, nedum amissa.¹²

Si haec miracula relativa a bonis angelis efficiuntur, eundem valorem et vim probandi habent ac miracula a Deo ipso facta. Etenim boni spiritus, Deo in omnibus intime iuncti, solummodo bona eaque ad finem bonum operantur. Falsitati et iniquitati nequaquam favere possunt. Proinde miracula sive a Deo sive ab angelis bonis facta simpliciter sunt signa divina.

Quaeritur autem, num signa ista divina discernere liceat ab operibus diabolicis.¹³ Iam concedimus aliquando difficile esse utraque internoscere; plerumque tamen mira daemoniaca a miraculis facile distinguuntur ratione operis, quod fit, adiunctorum, sub quibus fit, necnon finis, ad quem fit.

a) Opus, quod fit. Spiritus sola vi locomotiva agere valent in mundum.¹⁴

Inde diabolica non sunt:

1°. Opera, quae sunt supra vim locomotivam. Vi locomotiva produci tantum possunt translationes atque alterationes ab ipsis dependentes. Ergo daemones inhabiles sunt ad corporum productionem, qua vel creantur vel generantur vel multiplicantur substantiae. Item causare nequeunt animationes, quibus corpora emortua vivificantur, e. g. restituere pellem lepra destructam; illuminare caecum organo visuali destitutum; resuscitare hominem defunctum. Denique efficere nequeunt trans- formationes, quibus corpora constituuntur intrinsecus diversa ab iis, quae erant antea, velut cum aqua a Christo in vinum conversa est.¹⁵ Hi effectus ergo sunt miracula absoluta, soli Deo factu possibilia.

2°. Opera, quae sunt praeter vim locomotivam, i. e. quae fiunt nulla vi locomotiva adhibita. Quod accidit toties, quoties effectus non producitur tactu vel impetu physico, sed nutu vel imperio morali. Etenim non est putandum "istis transgressoribus angelis ad nutum servire hanc visibilium rerum materiam, sed Deo"¹⁶

Hinc etiam ipsae translationes et alterationes locales corporum, si efficiuntur solo nutu, adscribi nequeunt daemonibus. Possunt utique daemones morbum sanare apportando et adhibendo remedia, vel multitudinem saturare afferendo aliunde panes, vel procellam sedare cogendo localiter elementa; non tamen possunt imperando. Inde e. g. omnia miracula evangelica eo ipso divina sunt, quod mero vocis et voluntatis praecepto effecta.

Si tamen opus aliquod tale est, ut per se possit a daemone fieri, ex adiunctis discendum est, utrum reapse factum sit vi diabolica necne.

b) Adiuncta, sub quibus opus fit, attinent tum ad medium, tum ad modum operis miri.

1°. Medium operationis mirae. Si thaumaturgus homo est sanae mentis et pacati animi, si pius et sanctus, modestus et humilis, praeditus omnibus qualitatibus legati Dei et fugiens auxilii diabolici, sine dubio constat eum cum mali spiritus virtute non operari. Sin autem, valde suspectus est. Quamvis enim Deus ad operandum miracula medio etiam indigno uti possit, plerumque tamen utitur digno.

2°. Modus operationis mirae. Si in facto patrato nihil nisi honesta, gravia, sapientia, Deo digna et hominibus salubria inveniuntur, attribuendum est Deo vel bono angelo. Diabolo autem adscribendum est, si obveniunt superstitiosa, obscoena, ridicula, crudelia. Adversatur enim divinae veritati superstitiosum, divinae sanctitati obscoenum, divinae maiestati ridiculum, divinae bonitati crudele.

Si demum etiam perpensis adiunctis dubia manet origo operis miri, recurrendum est ad ipsius finem.

3°. Finis, ad quem opus tendit. Miraculi divini finis est duplex: ultimus et proximus.

α) Finis ultimus miraculi est gloria Dei, ad quam promovendam tendunt omnia opera divina. Daemones vero numquam in Dei gloriam, quantum ab ipsis pendet, operari possunt, quia necessario infensi sunt Deo eiusque cultoribus. Etiamsi interdum iactitent Dei gloriam hominumque aeternam salutem, in operibus eorum semper aliquid erit, quo proditur diabolica perversitas. Alioquin Christo testante "satanas adversus se divisus esset".¹⁷

Proinde diabolicum esse nequit opus, quod totum in eo est, ut cognitionem et amorem Dei inculcet, virtutes divinas commendet, homines ad Deum perducat, regnum Dei firmet. Contra diabolicum certo est factum mirabile, quod habet finem malum, scil. gloriam humanam, morum corruptionem, neglectum religionis, aut saltem finem Deo indignum, uti est lucrum et curiositas.

β) Finis proximus miraculi is praecipue est, ut Dei voluntatem et veritatem hominibus manifestet. Sicut enim ex operibus Dei naturalibus naturales veritates religionis cognoscimus, ita ex operibus Dei supernaturalibus, miraculis nempe, supernaturales veritates discimus. Unde Deus hominibus invictam persuasionem indidit opera vires naturae corporeae plane excedentia certe probare originem divinam doctrinae, in cuius gratiam fiunt et cui iam suffragantur criteria negativa.

Quare homines in invincibilem errorem inducerentur, si Deus sineret opera quoad nos miraculosa fieri in favorem doctrinae, quae falso revelata perhibetur. Talem autem errorem invincibilem Deus omnino impedire tenetur eodem iure, quo rex impedire debet, ne sigillo suo utantur falsarii ad obsignanda decreta suppositicia. Quemadmodum igitur providentia divina vim diaboli cohibet, ne res naturales ad irreparabilem mundi ruinam perturbet, ita prorsus etiam daemones prohibebit a patrandis miraculis, quibus ordo supernaturalis revelationis necessario subverteretur. Ergo a diabolo nequit esse miraculum relativum patratum ad probandam divinam originem doctrinae, pro qua militant criteria negativa.

Nihil autem vetat, quominus Deus sinat daemones facere mira relativa in favorem doctrinae criteriis negativis destitutae. Etenim per se patet doctrinam his criteriis destitutam non esse divinitus revelatam et proinde mira ipsam comitantia non posse esse miracula divina. Quare s. Scriptura diserte dicit Deum pati, ut daemones prodigiis errores suos tueantur. Ait enim Christus: "Surgent pseudoprophetae et dabunt signa magna et prodigia, ita ut in errorem inducantur, si fieri potest, etiam electi."¹⁸ Item s. Paulus scribit de antichristo: "Et tunc revelabitur ille iniquus... cuius est adventus secundum operationem satanae in omni virtute et signis et prodigiis mendacibus et in omni seductione iniquitatis."¹⁹ Immo etiam scriptores ethnici et ecclesiastici narrant prodigia quaedam in confirmandum cultum idololatricum sive ficta sive facta.²⁰