Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus I: Demonstratio Christiana

Apologetica ut disciplina specialis, qualem eam descripsimus, recentioris est aetatis. Initio saeculi XVIII orta, paulatim paulatimque scholas theologicas intravit. Antea vel apologiae tantum vigebant, vel aliquot solummodo quaestiones theologiae fundamentalis tractabantur, prout difficultates temporum et progressus theologiae ferebant.

1. Primis saeculis christianam religionem impugnaverunt iudaei et gentiles. Iudaei quidem non solum Iesum Christum Messiam esse negabant, sed et calumniis tum ipsum tum ipsius discipulos prosequebantur. Gentiles vero his calumniis alias addentes accusabant christianos esse atheos, generis humani osores, reipublicae adversarios omnisque erroris et flagitii cultores.

Quas obiectiones saeculo secundo ii refutabant patres ecclesiae, qui significanter apologetae nominantur: Quadratus,¹ Aristides atheniensis, Iustinus martyr (Apologia prima et secunda; Dialogus cum Tryphone iudaeo), Tatianus (Oratio ad graecos), Athenagoras (Supplicatio pro christianis), Theophilus antiochenus (Ad Autolycum libri tres), auctor ignotus Epistulae ad Diognetem, Minucius Felix (Octavius), Hermias (Irrisio gentium), Tertullianus (Apologeticus; Ad nationes).

2. Christiana religione late iam divulgata, gentiles non amplius ausi sunt illas calumnias absurdas proferre. Eo magis autem argumentis philosophicis conabantur doctrinam, miracula, libros christianorum impugnare atque institutiones ethnicas fucare, maxime Celsus, Hierocles, Porphyrius et Iulianus apostata.

Itaque a saeculo III ad V plurimi viri eximii calamo rem christianam defenderunt, vel negative redarguentes illa scripta polemica et irridentes superstitiones gentilium, vel positive exponentes religionem revelatam et probantes ipsius originem divinam. Horum apologetarum principes sunt: in oriente tres illi alexandrini Clemens (Cohortatio ad gentes; Paedagogus; Stromata), Origenes (Contra Celsum) et Cyrillus (Contra Iulianum), necnon Eusebius caesareensis (Praeparatio evangelica; Demonstratio evangelica) et Athanasius (Adversus gentes); in occidente Cyprianus (Ad Donatum; De vanitate idolorum), Arnobius (Adversus nationes), Lactantius (Divinae institutiones; De mortibus persecutorum) et Augustinus (De civitate Dei).

3. Saeculo VII ad XII talmudistae iudaei redivivi et philosophi arabes religionem christianam impugnabant. Iudaei messianitatem, vitam, doctrinam Christi lacessere non cessabant in scholis et scriptis talmudicis; arabes, praecipue Aristotelis expositores et corruptores Avicenna (1037) et Averroës (1198), non solum christianam revelationem aversabantur, sed et graves errores contra religionem naturalem profitebantur.

Iudaeos e Vetere Testamento ac ex ipso Talmude confutabant Isidorus hispalensis († 636), Rabanus maurus († 856), Petrus Damiani († 1072) et Hieronymus a S. Fide, iudaeus ad fidem Christi conversus, postea cognominatus Hebraeomastix.

Arabes muhammedanos refellebant Ioannes damascenus († 754), Petrus venerabilis († 1156), Petrus blosius († 1200), s. Thomas aq. († 1274). Contra utrosque, iudaeos scil. et arabes, pugnabant Raymundus Martinus O. P. (Pugio fidei adversus mauros et iudaeos) et Alphonsus de Spina O. M. (Fortalitium fidei contra iudaeos, saracenos et alios).

Horum operum celeberrimum est s. Thomae Summa contra gentiles, quae non solum arabum, sed et aliorum illius temporis philosophorum errores confundit. Veritates ab eis concessas, fundamentales praecipue, supponit, non concessas vel male intellectas tuetur. Ex quo patet etiam hanc Summam potius apologiam constituere quam apologeticam.

4. Saeculis XIV et XV, tempore humanismi et renascentiae litterarum et artium liberalium multi amore graecorum et latinorum gentilium incitati christianam religionem erubuerunt; aliqui etiam eam impugnaverunt, e. g. Iordanus Bruno, Pomponatius, Marsilius patavinus, Occam, Wiclif, Hus aliique praecursores pseudoreformationis.²

Alii tamen veritates revelatas fervide defendere studuerunt. Et quidem, ut adversariis arma eriperent, saepissime et ipsi ad philosophiam et litteras auctorum classicorum provocaverunt. Unde interdum propugnatores veritatis divinae eadem via erraverunt, qua et adversarii. Eximiores apologetae huius temporis sunt: S. Bernardinus senensis O. M. († 1444; De religione christiana), Picus mirandulensis († 1494; Heptaplus), Savonarola O. P. († 1498; Triumphus crucis seu de veritate fidei), Marsilius ficinus († 1499; De religione christiana et fidei pietate).

