Scotus Academicus, Tomus octavus: De Divino Gratiae Beneficio, et initium De Virtutibus Theologicis

Tria maxime proponuntur hic resolvenda: Primum quidem, an ius- tificatio revera sit opus miraculosum, idque maximum inter divina opera. Secundum, an fieri possit in instanti. Tertium denique, an sit aequalis in omnibus iustis. Quae ut facilius resolvantur,

NOTANDUM 1. Ad miraculum duo maxime requiri: primum qui- dem, ut sit opus insolitum et extraordinarium, vel in effectu, vel in modo: secundum autem, ut fieri non possit per causas naturales propriis viribus agentes. Certum est autem primam ex illis condicio- nibus iustificationi deesse ordinarie; quippe iustificatio hominum fit quotidie per administrationem sacramentorum, tamquam per media a Deo ordinata ad ipsam conferendam, et apud nos communi ac fre- quenti usu recepta. Dixi ordinarie: contingit enim interdum quosdam peccatores insignes vocari et iustificari modo insolito et extraordina- rio, qualis fuit conversio Magdalenae, Latronis poenitentis, et Pauli, de quibus hic non est sermo; agimus enim dumtaxat de iustificatione ordinaria, quae fit per media communia a Deo instituta, et apud nos usitata, quae utique iustificatio comparari potest cum creatione, glorificatione, incarnatione, et transubstantiatione, quae videntur esse maxima Divinitatis opera: ac subinde determinandum est, an ipsis praeclaris Dei operibus iustificatio praestantior sit, vel interior. Potest autem alicuius operis magnitudo considerari ex modo agentis et pro- ductionis, vel ex dignitate et praestantia rei productae. Videndum est itaque an utroque modo iustificatio caeteris Dei operibus praestet.

NOTANDUM 2. Iustificationem spectari posse, vel quatenus est transitus a statu peccati ad statum gratiae, comprehenditque ultimam dispositionem ad infusionem gratiae sanctificantis: vel quatenus com- pletur omnes alias dispositiones remotas, quas refert Concilium Trid. Sess. 6. cap. 6. Difficultas autem est an utroque modo spectata iusti- ficatio fieri possit in instanti.

NOTANDUM 3. Hunc flagitiosum fuisse Ioviniani errorem, qui, sicut refert S. Hieronymus, lib. 2. adversus ipsum, et Augustinus, Ep. 20. existimabat cum Stoicis, omnes virtutes esse pares, et omnia vitia et peccata esse aequalia; ac subinde non posse unum peccatorem esse altero peiorem, nec unum iustum altero iustiore. Quem utique pessimum errorem iampridem sepultum denuo ab inferis suscitavit Lutherus; idque primo in concione, quam habuit de nativitate beatae Virginis, in qua hanc impietatem proferre ausus est: Omnes Christiani aeque magni sumus sicut Mater Dei, et aeque sancti sicut ipsa. Cui omnes postmodum errantes, maxime Calvinistae, subscripserunt. Hinc Windelinus in sua Calvinistica Theologia, lib. 1. cap. 24. ait: Aequalitas iustificationis est qua Christi iustitia per fidem apprehensa omnibus a Deo aequaliter imputatur; etiam aliorum fides robustior, aliorum imbecillior est: nam, ut addit Scarpius De iustificatione, Controversia ⟦t.⟧ fides etiam infirma Christum totum cum suis beneficiis apprehendit; quae assertio quam sit erronea, quamque Scripturae sacra adversaria, intra patebit.

Conclusio prima. — Iustificatio peccatoris est revera opus miraculosum, ideoque maius creatione, non vero incarnatione aut glorificatione.

Haec Conclusio tribus partibus constat, quarum

Probatur prima: Illud opus censetur miraculosum, quod sola divina virtute fieri potest praeter naturae ordinem, et naturalium causarum exigentiam: at talis est iustificatio: fit enim a solo Deo: Deus enim est qui iustificat gratiam habitualem largiendo, et peccata dimittendo. Est etiam praeter causarum naturalium exigentiam, earumque vires excedit; quia Deus ex praescriptis divinae Providentiae legibus, nulla ratione tenetur peccatori veniam dare: ad id enim teneretur vel ex iustitia, vel ex fidelitate, vel ex Providentiae administratione; at neutro ex capite repeti potest tale debitum. Primo namque, Deus id non debet ex iustitia: quia iustitia divina peccatori nihil aliud, quam poenam et ultionem inferre tenetur: omne enim peccatum puniatur necesse est, vel ab homine poenitente, vel a Deo vincente. Non etiam ad id tenetur ex fidelitate; quia fidelitas in exequendis supponit promissionem: nullibi autem Deus promisit peccatori gratiam iustificationis, sed dumtaxat homini poenitenti. Non denique ex Providentiae naturalis administratione: iustificatio namque non ordinatur ad finem naturalem, sed supernaturalem; et subinde non comprehenditur intra lineam naturalis divinae Providentiae, qua concurrit cum causis secundis, ipsisque necessaria subministrat quibus finem suum naturalem possint assequi: igitur iustificatio est opus omnino praeter naturae debitum et vires, subindeque est opus miraculosum.

