Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus I: Demonstratio Christiana

Quamvis notiones seu opiniones quaedam messianae ubique fere gentium inveniantur,¹ tamen messianismus proprius in libris Veteris Testamenti primum conscriptus fuit, postea a iudaeis usque ad aetatem Christi varie interpretatus. Unde exponemus conceptum messianum tum Veteris Testamenti, tum recentioris iudaismi.

Libros Veteris Testamenti genuinos esse ex professo probatur in Introductione biblica. Nostra tamen non interest inquirere in genuinitatem horum librorum, sed sufficit scire eos longe ante Christum iam exstitisse. Et revera iam pridem stabilitum et ab omnibus concessum est canonem hebraicum Veteris Testamenti tribus saltem saeculis ante Christum affuisse, versionem autem graecam LXX saltem medio saeculo II ante Christum exaratam, quamvis facile ostendi possit et universaliter concedatur multos libros Veteris Testamenti multo antiquiores esse.

Hos autem libros de futuro legato Dei messiano multa edisserere, sic item constat tum sescentis testimoniis ipsorum librorum,¹ tum fide iudaeorum, qui spem messianam e sacris scripturis Veteris Testamenti hauserunt,² tum denique consensu amicorum et inimicorum rei christianae.

Conceptus vero messianus, quem libri Veteris Testamenti continent, attinet et ad personam et ad regnum Messiae.

1. Persona Messiae describitur titulis ipsi datis. Salvator a toto Vetere Testamento exspectatus vocatur Messias simpliciter, Filius David, Servus Dei, Filius hominis, Filius Dei.

a) Messias. In se quidem messianismus Veteris Testamenti nulla ratione connectitur cum nomine Messiae ("Christus, Unctus"). Hoc nomine ubique in libris sacris vocantur reges et sacerdotes, quibus unctione conferebatur munus regale sive sacerdotale. Cum autem Salvator futurus exspectaretur sacerdos et rex cum pondere dictus, ipsi quoque titulus Messiae conveniebat. Qui titulus vero ter solummodo ei tribuitur in toto Vetere Testamento.³ Appropinquante demum aera christiana desideratus redemptor Messias vulgo vocari coeptus est retentis tamen aliis titulis messianis, quorum frequentissimus:

b) Filius David vel etiam David absque additamento. Quia enim David erat typus Messiae, hic ipse saepe David appellatur.⁴ Saepius tamen obtinet titulum Filii David, tum quia Messias erat oriundus ex familia David,⁵ tum quia thronum David aeterno erat possessurus.

Davidi enim duplex promissio a Deo facta est, altera condicionata, absoluta altera. Condicionate David promissum est regnum temporale politicum tamdiu duraturum, quamdiu progenies davidica a Deo non defecerit.⁶ Istam condicionem progenies davidica et populus ab ipsa gubernatus non impleverunt, sed a Deo defecerunt et ideo reiecti sunt, diruto regno temporali politico.⁷

Absolute autem Davidi promissus est filius rex, cuius thronus et regnum aeterno starent: "Semel iuravi in sancto meo, si [numquid] David mentiar: Semen eius in aeternum manebit, et thronus eius [immutabilis] sicut sol in conspectu meo et sicut luna perfecta [perfectus erit] in aeternum, et testis [Deus] in caelo fidelis."⁸

Revera potestate politica domus David licet ablata et rebus familiaribus licet detritis, nihilominus constanter promittitur Filium David in aeternum esse regnaturum super Israel,⁹ immo imperaturum cunctis gentibus,¹⁰ imperio utique spirituali et religioso. Omnes populos universi orbis Filius David docebit vias et veritates perfectas.¹¹ "Orietur in diebus eius iustitia et abundantia pacis, donec auferatur luna. Et dominabitur a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrarum. Et adorabunt eum omnes reges terrae, omnes gentes servient ei. Et benedicentur in ipso omnes tribus terrae."¹² Ergo Messias regnum David eo sensu dicitur obtenturus, quod ipse recturus sit modo spirituali populum Dei universi orbis, quem David respectu temporali in sola Iudaea gubernavit.

