Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus I: Demonstratio Christiana

Iesum deitatem suam docuisse confirmat totum aevum apostolicum iam inde a die resurrectionis usque ad obitum ultimi apostoli. Fidem discipulorum a resurrectione usque ad ascensum Iesu perhibent ultima capita Evangeliorum; pro fide primae generationis christianae usque ad medium saeculum primum testimonium dicunt Actus Apostolorum; fidem secundae generationis usque ad annum circiter septuagesimum praedicant s. Paulus et Synoptici; fidem demum exeuntis saeculi apostolici repetit s. Ioannes: Totum saeculum primum est quasi una vox Christi repercussa deitatem veram Salvatoris proclamans.

a) A die resurrectionis discipuli divinitatem Iesu firmiter et inconcusse crediderunt. Solus Thomas Didymus, de ipsa resurrectione dubitans, incredulus mansit: "Nisi videro in manibus eius fixuram clavorum, et mittam digitum meum in locum clavorum, et mittam manum meam in latus eius, non credam." Post dies octo duodecim apostolis congregatis iterum apparuit Iesus et stetit in medio et dixit Thomae: "Infer digitum tuum huc, et vide manus meas, et affer manum tuam, et mitte in latus meum: et noli esse incredulus, sed fidelis. Respondit Thomas exclamans: "Dominus meus et Deus meus!"¹

Dubium esse nequit, quin ceteri discipuli eandem fidem habuerint. Praesumendum enim est eos Thoma incredulo minime fuisse fide inferiores. Insuper eandem, ac Thomas, fidem a die pentecostes omnes praedicant.² Ergo haec eorum fides antea nata est, scil. statim post resurrectionem.

Iam verba "Dominus meus et Deus meus", hebraice "Adonai Elohim" divinitatem Iesu plenissime enuntiant. Duplici enim hoc nomine israelitae deitatem veram emphatice vocabant. "Elohim" est pluralis maiestatis, quo hebraei ab initio divinitatem ab ipsis adoratam opponebant diis gentilibus.

Item "Adonai" est pluralis maiestatis unum Deum eatenus designans, quatenus toto mundo dominatur. Ante captivitatem israelitae rarius utebantur appellatione divina "Adonai", praeferentes nomen "Iahve" ipsis a Deo revelatum. Cursu vero temporis putarunt nomen Iahve esse nomen ineffabile. Unde ubicumque illud in textu hebraico scriptum inveniebant, non legebant Iahve, sed Adonai. Massoretae tetragrammati Iahve (יהוה) adiiciebant puncta vocalia vocis Adonai (אֲדֹנָי), ut lectorem monerent, nomen ineffabile Iahve pronuntiandum esse Adonai. Atque ita etiam in versione Septuaginta graeca et in Vulgata latina vox Iahve ubique vertitur "ὁ κύριος" et "Dominus". Ideo sive discipuli Iesum resuscitatum profitentur "Dominum Deum" sive etiam "Dominum" simpliciter, divinitatem Salvatoris sine dubio proclamant.

b) Hanc fidem Iesus ipse tum resurrectione sua tum revelatione subsequenti enixe fovit.

Resurrectionem suam Iesus saepe annuntiaverat tamquam criterium summum suae messianitatis et divinitatis. Propria vi a mortuis resurgens Iesus probavit se esse Messiam triumphantem atque Dominum mundi, omnes astutias hominum eludentem. Unde apostoli dicunt resurrectione Iesum factum esse Messiam et Dominum, non quod antea non fuerit Messias et Dominus, sed quia resurrectione sua gloriam Messiae et Domino mundi debitam evidenter adeptus est.