5. A saeculo XVI haeretici pedetentim omnia fundamenta religionis divinae labefactare conabantur. Pseudoreformatores imprimis auctoritatem summi pontificis, conciliorum, Traditionis sacrae, totam demum doctrinam de ecclesia Christi veritatesque, quae ex ea fluunt, impugnabant. Inde primo nata est ea pars apologeticae, quae vocatur demonstratio catholica. Et quidem, cum protestantes tum argumenta rationalia tum ecclesiastica respuerent, catholici fere unice e libris biblicis et e documentis historicis ecclesiam defendebant.

Exinde periodo reformationis et contrareformationis permulta opera polemico-apologetica prodierunt auctoribus Cochlaeo, Ecchio, Hosio, fratribus Hadriano et Petro Walenburch, aliis. Inter omnes eminent Baronius (Annales ecclesiastici), qui ecclesiam defendit ope historiae, Melchior Canus O. P. qui scripsit celebre opus "De locis theologicis", et Bellarminus S. I. qui edidit "Disputationes de controversiis christianae fidei".

6. Saeculis XVII et XVIII plurimi theologi protestantes necnon philosophi increduli a negatione ecclesiae processerunt ad negationem revelationis. Naturalismus monisticus, deisticus, rationalisticus (v. infra p. 25) factum revelationis christianae in dubium vocabant (saec. XVII) et demum ipsius cognoscibilitatem, utilitatem et possibilitatem simpliciter reiiciebant (saec. XVIII). Ex quo tum protestantes orthodoxi, tum catholici coacti sunt incumbere etiam ei parti apologeticae, quae inscribitur demonstratio christiana.

Defensioni religionis christianae allaboraverunt inter alios protestantes Hugo Grotius, Leibniz, Mosheim, Haller, Less, Lilienthal, Ierusalem; e catholicis Bossuet (Discours sur l'histoire universelle), Daniel Huetius (Demonstratio evangelica; favet fideismo), Pascal (Les pensées; favet voluntarismo et sentimentalismo apologetico), Bergier (Traité historique et dogmatique de la vraie religion), Chateaubriand (Le génie du christianisme), Paulus Segneri (L'incredulo senza scusa), s. Alph. de Ligorio (Verità della fede).

Tamen etiam, hoc tempore plerumque vel non totum obiectum apologeticum tractabatur, vel non tractabatur systematice. Primum theologiam fundamentalem notione a nobis definita coluerunt Vitus Pichler S. I. (Theologia polemica 1713), Mart. Gerbert O. S. B. (Demonstratio verae religionis veraeque ecclesiae 1760), Sardagna S. I. (1770), Kilber S. I. (1771), Mayer S. I. (1772), Stättler S. I. (1775), Gazzaniga O. P., Wiest O. Cist., Beda Mayr O. S. B.

7. Saeculis XIX et XX apologetica disciplina et momentum et incrementum maximum obtinuit in scholis theologicis. Veteribus hostibus revelationis christianae et ecclesiae catholicae novi accesserunt, scil. neorationalismus philosophicus et biblicus, positivismus, agnosticismus, socialismus, veterocatholicismus necnon demum modernismus, omnium errorum recentium refugium et receptaculum. Horum conatus apologetica, "philosophiae perenni" et scientiae biblicae intime nexa, cohibuit innumeris fere libris. Plurimos omittentes eos tantum memoremus, qui hodieque vel in usu scholarum sunt vel certe a theologis utiliter consuli possunt.³