c) Servus Dei. Cum titulus Filius David Messiam exhibeat caput regni religiosi et universalis, Messias titulo Servi Dei describitur patiens et moriens¹³ pro peccatis hominum atque hoc opere redemptionis merens gloriam regni messiani.¹⁴ Ipsum Deus mittit non solum ad conversionem Israel, sed ut sit "in lucem gentium" et in salutem "usque ad extremum terrae".¹⁵ Cum enim ipse "iniquitatem non fecerit, neque dolus fuerit in ore eius",¹⁶ vicaria passione et morte iniquitatem nostram delet: "Vere languores nostros ipse tulit et dolores nostros ipse portavit... Ipse autem vulneratus est propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra; disciplina pacis nostrae super eum, et livore eius sanati sumus. Omnes nos quasi oves erravimus, unusquisque in viam suam declinavit; et posuit Dominus in eo iniquitatem omnium nostrum super eum."¹⁷ Totius mundi peccata ipse expiat.¹⁸ Per ipsum "convertentur ad Dominum universi fines terrae, et adorabunt in conspectu eius universae familiae gentium".¹⁹ Mortuus demum ad vitam resurget novam atque ad dexteram Dei gloria aeterna coronabitur.²⁰

d) Filius hominis. Dexteram Dei relinquens specie Filii hominis Messias in nubibus caeli iterum veniet iudicaturus mundum et assumpturus imperium regni messiani, passione, morte et resurrectione sua acquisitum. Hunc enim sensum habet prophetia Danielis de Filio hominis: "Aspiciebam ergo in visione noctis, et ecce cum nubibus caeli quasi Filius hominis veniebat [ad iudicium], et usque ad antiquum dierum pervenit. Et in conspectu eius obtulerunt eum; et dedit ei potestatem et honorem et regnum, et omnes populi, tribus et linguae ipsi servient: potestas eius, potestas aeterna, quae non auferetur, et regnum eius, quod non corrumpetur."²¹

e) Filius Dei. Attentis dignitate et munere omnino suprahumanis Messiae, non miramur eum annuntiari Deum. Innumeris fere locis Veteris Testamenti Deus ipse promittitur venturus ad redimendum populum suum, e. g.: "Iahve ipse veniet et salvabit vos".²² "Parate viam Domini [Iahve], rectas facite in solitudine semitas Dei [Elohim] nostri ... Ecce Deus [Elohim] vester; ecce Dominus Deus [Iahve Elohim] in fortitudine veniet."²³ In psalmo secundo Messias redemptor explicitius dicitur Filius Iahve. Messiae enim a Deo misso et uncto²⁴ attribuuntur verba: "Iahve dixit ad me: Filius meus es tu; ego hodie genui te."²⁵

Disertius Isaias redemptorem vocat Emmanuelem, i. e. Deum nobiscum: "Ecce virgo concipiet et pariet filium, et vocabitur nomen eius Emmanuel."²⁶ Emmanuelem verum Deum esse inde claret, quod convertitur cum Iahve, domino et dominatore Israel.²⁷

Insuper quid in uno Emmanuelis nomine quasi conclusum lateat, propheta aperte ita declarat: "Habitantibus in regione umbrae mortis, lux orta est eis... Parvulus enim natus est nobis, et filius datus est nobis; et factus est principatus super humerum eius; et vocabitur nomen eius: Admirabilis, Consiliarius, Deus fortis, Pater futuri saeculi, Princeps pacis. Multiplicabitur eius imperium, et pacis non erit finis; super solium David et super regnum eius sedebit, ut confirmet illud et corroboret in iudicio et iustitia, amodo et usque in sempiternum."²⁸