Post resurrectionem quavis occasione Iesus discipulis se praebet Adonai Elohim, Dominum Deum. Apostolis per Magdalenae nuntium affert potentia divina se ascensurum esse ad Patrem suum: "Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum."³ Apostolis potentia divina confert potestatem remittendi peccata: "Accipite Spiritum Sanctum: quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt."⁴ Thomae aliorumque discipulorum fidem evocat et approbat: "Noli esse incredulus, sed fidelis ... Dominus meus et Deus meus ... Beati, qui non viderunt, et crediderunt."⁵ Discipulis auctoritate propria mittit Spiritum Sanctum eosque iubet facere miracula nomine ipsius: "Ego mitto promissum Patris mei in vos."⁶ "In nomine meo daemonia eiicient ..."⁷ Hora demum ascensionis maximo cum pondere et gravitate dicit se omnipotentem Dominum caeli et terrae esse atque cum Patre et Spiritu Sancto unum Deum in Trinitate personarum: "Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra. Euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti ... Et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi."⁸ Itaque Iesus Christus ante reditum ad Patrem divinitatem suam clarissime manifestat.⁹

Christologiam, qualem praedicaverint et coluerint apostoli statim post discessum magistri, Lucas medicus enarrat in Actibus Apostolorum. Ex catechesibus Petri, Stephani, Philippi, Pauli habitis paulo post mortem Christi atque descriptis in priore parte Actuum Apostolorum discimus discipulos iudaeis ante omnia annuntiasse messianitatem Iesu a Nazareth.¹ Naturam autem Messiae Iesu describentes eum profitentur Filium Dei et Dominum.

a) Filius Dei. Die pentecostes Petrus coram populo et iudicibus audet dicere: "Deus Abraham et Deus Isaac et Deus Iacob, Deus patrum nostrorum glorificavit Filium suum Iesum, quem vos quidem tradidistis et negastis ante faciem Pilati ... Vobis primum Deus suscitans Filium suum, misit eum benedicentem vobis."² Primi fideles orant: "Convenerunt enim vere in civitate ista adversus sanctum Puerum tuum Iesum, quem unxisti, Herodes et Pontius Pilatus cum gentibus et populis Israel ... Manum tuam extendas ad sanitates et signa et prodigia fieri per nomen sancti Filii tui."³ Philippus a baptizandis postulat fidem in "Filium Dei Iesum Christum".⁴ Eadem fides est pars maxime essentialis evangelii Pauli praedicantis "in synagogis Iesum, quoniam hic est Filius Dei"⁵ et affirmantis de Iesu scriptum esse in psalmo secundo: "Filius meus es tu, ego hodie genui te."⁶ Apostolos autem loqui de Filio Dei naturali, non morali, patet. Etenim Iesus Filius Dei ipsis est "auctor vitae",⁷ fons omnis salutis; mediator remissionis peccatorum; "constitutus a Deo iudex vivorum et mortuorum".⁸ Haec omnia de solo Filio Dei naturali edici possunt.

b) Dominus. Passim in ecclesia primigenia Iesus vocatur: "ὁ κύριος, Dominus", "Dominus Iesus Christus",⁹ "Dominus noster",¹⁰ "Dominus noster Iesus Christus". "Dominus" est nomen proprium Iesu. Inutile foret in hac veritate insistere, quippe quae in omni fere pagina Actuum prostet.

Iesum vero "Dominum" vocari non sensu profano,¹¹ sed sensu religioso, quo "Dominus" idem est ac Adonai, Iahve, verus Deus, facile probatur. Nam:

1°. Nomen "Domini" promiscue datur Deo Patri et Iesu Christo. Nomen "Domini" centies decies in Actibus legitur. Horum textuum circiter tertia pars respicit Deum Patrem; tertia pars Iesum Christum; tertia demum pars sive Patrem sive Iesum Christum, e. g. Act 11, 20 sq. vox "Dominus" ter invenitur, et quidem primo adhibetur Iesu, iterum Deo simpliciter, tertio Deo et Iesu insimul. Ergo "Dominus" Iesus aperte Deo aequiparatur.