Apologeticam systematice tractant: Liebermann (Institutiones theol. 1831); Berlage (Apologetik der Kirche 1834), Drey (Apologetik 1838/47), Perrone S. I. (De vera religione; De locis theologicis 1835/42), Schwetz (Theol. generalis 1850), Albertus (Knoll) a Bulsano O. M. C. (Institutiones theol. dogm. generalis 1852), Murray (De ecclesia 1860/66), Reinerding (Theol. fundamentalis 1864), Jungmann (De vera religione 1874), Hacke (Handbuch der allgemeinen Religionswissenschaft 1875), Hurter S. I. (Theol. generalis 1876), Sprinzl (Fundamentaltheologie 1876), Palmieri (De romano pontifice 1877), Hettinger (Fundamentaltheologie 1879), Mazzella (De religione et ecclesia 1880), Zigliara O. P. (De ordine supernaturali 1884), Bautz (Apologetik 1887), Franzelin S. I. (Theses de ecclesia Christi 1885; De divina Traditione et Scriptura, 3. ed., 1882), Gutberlet (Apologetik 1888), Lambrecht (Theologiae fund. lib. I, 1889; Demonstratio cath. 1890; De locis theologicis 1890), De Groot (De ecclesia 1890), Norbertus (Stock) a Tux O. M. C. (Theol. fund. 1891), Egger (Enchiridion theol. dogm. generalis 1893), Dalponte (Theol. fund. 1894), Chr. Pesch S. I. (Instit. propaedeuticae ad s. theol. 1894), Schill (Theol. Prinzipienlehre 1895), Stöckl (Apologetik 1895), Tanquerey (Synopsis theol. dogm. fund. 1896), Wilmers S. I. (De relig. revelata; De Christi ecclesia 1897/98), Ottiger S. I. (Theol. fund. I/II 1897. 1911), Schmid (Apologetik 1900), Michelitsch (Elementa apologeticae 1901/4), Minges O. M. (Compendium theol. dogm. generalis 1902), Billot S. I. (De ecclesia Christi 1903), Reinhold (Praelectiones de theol. fund. 1905), De San (Tractatus de ecclesia et romano pontifice 1906), Van Noort (De vera rel.; De eccles. Christi; De fontibus revelationis 1907), Weber (Christliche Apologetik 1907), Angelus Stummer O. M. C. (Theol. fund. 1907), Kneib (Apologetik 1912), Specht (Apologetik 1912), Straub (De Ecclesia Christi, 2 vol., 1912), Garrigou-Lagrange (De revelatione per ecclesiam catholicam proposita, 2 vol., 1918), Virgilius Wass O. M. C. (Repetitorium theol. fund. 1921).

Apologiam magis quam apologeticam colunt, praetermissis multis aliis viris et libris eximiis: Anglice: Wiseman, Twelve lectures on the connection between science and revealed religion 1838; Manning, The grounds of faith 1852; Newman, Grammar of assent 1870.

Gallice: Nicolas, Etudes philosophiques sur le christianisme 1842; L'art de croire 1866; Migne, Démonstrations évangeliques, 20 vol., 1843—1853; Dechamps, Entretiens sur la démonstration catholique de la révélation 1857; Bougaud, Le christianisme et les temps présents 1884; Jaugey, Dictionnaire apologétique 1889; A. D'Alès, Dictionnaire apologétique de la foi catholique, 1909 ss.; card. Dechamps, Œuvres, Malines t. I, III, IV, XVI;⁴ Lacordaire, Conférences;⁵ Lepin, Jésus Messie et Fils de Dieu 1906; Sertillanges O. P., L'Eglise, 2 vol., 1916.

Germanice: Denzinger, Vier Bücher von der rel. Erkenntnis 1857; Vosen, Das Christentum 1861; Der Katholizismus 1866; Hettinger, Apologie des Christentums, 5 vol., 1863—1867; Weiß O. P., Apologie des Christentums, 5 vol., 1878—1889; Hammerstein S. I., Begründung des Glaubens 1891—1894; Schanz, Apologie des Christentums, 3 vol., 1895—1898; Schell, Apologie des Christentums, 2 vol., 1901/05; Seitz, Das Evangelium vom Gottessohn 1908; Reinhold, Der alte und der neue Glaube 1908; Klug, Gottes Wort und Gottes Sohn 1909; Straubinger, Grundprobleme der christlichen Weltanschauung 1911; Sawicki, Wahrheit des Christentums 1911; Esser-Mausbach, Religion, Christentum und Kirche, 3 vol., 1911—1913; H. Felder O. M. C., Jesus Christus, eine Apologie seiner Messianität und Gottheit, 2 vol., 2. ed. 1920—1921.

Singulae quaestiones apologeticae fere a diversis auctoribus singillatim tractantur in libris monographicis vel in variis periodicis et dictionariis apologeticis. Horum auctorum aliqui suis locis et capitibus in decursu tractationis indicabuntur, rari tamen, prouti character compendii exposcit. Acatholicorum nomina signantur asterisco.