Appellativa deitatis esse videntur nomina in textu Messiae data: "Admirabilis" [hebr. "miraculum"], Consiliarius, "Princeps pacis", maxime autem "Pater futuri saeculi" et "Deus fortis". "Pater futuri saeculi" sive, secundum textum hebraicum, "Pater aeternitatis, Pater aeternus" solus Deus vocari potest. A fortiore solus Iahve et ipse quidem saepe "Deus fortis" [hebr. "El gibbor"] nominatur in sacra Scriptura.²⁹

Cum hoc testimonio Isaiae concordat illud Malachiae: "Ecce, ego mitto angelum meum, et praeparabit viam ante faciem meam. Et statim [hebr. inopinato] veniet ad templum suum Dominator, quem vos quaeritis, et angelus testamenti, quem vos vultis; ecce venit, dicit Dominus exercituum."³⁰ Divinitas Messiae hisce verbis clare edicitur eo, quod 1° vocatur Dominator, qua appellatione ubique praeter nostrum locum non designatur nisi Iahve, Deus verus;³¹ 2° venit ad templum suum, cum tamen templum hierosolymitanum solius Dei sit; 3° idem est praeparare viam Dominatori et praeparare viam ante faciem Domini exercituum.

His locis Veteris Testamenti Messiae divinitas tam luculenter praedicatur, ut s. Iustinus iudaeos sui temporis (saec. II p. Ch.) carpat: "Quando eis Scripturas illas obiicimus, quae Christum conceptis verbis passibilem adorandum et Deum demonstrant, assentiuntur illi quidem necessitate adducti in Christum dictas esse; sed hunc [Iesum a Nazareth] negare audent Christum esse, venturum autem et passurum et regnaturum et adorandum Deum fore confitentur."³²

Persona Messiae his titulis descripta, conceptum messianum complet alius terminus technicus, quo opus a Messia complendum accuratius explicatur; scil.:

2. Regnum Messiae. "Regnum Dei" sive "regnum caelorum"³³ ex usu loquendi semitico est dominatio regalis super mundum a Deo exercita et ab hominibus agnita.³⁴ Ita theocratia synagogalis vi foederis inter Iahve et populum Israel initi, vocari potuisset regnum Dei. Tamen isto nomine prophetae solummodo regnum a Messia fundandum et gubernandum emphatice insigniunt. Et quidem naturam regni messiani ita describunt, ut sit regnum novum, universale et spirituale.

a) Regnum novum, antiquo foedere abolito. Etenim legi, sacerdotio, sacrificio et cultui foederis antiqui nova lex, novum sacerdotium, novum sacrificium novusque cultus substituentur. Nova lex: "Ecce dies venient ... et feriam domui Israel et domui Iuda foedus novum: non secundum pactum, quod pepigi cum patribus eorum in die, qua apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti: pactum, quod irritum fecerunt, et ego dominatus sum eorum, dicit Dominus. Sed hoc erit pactum, quod feriam cum domo Israel: Dabo legem meam in visceribus eorum, et in corde eorum scribam eam: et ero eis in Deum, et ipsi erunt mihi in populum."³⁵

Novum sacerdotium: Cum enim sacerdotes mosaici e solis israelitis et quidem e sola tribu Levi eligerentur, tempore messiano sacerdotes ex omnibus gentibus assumendos esse praedicitur: "Et assumam ex eis [gentibus] in sacerdotes et levitas, dicit Dominus."³⁶

Novum sacrificium novusque cultus: De sacrificiis enim et universo cultu israelitarum legitur: "Non est mihi voluntas in vobis, dicit Dominus exercituum, et munus non suscipiam de manu vestra. Ab ortu enim solis usque ad occasum magnum est nomen meum in gentibus, et in omni loco sacrificatur et offertur nomini meo oblatio munda, quia magnum est nomen meum in gentibus, dicit Dominus exercituum."³⁷

Cum autem foedus novum ad gentes etiam extendatur, patet regnum Messiae futurum esse:

b) Regnum universale, non nationale. Foedus mosaicum, tametsi aliarum nationum homines ipsi sese subiicere possent, tamen solos israelitas respiciebat. Regnum vero Messiae a Iudaea et Ierusalem incipiet, inde transibit ad gentes, quarum accessu continuo crescet et usque ad fines universi orbis paulatim extendetur.