2°. De "Domino" Iesu attributa divina praedicantur. Dominus Iesus convertit Saulum et sanat infirmos.¹² In nomine Domini Iesu discipuli cuncta miracula patrant atque conferunt baptisma in remissionem peccatorum.¹³ Fides in Dominum Iesum et gratia Domini nostri Iesu salvant.¹⁴ Pro Domino Iesu discipuli sanguinem fundunt;¹⁵ eidem Stephanus moriens spiritum suum tradit, quemadmodum antea Iesus Patri.¹⁶ Dominus Iesus est "auctor vitae" et "Dominus omnium".¹⁷ Denique Domino Iesu attribuuntur ea omnia, quae sive in Vetere sive in Novo Testamento attribuuntur Domino Deo, Adonai, Iahve. Ergo Iesus idem est ac Adonai, Iahve, verus Deus. Hoc magis etiam elucet ex eo, quod:

3°. "Dominus" Iesus est subiectum cultus religiosi primorum christianorum. Invocatio et adoratio Domini Iesu erant cultus proprius, quo christiani a iudaeis distinguebantur. Petrus ipsa die pentecostes ad Dominum Iesum accommodat verba Ioel: "Omnis, quicumque invocaverit nomen Domini [Iahve], salvus erit."¹⁸ Stephanus orat: "Domine Iesu, suscipe spiritum meum ... Domine, ne statuas illis hoc peccatum."¹⁹ Saulus baptizatur "invocato nomine ipsius" Domini Iesu.²⁰ Damasci fideles simpliciter appellantur homines, "qui invocant nomen istud" Domini Iesu.²¹ Ab initio ergo christiani eodem cultu latreutico, quo in Vetere Testamento solus Iahve colebatur, colunt Iesum ideoque in Iesum etiam transferunt nomen Iahve, Adonai, ὁ κύριος, Dominus.

Haec autem fides ecclesiae primigeniae ab ipso Iesu Christo originem ducit. Nam nisi Iesus Christus ipse in terris degens se revelasset Dominum Deum, numquam discipuli ei devovissent cultum supremum, quem adhuc devoverant soli Iahve sibi praecipienti:²² "Dominum Deum tuum [Iahve ha Elohim] adorabis et illi soli servies."²³

Actus Apostolorum summam christologiae paulinae tradunt, quam epistulae Pauli ipsius enucleatius tractant. Ex iisdem epistulis discimus, qualem fidem tota ecclesia divinitati Iesu praestiterit vivente et scribente apostolo gentium. Critici radicales et liberales quidem propugnant eum Christum non exhibere Deum, sed merum hominem caelestem, i. e. hominem, qui ante vitam mundanam in caelo praeexstiterit et post vitam mundanam in caelum redierit.¹ Revera tamen s. Paulus testimonium tum implicitum tum explicitum reddit divinitatis Iesu.

1. Confessio implicita divinitatis Iesu.

S. Paulus Iesu Christo adscribit operationem divinam, attributa divina, naturam divinam.

a) Operationem divinam, nempe creationem et redemptionem mundi.

Creationem. Filius dilectionis Patris, ait Paulus, "est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae, quoniam in ipso condita sunt universa in caelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive throni sive dominationes sive potestates: omnia per ipsum et in ipso creata sunt: et ipse est ante omnes, et omnia in ipso constant."² Filius Dei "fecit et saecula ... portansque omnia verbo virtutis suae ... propter quem omnia et per quem omnia".³ Redemptionem. "Quoniam quidem Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi"⁴ "Ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere ... ut adoptionem filiorum reciperemus."⁵ "In quo habemus redemptionem per sanguinem eius, remissionem peccatorum."⁶ Ipse est fons gratiae supernaturalis et gloriae aeternae,⁷ ipse "auctor salutis" simpliciter.⁸

b) Attributa divina, nempe omnipotentiam, omniscientiam, aeternitatem.

Omnipotentiam. Creationem et redemptionem mundi supponere omnipotentiam Filii s. Paulus minime ignorat. Ubique enim creationem⁹ et redemptionem¹⁰ recenset inter opera omnipotentis Dei.

Omniscientiam. Praedicat enim "Christum Dei virtutem et Dei sapientiam".¹¹ "In quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi."¹² His verbis implicite iam proponit doctrinam ioannaeam de Logo sive Verbo divino.