Probatur etiam secunda pars, nempe quod iustificatio sit maius opus ipsa creatione: tum quia iustificatio impii fit non solum ex nihilo, sicut et ipsa creatio, sed praeterea fit plerumque etiam prius reluctante humana voluntate: ut creantur enim homines, nulla ad id opus est eorum voluntate; ut vero iustificentur, necesse est voluntarie cum Deo operentur: unde illud tritum S. Augustini, Serm. 14. De verbis Apostoli: Qui fecit te sine te, non iustificabit te sine te: tum quia creatio terminatur tantum ad bonum naturale, iustificatio autem ad bonum supernaturale: tum denique quia Christus Dominus id testatus est his verbis: Qui in me credit, opera quae ego facio, et ipse faciet, et maiora horum faciet: nam, inquit ibidem S. Augustinus, plus est iustificare impium, quam creare caelum et terram; unde maiora his facit quisquis ad suam aut alterius iustificationem concurrit.

Nec id revocabit in dubium quisquis audierit S. Thomam 3. q. 113. art. 9. ad 2. dicentem: Bonum gratiae unius maius est, quam bonum naturae totius Universi. Hinc Ecclesia praedicat praeciliarius divinam omnipotentiam enitere in conversione peccatoris, quam in creatione mundi; ait enim in Collecta Dominicae 8. post Pentecosten: Deus qui omnipotentiam tuam parcendo maxime, et miserando manifestas. etc. Cuius ratio in promptu est; homo namque in iustificatione accipit aliquod esse divinum, et in filium Dei adoptatur, ac consecratur. Quod utique adeo mirabile ac stupendum est, ut merito sanctus Chrysologus, Serm. 66. et 68. exclamet: Stupent Angeli, miratur caelum, pavet terra, caro non fert, auditus non capit, non attingit mens, totum sustinere non potest creatura, aestimare non sufficit, credere pertimescit. Nec abs re quidem; peccatoris namque iustificatio est omnium veluti Dei mirabilium operum synopsis et encyclopaedia; quippe illa omnia ae mulatur et adumbrat. Magna procul dubio Deus olim fecit mirabilia, quae Regius Propheta enumerat Psal. 135. dicens: Qui facit mirabilia magna solus, qui fecit caelos in intellectu: qui firmavit terram super aquas: qui fecit luminaria magna, solem in potestatem diei, lunam et stellas in potestatem noctis; qui percussit Aegyptum cum primogenitis eorum: qui eduxit Israil de medio eorum in manu potenti et brachio excelso: qui divisit mare rubrum in divisiones, qui percussit petram, et fluxerunt aquae, etc. Haec omnia quotidie renovat in iustificatione impii: ibi caelos facit in intellectu, qui terrenos olim et irrationales peccatores facit caelestes et rationales: ibi firmat terram super aquas, qui ex lacrymarum fluentis cordis in bono firmitatem operatur: hic luminaria magna creat, qui lucem gratiae e tenebris peccatorum eruit: hic percussit Aegyptum, et filios Israël eruit a captivitate Pharaonis, qui peccatores a miserabili liberat daemonis servitute: hic mare rubrum dividit et Pharaonem, omnemque exercitum eius aquis immergit, qui insurgentes affectuum inordinatorum furores comprimit, et omnes iniquitates nostras in profundum maris suae infinitae misericordiae proiicit: hic petram in stagna aquarum convertit, qui ex durissimo corde lacrymarum fontes elicit. Denique iustificationi impii istud Portae merito adaptari potest: Non alibi miranda magis: illa enim opus est humana intelligentiae impervium, mysterium in Deo absconditum, secretum horroris, sacramentum pavoris Sanctorum, et aenigma sacratissimum et obscurissimum, quod nulla humani ingenii solertia aperire potest, ut optime observat Gonetus.