"Quia de Sion exibit lex, et verbum Domini de Ierusalem."³⁸

"Et mittam ex eis [israelitis], qui salvati fuerint, ad gentes in mare, in Africam et Lydiam ... in Italiam et Graeciam, ad insulas longe, ad eos, qui non audierunt de me et non viderunt gloriam meam. Et annuntiabunt gloriam meam gentibus; et adducent omnes fratres vestros de cunctis gentibus ... ad montem sanctum meum Ierusalem."³⁹

"Reminiscentur et convertentur ad Dominum universi fines terrae; et adorabunt in conspectu eius universae familiae gentium."⁴⁰

Regnum autem universale necessario esse debet:

c) Regnum spirituale, non materiale. Messiam etiam bona terrena et politica collaturum esse multi textus prophetarum annuntiant. Verum quidem est prophetas istis rebus materialibus plerumque uti ad significandas res immateriales; attamen interdum bona quoque stricte materialia videntur promittere. Immo, quemadmodum observatio legis divinae israelitis semper fuerat fons uberrimus benedictionis terrestris, ita iudaei, si Messiam recepissent, felicitatem quoque materialem hereditassent et a ruina politica praeservati fuissent.⁴¹

Bona spiritualia et religiosa tamen essentialia fore regni messiani iam ex iis, quae de persona regis Messiae dicta sunt, elucet. Revera regnum Messiae abundabit scientia, gratia et venia divina.

Scientia divina. Sublata idololatria regnum messianum afferet cognitionem rerum divinarum perfectam et indefectibilem. "Erit in die illa, dicit Dominus exercituum, disperdam nomina idolorum de terra, et non memorabuntur ultra."⁴² "Repleta est terra scientia Domini, sicut aquae maris operientes."⁴³ "Hoc foedus meum cum eis, dicit Dominus: spiritus meus, qui est in te, et verba mea, quae posui in ore tuo, non recedent de ore tuo, et de ore seminis tui, et de ore seminis seminis tui, dicit Dominus, amodo et usque in sempiternum."⁴⁴

Gratia divina. Regnum Dei fulgebit effusione Spiritus Sancti et charismatibus. "Et erit post haec: effundam spiritum meum super omnem carnem; et prophetabunt filii vestri et filiae vestrae, senes vestri somnia somniabunt et iuvenes vestri visiones videbunt. Sed et super servos meos et ancillas in diebus illis effundam spiritum meum."⁴⁵

Venia divina. Tempore messiano peccata hominum remittentur et delebuntur: "In illa die erit fons patens domui David et habitantibus Ierusalem in ablutionem peccatoris."⁴⁶ "In diebus illis et in tempore illo, ait Dominus, quaeretur iniquitas Israel, et non erit; et peccatum Iuda, et non invenietur, quoniam propitius ero eis."⁴⁷ "Propitiabor iniquitati eorum, et peccati eorum non memorabor amplius."⁴⁸ "Si fuerint peccata vestra ut coccinum, quasi nix dealbabuntur; et si fuerint rubra quasi vermiculus, velut lana alba erunt."⁴⁹ "Delevi ut nubem iniquitates tuas, et quasi nebulam peccata tua; revertere ad me, quoniam redemi te."⁵⁰

Unde conceptum messianum Veteris Testamenti sic fere definire licet: Messias davidicae domus heres (Filius David) divinaque natura pollens (Filius Dei) vicaria sua morte omnes homines a peccatis redimet (Servus Dei) et in novam societatem religiosam vocabit (regnum Dei) ab ipso gubernandam et in fine temporum iudicandam (Filius hominis).