Aeternitatem. Quae enim in Vetere Testamento¹³ de aeternitate Iahve edicuntur, s. Paulus simpliciter ad Iesum Christum accommodat: "Tu in principio Domine terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt caeli. Ipsi peribunt, tu autem permanebis, et omnes ut vestimentum veterascent, et velut amictum mutabis eos, et mutabuntur: tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient."¹⁴ Immo, sicut Iahve semetipsum definit simpliciter ens aeternum, ita: "Iesus Christus heri et hodie, ipse et in saecula".¹⁵

c) Naturam divinam. Iesus Christus non ad imaginem Dei, sicut homines,¹⁶ sed ipse "est imago Dei",¹⁷ "imago Dei invisibilis",¹⁸ "splendor gloriae et figura substantiae eius".¹⁹ "In ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter."²⁰ "Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo."²¹ Cum autem sit imago Dei, plenitudo divinitatis, aequalis Deo, unus est cum Deo Patre, sola persona ab eo distinctus. "Nullus est Deus nisi unus", ait Paulus, statimque adiicit duas in uno Deo personas distinctas, Patrem nempe et Iesum Christum.²²

2. Confessio explicita divinitatis Iesu.

S. Paulus Iesum Christum vocat Filium Dei, Deum, Dominum.

a) Filium Dei non ethicum sive adoptivum, sed physicum et naturalem. Etenim doctor gentium graece et pro graeco-christianis scribit. Atqui constat graecos ac generatim occidentales vocem filii solo sensu naturali usurpasse, nescientes filiationem metaphoricam orientalium. Ergo etiam Paulus, quotiescumque Iesum appellat Filium Dei, subintelligit Filium Dei naturalem. Insuper omnes fere textus iam laudati, quibus Paulus divinitatem Christi implicite docet, referuntur ad Christum, quatenus est Filius Dei. Ergo Filius Dei apud doctorem gentium natura Deus est. Accedit, quod Paulus Filium Dei appellat simpliciter:

b) Deum. De Filio dictum esse ait Paulus: "Thronus tuus Deus in saeculum saeculi".²³²⁴ Fideles monet, "ut doctrinam Salvatoris nostri Dei ornent in omnibus ... exspectantes beatam spem et adventum gloriae magni Dei et Salvatoris nostri Iesu Christi".²⁵ "Christus est super omnia Deus benedictus in saecula."²⁶ Plerumque tamen Iesum alio nomine divino appellat:

c) Dominum. Scimus ecclesiam primigeniam Iesu Christo tribuisse nomen Domini = Adonai = Iahve. Eadem significatione Paulus quoque Salvatorem salutat "Dominum". Etenim in Christum "Dominum" transfert, quae in Vetere Testamento praedicantur de Adonai sive Iahve. Iahve educens israelitas de Aegypto est ipse Christus "Dominus".²⁷ De Christo "Domino" scriptum est in psalmo 101, 26: "Tu in principio Domine [Adonai = Iahve] terram fundasti,"²⁸ necnon in prophetia Ioel 2, 32: "Omnis, qui invocaverit nomen Domini [Adonai = Iahve], salvus erit."²⁹ Iesus obtinet illud nomen ineffabile Iahve ab omnibus creaturis adorandum, quo Deus in antiquo foedere vocari voluit:³⁰

"Deus exaltavit illum [Christum], et donavit illi nomen, quod est super omne nomen [Iahve = ὁ κύριος = Dominus], ut in nomine Iesu omne genu flectatur caelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur, quia Dominus Iesus Christus in gloria est Dei Patris."³¹