Probatur tertia pars, nempe quod iustificatio sit minor glorificatione et incarnatione. Est quidem inferior ipsa glorificatione ex parte rei productae, quia iustificatio est solum ad gratiam inchoatam: glorificatio vero ad gratiam consummatam. Deinde iustificatio labilis est et perire potest; glorificatio autem constans est et inamissibilis. Denique iustificatio semper proficere potest, ut mox dicemus: subindeque non habet in hac mortali vita statum et coronidem perfectionis; secus vero est de glorificatione: Nam, inquit S. Paulus, cum venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. — Est etiam inferior Incarnatione; quia iustificatio est solum unio accidentalis inter Deum et hominem: Incarnatio est substantialis unio et personalis. Dein- de, Incarnatio etiam includit gratiam habitualem, et addit unionem hypostaticam in persona divina, quae est fons omnis gratiae, de cuius plenitudine nos omnes accepimus. Denique, Incarnatio ipsa includit quidquid est perfectionis in beatitudine, et subinde cum glorificatio sit praestantior iustificatione, etiam ex hac parte Incarnatio praecellit. Idem constat de transubstantiatione, quia transubstantiatio per se terminatur ad corpus et sanguinem Christi, et consequenter includit omnia quae spectant ad terminum Incarnationis: igitur hac ratione maior est iustificatione. Deinde, transubstantiatio efficit praesentiam Christi Domini in adorando Eucharistiae sacramento, qui in eo fons est totius gratiae et divinorum charismatum, quae largiter effundit in eos omnes, qui Sacramentum hoc digne suscipiunt: fons autem gra- tiae longe censetur esse quid praestantius ipsa simplici gratiae infu- sione, quae fit per iustificationem.

Conclusio secunda. — IUSTIFICATIO IPSA, QUATENUS CONNOTAT TRANSITUM A STATU PECCATI AD STATUM GRATIAE SANCTIFI- CANTIS, FIERI POTEST IN INSTANTI; SECUS VERO PROUT ETIAM COM- PREHENDIT OMNES DISPOSITIONES HOMINIS IUSTIFICANDI. Utraque pars huius Conclusionis facile constat.

Prima quidem, quia non maior est difficultas, ut Deus largiatur gratiam sanctificantem peccatori eodem instanti, quo ipse peccatum suum detestatur, vel per contritionem, vel per attritionem iunctam sacramento Poenitentiae, quam quod eam concedat homini iusto: at homini iusto potest augmentum gratiae conferri in instanti: ergo etiam et peccatori eam largiri. Minor constat: quemadmodum enim Deus creando Angelos simul condendo naturam addidit et gratiam, ita quod gratia donati fuerint Angeli in primo instanti suae creationis, ut communiter docent omnes Theologi, sic etiam augmentum gratiae largitur eodem instanti, quo iustus aliquis bonis suis operibus illud promeritus est. Maior probatur: si quid enim obesset quominus Deus gratiam sanctificantem una cum peccatorum remissione concedere posset in instanti, maxime, quia peccatum simul cum gratia stare videretur in eodem instanti intrinseco: sed id non est consequens, siquidem primum esse gratiae est ultimum esse peccati; nec alia ra- tione peccatum et gratia censeri possunt simul existere, quam duae formae substantiales, quarum una desinit, alia incipit esse in subiecto; sed duae formae substantiales hac ratione non dicuntur simul stare, quia primum esse unius est ultimum esse alterius: ergo neque pec- catum et gratia propterea simul sunt.

Secunda pars etiam patet: experientia namque constat nonnisi per aliquod temporis spatium posse omnes adhiberi dispositiones ab ho- mine peccatore, quas requiri docet Concil. Trident., Sess. 6. c. 6. nempe fidem, spem, timorem, peccatorum detestationem, propositum inchoandae novae vitae, ac servandorum Dei mandatorum, qui omnes actus fieri non possunt in instanti.

Conclusio tertia. — NON OMNES IUSTI AEQUALEM IUSTITIAM HABENT, SED UNUS EST ALTERO SANCTIOR ET IUSTIOR.

Probatur primo ex Scripturis Matth. 11. Inter natos mulierum non surrexit maior Ioanne Baptista. 2. Corinth. 9. Augebit incrementa frugum iustitiae vestrae. 2. Petri 3. Crescite in gratia. Apocal. ultimo, Qui iustus est iustificetur adhuc.

Secundo ex Concil. Trident., Sess. 6. cap. 10. et Canon. 24. necnon ex condemnatione Ioviniani, testibus etiam ipsis SS. Hierony- mo, et Augustino supra.

Tertio ex S. August., Epistola ad Dardanum, q. 1. In sanctis, inquit, sunt alii aliis feliciores abundantius habentes habitaculum Dei.

Quarto denique quia dabitur inaequalitas gloriae in caelo: ergo datur inaequalitas gratiae in terra, quia gloria succedit gratiae, et gratia est semen gloriae. Antecedens est Christi Domini, Ioan. 14. In domo Patris mei mansiones multae sunt. Qui plura desiderat, recurrere poterit ad priorem Disputationem, ubi sermo fuit de aug- mento gratiae habitualis.