Non una fuit sententia messiana omnium iudaeorum, qui paulo ante Christum vixerunt vel Christi aequales erant. Plerique colebant messianismum rabbinicum, alii eschatologicum, alii biblicum.

1. Messianismus rabbinicus sive pharisaicus.¹ Theologia pharisaico-rabbinica ab exsilio babylonico usque ad aetatem Christi maxime floruit, quamvis primis demum saeculis christianis scriptis exarata sit. Zelo legis mosaicae ducti rabbini, neglectis fere aliis libris Veteris Testamenti, Thoram, i. e. Pentateuchum mosaicum, quatenus praecepta continet, unice extollebant. Thorae addebant Mischnam, i. e. traditionem patrum innumeras praescriptiones amplectentem.² Denique Mischnae ipsi rabbini vi exegesis cabbalisticae³ addebant Gemaram (Talmud).⁴ Triplici ergo circulo concentrico nomismus rabbinicus constabat: Thora sive iure; Mischna sive corpore iuris, et Gemara (Talmud) sive commentario in corpus iuris. Secundum rabbinos haec tria simul sumpta Legem Moysi revelatam constituunt.⁵ Nucleus autem trinae legis est messianismus.

Et quidem secundum rabbinos regnum Dei cum Lege e caelo descendit in monte Sinai.⁶ Foedere mosaico inito populus Israel redemptus;⁷ omnes gentes ditioni israelitarum subactae; omnia bona materialia et sensualia filiis Abraham collata; immo ipse paradisus in terris rursus stabilitus est.⁸

Hoc regnum Dei, eheu, adoratione vituli aurei periit et perfecta demum Legis observatione redibit.⁹ Tempore David felix ista Legis observantia paene affuit et regnum Messiae evolvi coeperat, impeditum autem est peccatis David et filii eius Salomonis. Prima vero die, qua omnes israelitae cuncta praescripta Legis impleverint, Messias apparebit, zelum Legis omnium rabbinorum ardentissimus augebit, thronum David gloriosius eriget, imperium romanum destruet, gentes omnes iudaeis tributarias faciet atque totum regnum Dei sinaiticum cum omnibus suis bonis terrestribus restituet.¹⁰

Istum messianismum rabbinicum a conceptu messiano Veteris Testamenti toto caelo distare patet. "Regno Dei" spirituali et universali opponitur regnum politicum, materiale, terrestre, nationale iudaeorum. Cum hoc regnum sit praemium observantiae legalis singulorum israelitarum iam redemptorum¹¹ cumque Messiae solummodo sit statuta die regnum proclamare, Messias pharisaicus non est "Servus Dei" patiens et moriens pro peccatis humani generis. Neque est "Filius hominis" a Daniele descriptus, neque multo minus "Filius Dei" verus, sed magnum quendam rabbinum agit et sola terrestria curat. Messias pharisaicus est merus "Filius David" saecularis, maximus rex iudaeorum politico-nationalis.¹²

2. Messianismus eschatologicus sive apocalypticus.¹³ Messianismo rabbinico plerisque iudaeis placito nonnulli opponebant eschatologicum sive apocalypticum. Apocalypticus eo vocatur, quod originem traxit e libris quibusdam apocalypticis aetate circiter Christi conscriptis, quorum praecipui: Liber Henoch, Liber Iubilaeorum, Assumptio Moysis, Oracula sibyllina, Apocalypsis sive liber IV Esdrae et Apocalypsis Baruch. Eschatologicus vero nominatur, quia Messiam ipsiusque regnum concurrere fecit cum ultimis rebus, i. e. cum fine temporis et mundi atque cum iudicio extremo.