Unde etiam cultum soli Deo debitum Paulus devovet Christo "Domino". Deo Patri et "Domino" Iesu Christo se suaque fata et facta commendat.³² A Deo Patre nostro et "Domino" Iesu Christo gratiam, pacem et misericordiam ecclesiis exoptat.³³ Item omnes christiani tempore Pauli ubique terrarum "Dominum" Iesum Christum adorant et invocant.³⁴ "Domino" Iesu Christo omnes vivunt et moriuntur: "Sive enim vivimus, Domino vivimus; sive morimur, Domino morimur. Sive ergo vivimus, sive morimur, Domini sumus."³⁵ Hoc cultu divino Deo Patri et "Domino" Iesu exhibito christiani inter se uniuntur et ab omnibus aliis hominibus distinguuntur: "Siquidem sunt dii multi et domini multi: nobis tamen unus est Deus Pater, ex quo omnia, et nos in illo; et unus Dominus Iesus Christus, per quem omnia et nos per ipsum."³⁶ Cum Paulus duplex nomen divinitatis (Iahve Elohim, κύριος ὁ θεός, Dominus Deus) separans Patrem nominet "Deum", Christum autem "Dominum", utriusque profitetur naturam divinam et nihilominus omnem dualismum a deitate amovet.

Hanc christologiam paulinam eandem esse ac doctrinam ecclesiae primigeniae, apostolorum et ipsius Christi, nemo est, qui non videat. Ac revera s. Paulus testatur christologiam suam se accepisse partim e conversatione atque institutione discipulorum Christi, partim e revelatione Christi ipsius: "Ego enim accepi a Domino, quod et tradidi vobis³⁷ ... Neque enim ego ab homine accepi illud, neque didici, sed per revelationem Iesu Christi ... Placuit ei [Deo] ... ut revelaret Filium suum in me, ut evangelizarem illum gentibus."³⁸

¹

Testimonium evangelistarum divinitati Salvatoris redditum convertitur cum testimonio, quod Iesus Christus ipse perhibuit naturae suae divinae. Quod maxime valet de synopticis, qui "evangelium Iesu Christi Filii Dei"² simpliciter referunt, nihil fere de suo addentes. Etiam Ioannes historiam Iesu fideliter enarrat,³ eo tamen consilio, ut divinitatem Iesu ex professo celebret. Quare christologia ioannaea praesefert methodum propriam et formam propriam.

1. Methodus propria christologiae ioannaeae.

Quo tempore evangelistae synoptici scribebant, divinitas Iesu indubitanter ab omnibus christianis credebatur, uti elucet ex epistulis s. Pauli. Ideo necesse non erat huic veritati fundamentali religionis christianae multum instare. Saeculo vero primo ad secundum vergente Cerinthus, nicolaitae aliique haeretici iudaeo-gnostici naturam divinam Iesu in dubium vocarunt. Propterea s. Ioannes non solum ad modum priorum evangelistarum facta verbaque divina Iesu attingit, sed data opera thesim de divinitate Salvatoris defendit. Et quidem:

a) Evangelium ioannaeum eum in finem exaratum esse, ut testimonio authentico ultimi apostoli⁴ divinitas Iesu Christi contra haereses iudaeo-gnosticas stabiliretur, unanima traditione constat.⁵ Sed et ipse evangelista scripsisse se ait, "ut credatis, quia Iesus est Christus Filius Dei, et ut credentes vitam habeatis in nomine eius".⁶ Idcirco statim in prologo evangelii naturam humanam simul et divinam Christi explanat; dein testimonium Ioannis Baptistae de Christi origine, praeexsistentia, filiatione divina⁷ commemorat; decursu demum narrationis ea praecipue opera et verba tradit, quibus Iesus divinitatem suam professus erat.

b) Epistula, evangelii comes, enixius insistit divinitati Iesu Christi. Fides in divinitatem Filii Dei atque amor erga eum est mandatum divinum: "Hoc est mandatum eius [Dei], ut credamus in nomine Filii eius Iesu Christi⁸ ... Omnis, qui diligit eum [Patrem] qui genuit, diligit et eum qui natus est ex eo⁹ ... In hoc apparuit caritas Dei in nobis, quoniam Filium suum unigenitum misit Deus in mundum, ut vivamus per eum¹⁰ ... In hoc cognovimus caritatem Dei, quoniam ille animam suam pro nobis posuit.¹¹" Fides in divinitatem Filii vincit mundum et dat vitam aeternam: "Quis est, qui vincit mundum, nisi qui credit, quoniam Iesus est Filius Dei¹² ... Et hoc est testimonium, quoniam vitam aeternam dedit nobis Deus. Et haec vita in Filio eius est. Qui habet Filium, habet vitam; qui non habet Filium, vitam non habet. Haec scribo vobis, ut sciatis, quoniam vitam habetis aeternam, qui creditis in nomine Filii Dei.¹³" Qui Filium Deum profitetur vel negat, etiam Patrem Deum profitetur vel negat: "Omnis, qui negat Filium, nec Patrem habet; qui confitetur Filium, et Patrem habet¹⁴? Qui credit in Filium Dei, habet testimonium Dei in se. Qui non credit Filio, mendacem facit eum, quia non credit in testimonium, quod testificatus est Deus de Filio suo¹⁵ ... Scimus, quoniam Filius Dei venit, et dedit nobis sensum, ut cognoscamus verum Deum et simus in vero Filio eius. Hic est verus Deus et vita aeterna.¹⁶

c) Apocalypsis in Christum gloriosum transfert testimonium, quod aliis locis tribuitur Deo Patri:¹⁷ "Ego sum alpha et omega, primus et novissimus, principium et finis... Ecce sum vivens in saecula saeculorum, et habeo claves mortis et inferni.¹⁸" Ipsius gloriam divinam propheta Ioannes, ante thronum Agni Dei adorans,¹⁹ alacriter sic describit: "Et vidi et audivi vocem angelorum multorum in circuitu throni et animalium et seniorum: et erat numerus eorum milia milium dicentium voce magna: Dignus est Agnus, qui occisus est, accipere virtutem et divinitatem et sapientiam et fortitudinem et honorem et gloriam et benedictionem. Et omnem creaturam, quae in caelo est, et super terram et sub terra, et quae sunt in mari, et quae in eo, omnes audivi dicentes: Sedenti in throno et Agno: benedictio et honor et gloria et potestas in saecula saeculorum. Et adoraverunt viventem in saecula saeculorum ... Et clamabant voce magna dicentes: Salus Deo nostro, qui sedet super thronum, et Agno."²⁰

Ioannes ergo tum in evangelio, tum in epistula prima, tum in apocalypsi methodo propria divinitatem Iesu Christi proponit. Cum alii scriptores Novi Testamenti atque praecipue evangelistae synoptici data tantum occasione Salvatorem verum Deum praedicent, s. Ioannes opera data thesim de divinitate Messiae et Filii Dei enuntiat et tuetur.

2. Forma propria christologiae ioannaeae.

Forma quoque propria distinguitur christologia ioannaea. Cum a ceteris scriptoribus sacris Iesus Christus numquam diserte appelletur Verbum (ὁ λόγος), s. Ioannes totam doctrinam de Filio Dei incarnato una voce "Verbi" astringit.

In Asia minore nempe, ubi apostolus amoris scribebat, theoria alexandrino-philonica de Logo sive Verbo in omnium ore erat.²¹ Philo iudaeus, ideis partim platonicis, partim stoicis nisus, docuit Deum tam altum esse, ut nihil rei habere potuerit cum mundo materiali. Deum proinde non potuisse materiam primam mundi creare, sed eam potius increatam et aeternam esse. Deum neque etiam materiam potuisse formare, sed ad eam formandam usum esse ente quodam intermedio, quod Logon sive Verbum vocant. Hoc Verbum neque Deus est, neque homo, neque alia persona concreta, sed idea abstracta, secundum quam Deus mundum formari decreverat.

Quos errores ut expugnaret, s. Ioannes retento cortice sive voce philonica Verbi, nucleum reiiciens rem prorsus christianam ei substituit. Iesum Christum Verbum quidem vocat, hoc Verbum autem describit personam concretam, divinam, aeternam, quae tempore suo ipsa mundum non solum formavit, sed creavit, vivificavit, revelatione illustravit, necnon demum naturam humanam assumens homines redemit atque gratia et veritate supernaturali dotatos filios Dei adoptivos fecit.