Etenim "pessimistae" quidam, videntes romanos magis magisque rebus publicis iudaeorum potiri, de institutione regni davidico-messiani hoc in mundo obtinenda desperaverunt. Unde neglectis aliis prophetiis messianis inhaeserunt soli vaticinio Danielis de "Filio hominis" in fine temporum venturo, mundum iudicaturo, et regnum Dei gubernaturo. Putarunt ergo mundum hunc pessimum prius destructum et aliud aevum supernum creatum iri. Quo facto Messias, aiebant, adhuc in caelo asservatus, in nubibus super novam terram descendet, homines iudicabit et extemplo regnum Dei instituet.

Hoc regnum Dei eschatologicum fingunt prorsus politico-nationale et materiale. Messias omnia regna omnesque reges israelitis adversos subiget, iudaeis autem gubernium totius mundi tradet.¹⁴ Omnes gentes filios Israel adorabunt et durissimo eorum servitio prementur.¹⁵ Iudaei vero divitiis immensis, voluptatibus sensuum inauditis et pulchritudine ac iuventute perpetua fruentur;¹⁶ Messiae praesentia protecti et beatificati.¹⁷

Inde messianismus eschatologicus est politico-nationalis et materialis simpliciter, aeque ac messianismus rabbinicus. Ab isto solummodo differt eo, quod Messiam eiusque regnum mundo et aevo transcendentali attribuit. Cum Vetere Testamento eschatologia haec messiana nihil rei habet. Arripit quidem prophetiam Danielis de "Filio hominis", avulsam tamen ab aliis vaticiniis messianis.

3. Messianismus biblicus sive propheticus.¹⁸ Non defuerunt iudaei, qui conceptum messianum totius Veteris Testamenti retinerent, iam in hoc mundo exspectantes Messiam redemptorem omnium hominum et regnum Dei religiosum universale.

Zacharias praeclaro illo cantico messiano exsultat, quia Messias non solum iudaeis sanctitatem, iustitiam, scientiam Dei et remissionem peccatorum conciliabit, sed et omnes gentes religione illuminabit: "Ut sine timore de manu inimicorum nostrorum liberati, serviamus illi in sanctitate et iustitia coram ipso ... Ad dandam scientiam salutis plebi eius in remissionem peccatorum eorum. Visitavit nos oriens ex alto illuminare his [gentibus], qui in tenebris et in umbra mortis sedent."¹⁹

Ioseph, sponsum Mariae, Messiam exspectasse Salvatorem spiritualem patet ex verbis ipsi ab angelo dictis: "Ioseph, fili David, noli timere accipere Mariam coniugem tuam: quod enim in ea natum est, de Spiritu Sancto est. Pariet autem filium, et vocabis nomen eius Iesum: ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum."²⁰

Simeon praedicat Iesum, "Messiam Domini"²¹ non solum gloriam Israel, sed et salutem et lumen fore omnium gentium; immo praevidet Messiae passionem: "Viderunt oculi mei salutare tuum [Iahve], quod parasti ante faciem omnium populorum, lumen ad revelationem gentium et gloriam plebis tuae Israel... Ecce positus est hic in ruinam et in resurrectionem multorum in Israel, et in signum, cui contradicetur, et tuam ipsius [Mariae] animam pertransibit gladius."²²

Ioannes praecursor clarius profitetur Messiae spiritualem operationem et vicariam mortem pro peccatoribus. Nuntiat enim Iesum, fundatorem regni caelorum,²³ baptizaturum esse "in Spiritu Sancto et igni",²⁴ i. e. collaturum dona spiritualia regni messiani, eumque esse "agnum Dei, qui tollit peccatum mundi",²⁵ i. e. agnum sacrum Deo offerendum atque hac oblatione peccatum mundi deleturum.²⁶

Samaritani quoque Messiam non exspectabant politico-nationalem, sed "Salvatorem mundi".²⁷

Quotquot demum corde pio et recto Vetus Testamentum investigabant, messianismum tum rabbinicum tum eschatologicum necessario repudiabant.