Hanc doctrinam de Verbo Dei s. Ioannes statim plenissime enuntiat in prologo evangelii: "In principio [ab aeterno, antequam res aliqua exsisteret] erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum [θεὸς ἦν ὁ λόγος]. Hoc erat in principio apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt [non solum formata, sed facta, i. e. creata], et sine ipso factum est nihil, quod factum est [ita ut excludatur tum materiae aeternitas, tum entis intermedii activitas]. In ipso vita erat, et vita [ista] erat lux [supernaturalis] hominum et lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt. Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Ioannes. Hic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine, ut omnes crederent per illum. Non erat ille lux, sed ut testimonium perhiberet de lumine. Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. In mundo erat, et mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit. In propria venit, et sui eum non receperunt. Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine eius, qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt. Et Verbum caro factum est et habitavit in nobis,²² et vidimus gloriam eius [divinam = τὴν δόξαν], gloriam quasi Unigeniti a Patre plenum gratiae et veritatis."²³

Vitam iam nunc humano-divinam Verbi inter homines habitantis Ioannes enarrat in decursu evangelii sui. Totum revera evangelium quartum esse evangelium de Logo sive Verbo Dei Ioannes affirmat in exordio epistulae primae.²⁴ Eidem doctrinae de Verbo Dei s. Ioannes iterum insistit in contextu eiusdem epistulae et apocalypsis.²⁵

Forma igitur christologica "Verbi" Ioanni est propria et praedilecta. Non quod negligeret alias denominationes, quibus Iesus in toto Novo Testamento vocatur: Filius David, Filius hominis, Messias, Filius Dei, Dominus, Deus; quin immo hae denominationes in scriptis ioannaeis saepius obveniunt quam titulus Logi sive Verbi Dei. Omnia tamen, quae illis denominationibus simul sumptis edicuntur de Iesu Christo, Ioannes uno titulo isto comprehendit: Verbum Dei, Verbum lucis, Verbum vitae, Logos. Titulus ioannaeus Verbi totam christologiam continet atque praecipue metaphysicam filiationem veramque divinitatem Iesu Christi apte enuntiat. Hoc sensu et hac ex ratione nomen Verbi et doctrina ioannaea de Verbo ad posteriorem theologiam transiit.

Tamen non obstantibus methodo et forma novis, christologia ioannaea re convertitur cum christologia priorum scriptorum sacrorum, cum fide ecclesiae primigeniae atque cum testimonio ipsius Iesu.

Quod aequales s. Ioannis diserte testantur sic quartum evangelium subsignantes: "Hic est discipulus ille [Ioannes], qui testimonium perhibet de his et scripsit haec: et scimus, quia verum est testimonium eius."²⁶ Nihil Ioanni magis cordi fuit, quam ut evangelium Iesu Christi Filii Dei, quale ab initio praedicatum fuit, intactum et immutatum servaretur: "Quod audistis ab initio", ait Ioannes, "in vobis permaneat. Si in vobis permanserit, quod fuit ab initio, et vos in Filio et Patre manebitis."²⁷ Immo iterum instat se ea tantum tradere et docere, quae viderit et audiverit ab ipso Christo: "Quod fuit ab initio, quod audivimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae contrectaverunt de Verbo vitae — et vita manifestata est, et vidimus et testamur et annuntiamus vobis vitam aeternam, quae erat apud Patrem et apparuit nobis — quod vidimus et audivimus, annuntiamus vobis, ut et vos societatem habeatis nobiscum, et societas nostra sit cum Patre et cum Filio eius Iesu Christo.²⁸ "Qui vidit, testimonium perhibuit, et verum est testimonium eius. Et ille [Ioannes] scit, quia vera dicit, ut et vos credatis ... quia Iesus est Christus Filius Dei, et ut credentes vitam habeatis in nomine eius."²⁹